 |
| Quốc hội nghe Tờ trình và Báo cáo thẩm tra dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh. Ảnh: VPQH |
Tạo khung khổ pháp lý thống nhất cho giao dịch hàng hóa phái sinh
Sáng ngày 11/11, Quốc hội nghe Tờ trình và Báo cáo thẩm tra dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh. Trình bày Tờ trình của Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho biết, việc xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh nhằm thể chế hóa chủ trương của Đảng về hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, phát triển đồng bộ các loại thị trường và chủ động hội nhập quốc tế. Đồng thời, tạo khung khổ pháp lý đầy đủ, thống nhất cho hoạt động giao dịch hàng hóa phái sinh tại Việt Nam.
Theo Bộ trưởng, trên thế giới, thị trường hàng hóa phái sinh phát triển mạnh, trở thành công cụ quan trọng giúp doanh nghiệp phòng ngừa rủi ro biến động giá và chủ động kế hoạch sản xuất, kinh doanh.
Năm 2025, khối lượng giao dịch phái sinh liên kết toàn cầu đạt 119,29 tỷ hợp đồng, trong đó giao dịch phái sinh hàng hóa đạt khoảng 10,5 tỷ hợp đồng.
Trong khi đó, Việt Nam có thế mạnh về sản xuất, xuất khẩu nhiều mặt hàng nông sản chủ lực như cà phê, gạo, hồ tiêu, hạt điều. Kim ngạch xuất khẩu hàng hóa năm 2025 đạt gần 500 tỷ USD. Tuy nhiên, hoạt động giao dịch phái sinh vẫn chủ yếu gắn với các sở giao dịch nước ngoài; sản phẩm dựa trên những mặt hàng thế mạnh trong nước còn hạn chế, chưa phát huy tương xứng tiềm năng tham gia hình thành giá tham chiếu quốc tế.
Theo Đề án phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh giai đoạn 2026-2030, định hướng đến năm 2045, mục tiêu đến năm 2030 là đưa 10 mặt hàng sản xuất trong nước vào giao dịch, hình thành giá tham chiếu cho 3-5 mặt hàng và đạt quy mô 8-10 triệu hợp đồng mỗi năm.
Để hiện thực hóa mục tiêu này, Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng nhấn mạnh sự cần thiết phải xây dựng, ban hành Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh, tạo cơ sở pháp lý đồng bộ về tổ chức thị trường, hạ tầng giao dịch, thanh toán bù trừ và quản trị rủi ro. Qua đó, bảo đảm an toàn hệ thống, phòng, chống thao túng, bảo vệ nhà đầu tư, thúc đẩy liên kết hàng hóa Việt Nam và tăng cường kết nối với thị trường quốc tế.
Dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh gồm 8 chương, 57 điều, tập trung vào 5 nhóm nội dung lớn.
Cụ thể, dự thảo quy định phạm vi điều chỉnh đối với giao dịch tập trung qua sở giao dịch hàng hóa và giao dịch phái sinh OTC (giao dịch phi tập trung), đồng thời phân định rõ với hoạt động mua bán hàng hóa vật chất giao ngay và các sản phẩm phái sinh thuộc lĩnh vực chuyên ngành.
Dự thảo cũng hướng tới phát triển thị trường gắn với lợi thế hàng hóa Việt Nam, tạo điều kiện để doanh nghiệp, hợp tác xã và người sản xuất chủ động phòng ngừa rủi ro giá; hoàn thiện tổ chức thị trường, hạ tầng giao dịch và thanh toán, quy định điều kiện thành lập, mô hình tổ chức, quyền và nghĩa vụ của sở giao dịch hàng hóa, trung tâm thanh toán bù trừ và các thành viên.
Một nội dung quan trọng khác là tăng cường bảo vệ người tham gia thị trường và quản trị rủi ro thông qua công khai thông tin, giám sát giao dịch, quản lý vị thế, ký quỹ, bảo đảm thanh toán, bảo vệ tài sản khách hàng và xử lý vi phạm.
Dự thảo cũng làm rõ trách nhiệm quản lý nhà nước, cơ chế phối hợp, quy định về kết nối thị trường nước ngoài, thanh toán xuyên biên giới, quản lý và bảo vệ dữ liệu.
 |
| Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho biết, việc xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh nhằm tạo khung khổ pháp lý đầy đủ, thống nhất cho hoạt động giao dịch hàng hóa phái sinh tại Việt Nam. Ảnh: VPQH |
Đánh giá về tác động kinh tế - xã hội, Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng cho rằng, khi được tổ chức và quản lý hiệu quả, thị trường hàng hóa phái sinh sẽ bổ trợ cho thị trường hàng hóa vật chất, nâng cao khả năng dự báo giá, giúp doanh nghiệp và người sản xuất chủ động phòng ngừa rủi ro.
Thị trường này cũng tạo điều kiện phát triển các dịch vụ giao dịch, thanh toán, kho bãi, logistics và hỗ trợ thương mại; thu hút đầu tư, nâng cao giá trị và vị thế hàng hóa Việt Nam, đóng góp vào tăng trưởng kinh tế.
