 |
| Hà Nội đưa văn hóa trở thành nguồn lực nội sinh cho phát triển. |
Chuyển đổi số mở rộng không gian di sản
Hà Nội là một trong những địa phương sở hữu hệ thống di sản văn hóa phong phú hàng đầu cả nước, với hàng nghìn di tích, lễ hội, danh lam thắng cảnh và làng nghề truyền thống. Trong đó, 6 di sản được Unesco ghi danh gồm: Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long, 82 bia Tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Hội Gióng ở đền Sóc và đền Phù Đổng, Ca trù, Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt và Nghi lễ, trò chơi kéo co. Đây không chỉ là những giá trị kết tinh từ lịch sử, truyền thống và là nguồn tài nguyên quan trọng phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.
Trong bối cảnh khoa học, công nghệ và chuyển đổi số phát triển mạnh mẽ, phương thức bảo tồn, phát huy di sản cũng đang đứng trước yêu cầu đổi mới. Nếu trước đây, việc tiếp cận di sản chủ yếu phụ thuộc vào không gian vật lý và hình thức trưng bày trực tiếp thì nay, công nghệ số cho phép công chúng tìm hiểu, tương tác và trải nghiệm các giá trị văn hóa trên nhiều nền tảng. Nhờ đó, di sản không chỉ được lưu giữ còn có thêm cơ hội kết nối với đời sống đương đại, đặc biệt là thế hệ trẻ.
Định hướng này phù hợp với tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, trong đó nhấn mạnh yêu cầu phát huy giá trị văn hóa, đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Theo đó, văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần mà còn phải trở thành nguồn lực nội sinh, động lực quan trọng cho phát triển đất nước.
Tại Hà Nội, việc xây dựng cơ sở dữ liệu di sản, số hóa thông tin về di tích, lễ hội và không gian văn hóa đang từng bước được triển khai. Các hình thức giới thiệu bằng bản đồ số, mã QR, công nghệ thực tế ảo và nền tảng trực tuyến góp phần mở rộng khả năng tiếp cận của người dân, du khách. Theo Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, số hóa không đơn thuần là lưu trữ dữ liệu, còn mở ra khả năng sáng tạo những sản phẩm mới trong nghệ thuật thị giác, nghệ thuật biểu diễn và du lịch văn hóa.
Phim 3D Mapping “Vun đắp hiền tài” do Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám giới thiệu là một ví dụ. Với thời lượng khoảng 12 phút, tác phẩm tái hiện quá trình hình thành, phát triển của Quốc Tử Giám - trường quốc học đầu tiên của Nhà nước Đại Việt, đồng thời khắc họa tư tưởng xây dựng nền giáo dục quốc gia, đào tạo và trọng dụng nhân tài.
Bằng sự kết hợp giữa hình ảnh, ánh sáng, âm nhạc và công nghệ 3D Mapping, câu chuyện lịch sử được tái hiện sinh động, biến không gian di sản thành một sân khấu kể chuyện trực quan. Sản phẩm tiếp tục được phục vụ trong chương trình Trải nghiệm đêm Văn Miếu cùng “Tinh hoa đạo học” và “Sử đá lưu danh”, góp phần hình thành sản phẩm văn hóa ban đêm đặc trưng của Thủ đô.
Thực tiễn này cho thấy công nghệ đang tạo ra phương thức mới để kết nối di sản với công chúng. Song, hiệu quả chuyển đổi số không chỉ được đo bằng mức độ hiện đại của thiết bị hay hình thức trình diễn mà quan trọng hơn là khả năng truyền tải chính xác giá trị lịch sử, văn hóa. Công nghệ phải hỗ trợ bảo tồn, phát huy di sản mà không làm sai lệch hoặc thay thế những giá trị nguyên gốc.
Từ tài nguyên di sản đến sản phẩm văn hóa, du lịch
Không dừng lại ở bảo tồn và quảng bá, chuyển đổi số còn mở ra hướng khai thác mới đối với tài nguyên văn hóa của Hà Nội, nhất là trong phát triển du lịch và công nghiệp văn hóa. Với hệ thống di tích lịch sử, làng nghề, không gian văn hóa và các điểm đến tâm linh, sinh thái phong phú, Thủ đô có nhiều điều kiện để phát triển sản phẩm du lịch dựa trên nền tảng công nghệ.
Trong lĩnh vực du lịch, chuyển đổi số không đơn thuần là đưa thông tin lên môi trường trực tuyến mà còn làm thay đổi phương thức quản lý, kinh doanh và cung cấp dịch vụ. Việc kết nối dữ liệu về điểm đến, lưu trú, vận chuyển và hoạt động trải nghiệm giúp du khách chủ động xây dựng hành trình, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp nắm bắt nhu cầu để phát triển sản phẩm phù hợp.
