Nghị quyết số 10-NQ/TW: Từ lợi thế chi phí thấp đến lợi thế công nghệ và tri thức

TS. Joel Hassan, Giảng viên ngành Kinh doanh quốc tế, Đại học RMIT Việt Nam.

Thu hút FDI không thể mãi dựa vào lợi thế chi phí thấp

Phóng viên: Nghị quyết số 10-NQ/TW ngày 8/6/2026 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài được xem là dấu mốc trong việc nâng cấp chiến lược thu hút FDI của Việt Nam. Theo ông, sự chuyển dịch này có ý nghĩa như thế nào đối với năng lực cạnh tranh dài hạn của nền kinh tế?

TS. Joel Hassan: Nghị quyết số 10-NQ/TW trực tiếp gắn kết đầu tư nước ngoài với định hướng chiến lược quốc gia của Việt Nam. Thay vì coi đầu tư như một yếu tố thu hút độc lập, nghị quyết đặt FDI trong khuôn khổ các mục tiêu phát triển dài hạn của đất nước và thể hiện rõ định hướng tương lai của Việt Nam.

Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh thế giới ngày càng bất ổn về địa kinh tế. Giai đoạn thu hút đầu tư trước đây đã tạo nền tảng cho tăng trưởng của Việt Nam, nhưng phần lớn nhà đầu tư đến Việt Nam nhờ lợi thế về chi phí và quy mô thị trường. Đây cũng là yếu tố khiến nền kinh tế dễ bị tổn thương khi môi trường thương mại quốc tế thay đổi hoặc khi các biện pháp bảo hộ làm suy giảm lợi thế cạnh tranh về chi phí.

Ngay cả nguy cơ xuất hiện các rào cản thương mại trong tương lai cũng có thể ảnh hưởng đến quyết định lựa chọn địa điểm đầu tư của doanh nghiệp. Việc chuyển sang các hoạt động có giá trị gia tăng cao hơn và các lĩnh vực mang tính chiến lược sẽ giúp Việt Nam giảm bớt sự phụ thuộc vào mô hình cạnh tranh dựa trên chi phí thấp.

Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là mọi rủi ro sẽ bị loại bỏ. Các ngành chiến lược ngày càng gắn với vấn đề an ninh quốc gia, kéo theo sự giám sát chặt chẽ hơn đối với hoạt động đầu tư xuyên biên giới. Việc dịch chuyển lên vị trí cao hơn trong chuỗi giá trị toàn cầu giúp giảm bớt rủi ro từ sự suy giảm lợi thế chi phí, nhưng đồng thời cũng tạo ra những thách thức mới.

Nhận thức rõ điều này là rất quan trọng để các nhà hoạch định chính sách chuẩn bị cho giai đoạn phát triển tiếp theo. Việt Nam cần sẵn sàng cho một môi trường quốc tế mà trong đó chuyển giao công nghệ ngày càng trở thành vấn đề địa chính trị. Việc tiếp tục đa dạng hóa quan hệ kinh tế và duy trì cách tiếp cận cân bằng, cùng có lợi với các đối tác lớn như Hoa Kỳ và Trung Quốc sẽ góp phần giảm thiểu rủi ro.

Ngay cả trong một môi trường quốc tế ổn định hơn, đây vẫn là hướng đi đúng đắn. Lợi thế chi phí không tồn tại mãi. Khi nền kinh tế phát triển và tiền lương tăng lên, vị thế cạnh tranh dựa trên chi phí thấp sẽ dần suy giảm. Mọi nền kinh tế thành công cuối cùng đều phải vượt qua giai đoạn này. Việc hành động một cách chủ động sẽ tốt hơn là bị bắt buộc phải thay đổi sau này.

Phóng viên: Trong bối cảnh nhiều quốc gia trong khu vực cũng đang cạnh tranh để thu hút FDI chất lượng cao, Việt Nam cần làm gì để tiếp tục duy trì sức hấp dẫn đối với các nhà đầu tư chiến lược, thưa ông?

TS. Joel Hassan: Việt Nam đang sở hữu nhiều lợi thế đáng kể như vị trí địa lý thuận lợi, môi trường chính trị ổn định, các chính sách hướng tới lợi ích chiến lược dài hạn và sự tham gia vào nhiều hiệp định thương mại quốc tế. Đây là những thế mạnh đáng kể, nhưng không phải là duy nhất ở châu Á, vì một số quốc gia khác trong khu vực cũng có những lợi thế tương tự. Vì vậy, việc tiếp tục thu hẹp khoảng cách với các nền kinh tế đang dẫn đầu là điều cần thiết.

Một trong những yếu tố quan trọng nhất đối với các nhà đầu tư công nghệ cao là chất lượng nguồn nhân lực. Việt Nam đã có bước đi đúng đắn khi thúc đẩy giáo dục STEM (khoa học, công nghệ, kỹ thuật, toán học) như một phần trong chiến lược quốc gia. Đây là nền tảng quan trọng để xây dựng lực lượng lao động phục vụ các ngành công nghệ cao trong tương lai.