Không bắt buộc giao dịch qua sở giao dịch hàng hóa, kiểm soát chặt rủi ro hệ thống
Trình bày Báo cáo thẩm tra, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi cho biết, Ủy ban tán thành sự cần thiết xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh. Cơ quan thẩm tra đề nghị tiếp tục rà soát, hoàn thiện dự thảo, bảo đảm phù hợp với chủ trương, quan điểm của Đảng, tính hợp hiến, hợp pháp, thống nhất và đồng bộ của hệ thống pháp luật.
Đặc biệt, cần đánh giá kỹ các yêu cầu về quốc phòng, an ninh, quản lý ngoại hối, phòng, chống rửa tiền, tính hiệu quả, khả thi cũng như nguồn lực và điều kiện thi hành luật.
Về phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng, Ủy ban đề nghị hoàn thiện quy định theo hướng phù hợp với tên gọi, bao quát và chính xác các nội dung chính của luật; phân định rõ giao dịch hàng hóa phái sinh thuộc phạm vi điều chỉnh của luật này với các giao dịch thuộc pháp luật chuyên ngành.
Đối với quản lý nhà nước về hàng hóa phái sinh và thị trường hàng hóa phái sinh, cơ quan thẩm tra đề nghị rà soát mô hình quản lý, cơ chế giám sát liên ngành, phân định rõ trách nhiệm của các cơ quan quản lý chuyên ngành và xác định cụ thể cơ quan chịu trách nhiệm chính ngay trong luật.
Đáng chú ý, Ủy ban Kinh tế và Tài chính nhấn mạnh nguyên tắc tự nguyện khi tham gia thị trường hàng hóa phái sinh. Theo đó, Nhà nước không can thiệp hành chính, không bắt buộc giao dịch qua sở giao dịch hàng hóa, tránh làm mất tính cạnh tranh của các phương thức giao dịch khác, gia tăng tầng nấc trung gian và chi phí xã hội.
Cơ quan thẩm tra cũng đề nghị tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện chính sách phát triển thị trường gắn với mục tiêu phòng ngừa rủi ro, cơ chế bảo vệ nhà đầu tư và quản trị rủi ro hệ thống; đánh giá kỹ hơn mức độ rủi ro của cơ chế thử nghiệm có kiểm soát trong lĩnh vực phái sinh hàng hóa, đồng thời nghiên cứu quy định trực tiếp trong luật các giới hạn rủi ro tài chính đặc thù khi thử nghiệm.
Đối với thị trường hàng hóa phái sinh tập trung và thị trường hàng hóa phái sinh OTC, Ủy ban đề nghị bổ sung đánh giá đầy đủ, rà soát mô hình doanh nghiệp nhà nước đối với sở giao dịch hàng hóa và trung tâm thanh toán bù trừ.
Việc tổ chức thị trường cần tận dụng tối đa các thiết chế hạ tầng sẵn có trên thị trường tài chính, bảo đảm vận hành an toàn, hiệu quả. Cơ chế quản trị và vận hành của sở giao dịch hàng hóa, trung tâm thanh toán bù trừ phải bảo đảm công bằng, ổn định, đồng thời duy trì tính độc lập giữa hai thiết chế.
Ủy ban cũng đề nghị so sánh các mô hình sở hữu để lựa chọn phương án tối ưu, phù hợp với điều kiện Việt Nam trong giai đoạn đầu phát triển thị trường, tránh những rủi ro có thể phát sinh; rà soát giới hạn sở hữu, nhất là sở hữu nước ngoài, kiểm soát quyền chi phối và xung đột lợi ích.
Một loạt vấn đề kỹ thuật cũng được cơ quan thẩm tra lưu ý, gồm điều kiện về năng lực tài chính, công nghệ và quản trị rủi ro đối với sở giao dịch hàng hóa, trung tâm thanh toán bù trừ và các thành viên; quy định về ký quỹ, quỹ hỗ trợ thanh toán, giới hạn vị thế, giá tham chiếu, giá thanh toán, giao nhận vật chất, quyền tự quản và cơ chế kiểm tra, giám sát.
Về bảo vệ nhà đầu tư, cần rà soát việc phân loại nhà đầu tư theo mức độ rủi ro của sản phẩm, khả năng nhận diện và chịu rủi ro của từng nhóm cũng như mục đích tham gia thị trường. Đặc biệt, phải bảo đảm quản lý tách biệt, an toàn tiền và tài sản ký quỹ, bảo vệ quyền lợi khách hàng.
Đối với liên thông thị trường qua biên giới và quản trị rủi ro, an toàn hệ thống, Ủy ban đề nghị hoàn thiện cơ chế lựa chọn, thẩm định đối tác liên thông; tăng cường thanh tra, kiểm tra, giám sát quản lý ngoại hối, dòng tiền ký quỹ, thanh toán, lưu chuyển dữ liệu xuyên biên giới và an ninh dữ liệu.
Cùng với đó, cần làm rõ vai trò, công cụ của cơ quan quản lý nhà nước trong quản lý rủi ro và bảo đảm an toàn hệ thống; hoàn thiện cơ chế giám sát, cảnh báo sớm, phòng ngừa và xử lý hành vi thao túng, sử dụng thông tin nội bộ, gian lận. Đặc biệt, các quy định về biện pháp can thiệp khẩn cấp cần được thiết kế chặt chẽ về điều kiện, thẩm quyền, thời hạn và cơ chế kiểm soát.
