Hàng hóa phái sinh: Hoàn thiện hành lang pháp lý cho công cụ phòng ngừa rủi ro giá

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Đoàn Thị Thanh Mai phát biểu kết luận. Ảnh: Cổng thông tin điện tử Quốc hội Việt Nam.

Tạo công cụ phòng ngừa biến động giá cho doanh nghiệp

Việt Nam là nền kinh tế có độ mở lớn, nhiều mặt hàng nông sản, năng lượng giữ vị trí quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu như gạo, cà phê, hồ tiêu, cao su... Tuy nhiên, doanh nghiệp trong nước hiện vẫn phụ thuộc đáng kể vào giá tham chiếu và thanh khoản từ các sở giao dịch nước ngoài, đồng nghĩa với việc chịu tác động trực tiếp khi thị trường quốc tế biến động.

Đây là một trong những vấn đề được đặt ra trong quá trình xây dựng dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh. Tại phiên họp thẩm tra sơ bộ dự án Luật do Ủy ban Kinh tế và Tài chính tổ chức ngày 15/9, Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Sinh Nhật Tân cho biết, qua rà soát hệ thống pháp luật, các quy định về giao dịch hàng hóa phái sinh hiện còn phân tán, chủ yếu ở cấp dưới luật, chưa hình thành khuôn khổ thống nhất cho toàn bộ hoạt động từ gia nhập thị trường, giao dịch, thanh toán bù trừ, giao nhận hàng hóa đến giám sát và xử lý rủi ro.

Do đó, việc xây dựng một luật chuyên ngành được xác định là cần thiết nhằm tạo cơ sở pháp lý cho các chủ thể sử dụng công cụ phái sinh để phòng ngừa rủi ro biến động giá, ổn định chi phí đầu vào, bảo vệ giá đầu ra và chủ động hơn trong hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh gồm 8 chương, 54 điều, quy định về thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh tập trung qua Sở giao dịch hàng hóa và thị trường giao dịch thỏa thuận (OTC), quyền và nghĩa vụ của các chủ thể tham gia thị trường và quản lý nhà nước. Dự thảo không điều chỉnh các sản phẩm phái sinh về chứng khoán, tiền tệ, ngoại hối, vàng và các sản phẩm thuộc lĩnh vực tài chính đã có pháp luật chuyên ngành điều chỉnh.

Một trong những trọng tâm của dự thảo là hoàn thiện đồng bộ hạ tầng thị trường. Theo đó, Sở giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ được xác định là những cấu phần hạ tầng cốt lõi, trong đó Trung tâm thanh toán bù trừ được thiết kế độc lập với Sở giao dịch. Dự thảo đồng thời đưa ra các quy định về thanh toán bù trừ, quản lý ký quỹ, quản trị rủi ro và cơ chế liên thông thị trường xuyên biên giới.

Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Sinh Nhật Tân phát biểu tại phiên họp. Ảnh: Cổng thông tin điện tử Quốc hội Việt Nam

Đáng chú ý, dự thảo tạo cơ sở pháp lý để doanh nghiệp, trong đó có doanh nghiệp nhà nước, sử dụng công cụ phái sinh hàng hóa nhằm phòng ngừa rủi ro biến động giá đối với nguyên liệu, hàng hóa thiết yếu; đồng thời hoàn thiện cơ sở pháp lý đối với hoạt động cung ứng sản phẩm phái sinh giá hàng hóa của các tổ chức tín dụng.

Định hướng phát triển thị trường cũng gắn với những hàng hóa Việt Nam có thế mạnh như cà phê, gạo, cao su... Thị trường phái sinh được đặt trong mối liên hệ với sản xuất, chế biến, lưu thông, xuất khẩu và tiêu thụ hàng hóa, qua đó từng bước hỗ trợ hình thành giá tham chiếu đối với một số mặt hàng chủ lực.

Từ góc độ sản xuất nông nghiệp, đại biểu Phạm Thị Hồng Yến, Đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Kinh tế và Tài chính, đánh giá cao ý nghĩa của việc phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh đối với ngành nông nghiệp Việt Nam.

Theo đại biểu, thực tế với những mặt hàng như thanh long, sầu riêng, người sản xuất nhiều khi phải bán “lúa non” ngay từ đầu mùa vì thiếu vốn, đối mặt với tình trạng “được mùa mất giá, được giá mất mùa”. Trong khi đó, giá trị sản phẩm nông sản tươi xuất khẩu sang các thị trường khó tính có thể chênh lệch từ 20 đến 50 lần so với giá bán tại vườn.