Hà Nội đang hướng tới xây dựng điểm đến “An toàn - Thân thiện - Chất lượng - Hấp dẫn - Thông minh”. Để hiện thực hóa mục tiêu này, bên cạnh đầu tư hạ tầng công nghệ, cần có sự liên kết giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp lữ hành, cơ sở lưu trú, điểm đến và các đơn vị cung cấp giải pháp số. Quan trọng hơn, công nghệ phải phục vụ nâng cao trải nghiệm, trong khi bản sắc văn hóa vẫn là yếu tố tạo nên sức hấp dẫn riêng của du lịch Thủ đô.
Làng gốm Bát Tràng là ví dụ cho sự kết hợp giữa giá trị truyền thống và phương thức kinh doanh hiện đại. Nhiều cơ sở sản xuất tại đây đã đưa sản phẩm lên các nền tảng thương mại điện tử, mạng xã hội để quảng bá và kết nối khách hàng trong nước, quốc tế. Nhờ đó, sản phẩm thủ công truyền thống có thêm kênh tiếp cận thị trường, mở rộng khả năng tiêu thụ và quảng bá hình ảnh làng nghề.
 |
| Sản phẩm làng nghề là tài nguyên trong phát triển văn hóa và du lịch. |
Tuy nhiên, tiềm năng chuyển đổi số tại làng nghề không chỉ nằm ở bán hàng trực tuyến. Việc số hóa lịch sử làng nghề, quy trình chế tác, kỹ thuật thủ công và câu chuyện của các nghệ nhân còn tạo cơ sở phát triển những trải nghiệm du lịch chuyên sâu. Du khách không chỉ mua sản phẩm mà còn được tìm hiểu, trực tiếp trải nghiệm quá trình chế tác và cảm nhận giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ. Đây là hướng chuyển hóa tài nguyên văn hóa thành sản phẩm có giá trị gia tăng, đồng thời tạo thêm sinh kế cho cộng đồng.
Định hướng này cũng gắn với yêu cầu phát triển công nghiệp văn hóa trong Nghị quyết số 80-NQ/TW. Khi di sản được kết nối với hoạt động sáng tạo, sản xuất và tiêu dùng sản phẩm văn hóa, các giá trị truyền thống có thêm cơ hội tham gia vào chuỗi giá trị kinh tế. Công nghệ số tạo điều kiện kết nối các khâu từ lưu trữ, sáng tạo nội dung, quảng bá đến phân phối, qua đó mở rộng thị trường và hình thành những mô hình kinh doanh văn hóa mới.
Để khai thác hiệu quả tiềm năng này, Hà Nội cần tiếp tục hoàn thiện cơ sở dữ liệu văn hóa đồng bộ, tăng cường số hóa tư liệu, hiện vật và không gian di sản; đồng thời chú trọng đào tạo nhân lực có khả năng kết hợp kiến thức văn hóa với kỹ năng số. Việc ứng dụng công nghệ cũng cần gắn với bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, bảo đảm tính xác thực của thông tin và sự tham gia của cộng đồng, nghệ nhân - những chủ thể trực tiếp nắm giữ di sản.
Đặc biệt, khai thác di sản phải đi đôi với bảo tồn. Không phải mọi giá trị văn hóa đều có thể thương mại hóa hoặc chuyển tải nguyên vẹn lên môi trường số. Vì vậy, quá trình ứng dụng công nghệ cần dựa trên nghiên cứu khoa học, tôn trọng tính nguyên gốc và bản sắc của di sản, bảo đảm cộng đồng được tham gia và thụ hưởng lợi ích từ hoạt động phát huy giá trị văn hóa.
Từ phim 3D Mapping tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám đến việc ứng dụng nền tảng số trong quảng bá làng nghề Bát Tràng, có thể thấy chuyển đổi số đang mở rộng không gian sáng tạo và khai thác di sản của Hà Nội. Khi được triển khai đồng bộ, gắn với bảo tồn giá trị nguyên gốc và phát huy vai trò cộng đồng, công nghệ không chỉ giúp di sản được lưu giữ, lan tỏa mà còn tạo ra sản phẩm, dịch vụ và giá trị kinh tế mới. Qua đó, chuyển đổi số thực sự trở thành động lực đánh thức tiềm năng di sản, đưa văn hóa trở thành nguồn lực nội sinh cho phát triển bền vững Thủ đô theo tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW.