Tuy vậy, các nghiên cứu gần đây cho thấy vẫn còn những lĩnh vực cần cải thiện. Chất lượng đào tạo giáo viên, khả năng tiếp cận nguồn lực giáo dục, đặc biệt ở khu vực nông thôn và bậc trung học, vẫn là những thách thức đáng chú ý. Đồng thời, tỷ lệ sinh viên lựa chọn các ngành STEM tại Việt Nam vẫn thấp hơn một số quốc gia châu Á khác.

Nếu muốn trở thành điểm đến hấp dẫn hơn đối với các ngành thâm dụng tri thức, Việt Nam cần tiếp tục đầu tư cho giáo dục STEM, nâng cao năng lực giảng dạy và tạo điều kiện để nhiều người trẻ theo học các ngành khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học.

Nâng cao năng lực hấp thụ để tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị

Phóng viên: Một nội dung quan trọng của Nghị quyết số 10-NQ/TW là tăng cường liên kết giữa khu vực FDI và doanh nghiệp trong nước. Theo ông, đâu là điều kiện quan trọng nhất để doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu?

TS. Joel Hassan: Năng lực hấp thụ là yếu tố then chốt để xây dựng một hệ sinh thái doanh nghiệp trong nước vững mạnh. Nếu doanh nghiệp trong nước không thể tiếp nhận và tận dụng những lợi ích lan tỏa từ đầu tư nước ngoài, việc thu hút thêm FDI vào các ngành chiến lược sẽ khó tạo ra tác động đáng kể đối với khu vực doanh nghiệp nội địa.

Năng lực hấp thụ có thể hiểu là khả năng nhận biết, tiếp thu và tích hợp những giá trị mới vào hoạt động sản xuất, kinh doanh. Một vấn đề phổ biến hiện nay là nhiều doanh nghiệp chưa thực sự biết mình còn thiếu những gì để đáp ứng yêu cầu của các đối tác quốc tế.

Chính phủ đã có những chương trình hỗ trợ nhất định, nhưng có thể mở rộng hơn nữa theo hướng giúp doanh nghiệp hiểu rõ các tiêu chuẩn mà doanh nghiệp FDI đặt ra đối với nhà cung ứng cấp 1, đồng thời xây dựng các cơ chế giám sát để bảo đảm các tiêu chuẩn này được đáp ứng.

Một giải pháp khác là thiết kế chính sách ưu đãi theo các mục tiêu cụ thể thay vì chỉ đưa ra các mục tiêu chung. Chẳng hạn, ưu đãi thuế gắn với tạo việc làm tại địa phương có thể vừa hỗ trợ tăng việc làm vừa giảm thất thu ngân sách. Tuy nhiên, việc triển khai phải minh bạch và tính đến các tác động ngoài mong muốn.

Điều quan trọng nhất vẫn là làm sao để các chính sách khuyến khích được hiệu ứng lan tỏa từ FDI tới khu vực doanh nghiệp trong nước.

Phóng viên: Xin ông cho biết, các trường đại học và cơ sở đào tạo có thể đóng vai trò như thế nào trong việc nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp và hỗ trợ thu hút FDI thế hệ mới?

TS. Joel Hassan: Các trường đại học và cơ sở đào tạo đóng vai trò trung tâm trong việc phát triển nguồn nhân lực cho các ngành công nghệ cao và các lĩnh vực mà Việt Nam đang hướng tới.

Tại RMIT, chúng tôi tận dụng mạng lưới hợp tác với doanh nghiệp để đưa các bài toán thực tế vào quá trình đào tạo. Nhiều doanh nghiệp tham gia cũng chính là những tập đoàn quốc tế mà Việt Nam đang nỗ lực thu hút. Điều này giúp sinh viên tốt nghiệp không chỉ có kiến thức lý thuyết mà còn có tư duy phản biện và khả năng giải quyết vấn đề thực tiễn.

Việc gắn kết đào tạo với nhu cầu của doanh nghiệp cũng rất quan trọng. Các cơ sở đào tạo nên cùng doanh nghiệp xây dựng chương trình học để phản ánh sát hơn nhu cầu của thị trường lao động. Tuy nhiên, các chương trình này cần hướng tới những kỹ năng mang tính ngành nghề và được công nhận rộng rãi, thay vì chỉ phục vụ nhu cầu riêng của một doanh nghiệp cụ thể.

Ngoài đào tạo, các trường đại học cũng có thể đóng góp nhiều hơn cho đổi mới sáng tạo. Nghiên cứu quốc tế cho thấy sự hợp tác giữa doanh nghiệp và trường đại học giúp nâng cao năng lực đổi mới của doanh nghiệp, tạo ra các bằng sáng chế chất lượng cao hơn và thúc đẩy quá trình đưa kết quả nghiên cứu vào thực tiễn.

Đặc biệt, hiệu quả này thường rõ nét nhất trong các ngành công nghệ cao và các lĩnh vực thâm dụng sở hữu trí tuệ, vốn cũng là những ngành mà Việt Nam đang ưu tiên thu hút. Vì vậy, việc dành thêm nguồn lực cho các chương trình nghiên cứu có sự tham gia của doanh nghiệp trong các lĩnh vực chiến lược sẽ mang lại lợi ích cho cả hệ thống đổi mới sáng tạo và khả năng thu hút FDI chất lượng cao của Việt Nam.

Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn những chia sẻ của ông!