Đại biểu Phạm Thị Hồng Yến cho rằng: “Nếu phát triển được thị trường phái sinh một cách lành mạnh và công khai, chúng ta sẽ chuyển các mã hóa của hàng hóa gieo trồng hôm nay thành tài sản hình thành trong tương lai. Người sản xuất có thể chốt giá bán ngay từ giai đoạn gieo trồng, chuyển giao rủi ro biến động giá cho thị trường. Điều này giúp người dân không còn bị thương lái ép giá hay phải ‘bán lúa non’ do thiếu vốn sản xuất”.

Để chính sách đi vào thực tiễn, đại biểu kiến nghị cần có chương trình hành động cụ thể gắn kết thị trường phái sinh với chuỗi sản xuất, chế biến, lưu thông và xuất khẩu. Cùng với đó là yêu cầu đồng bộ hạ tầng logistics, hệ thống kho bãi, kiểm định chất lượng, chứng thư kho điện tử và quản lý chặt chẽ mã số vùng trồng nhằm ngăn chặn gian lận thương mại.

Đại biểu cũng đề nghị xây dựng danh mục các mặt hàng nông sản chủ lực, thế mạnh như sầu riêng, thanh long, mắc ca song song với gạo, hạt tiêu để có lộ trình chuẩn hóa hợp đồng phái sinh; đồng thời nâng cấp tiêu chuẩn thị trường nội địa ngang tầm quốc tế.

Phát triển thị trường phải đi cùng quản trị rủi ro

Cùng với việc mở rộng công cụ phòng ngừa biến động giá, yêu cầu quan trọng đặt ra đối với dự án Luật là xây dựng cơ chế quản lý, giám sát và quản trị rủi ro phù hợp với tính chất phức tạp của thị trường hàng hóa phái sinh.

Dự thảo định hướng chuyển mạnh phương thức quản lý từ tiền kiểm sang hậu kiểm trên cơ sở kết nối dữ liệu, giám sát theo thời gian thực, cảnh báo sớm và quản lý theo mức độ rủi ro; đồng thời quy định quyền tự quản của Sở giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ theo thông lệ quốc tế.

Bộ Công Thương cũng định hướng tiếp tục đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, phân cấp, phân quyền, ứng dụng công nghệ số và dữ liệu số trong quản lý thị trường, đi cùng với tăng cường các cơ chế bảo đảm an toàn hệ thống và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của nhà đầu tư.

Quá trình thẩm tra sơ bộ cho thấy đây cũng là những nội dung cần tiếp tục được rà soát kỹ. Các đại biểu đề nghị làm rõ ranh giới giữa giao dịch hàng hóa phái sinh với những lĩnh vực đã có pháp luật chuyên ngành điều chỉnh; cơ chế phối hợp quản lý; mô hình tổ chức và cơ chế tự quản của các thiết chế thị trường. Cơ chế bảo vệ nhà đầu tư, nhất là nhà đầu tư cá nhân, vấn đề bảo đảm an toàn khi doanh nghiệp nhà nước tham gia thị trường và sự tham gia bình đẳng của các tổ chức tín dụng cũng được đặt ra.

Đối với quản trị rủi ro và liên thông quốc tế, các ý kiến đề nghị làm rõ vai trò của cơ quan quản lý nhà nước, cơ chế giám sát đối với Sở giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ; hoàn thiện điều kiện liên thông thị trường qua biên giới cũng như cơ chế phối hợp trong quản lý ngoại hối, thanh toán quốc tế, phòng, chống rửa tiền, thuế và hải quan.

Từ góc độ pháp lý, đại biểu Phạm Ngọc Lâm, Đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Kinh tế và Tài chính, cho rằng đây là đạo luật rất khó, mới mẻ tại Việt Nam và cần thiết kế mô hình tổ chức thật rõ ràng ngay từ đầu.

Đại biểu đề xuất dự thảo cần xác định rõ trách nhiệm của từng bộ trong quản lý nhà nước. Theo đó, Bộ Công Thương quản lý về hạ tầng, vận hành thị trường và lưu thông hàng hóa; Bộ Tài chính quản lý dòng tiền, giám sát tài chính và bù trừ.

Đáng chú ý, vấn đề phòng ngừa rủi ro đối với doanh nghiệp nhà nước cũng được đặt ra trong quá trình thẩm tra. Theo đại biểu Phạm Ngọc Lâm, Điều 43 của dự thảo có ý nghĩa quan trọng nhưng còn thiếu điều khoản giao Chính phủ hướng dẫn chi tiết.

Đại biểu cho rằng, trong thực tế công vụ, ranh giới giữa thực hiện giao dịch phái sinh để phòng ngừa rủi ro và hành vi đầu cơ tài chính gây thất thoát tài sản rất mong manh. Nếu chỉ quy định nguyên tắc chung mà không cụ thể về thẩm quyền phê duyệt chủ trương, hạn mức giao dịch và trách nhiệm pháp lý thì lãnh đạo doanh nghiệp nhà nước sẽ khó triển khai. Vì vậy, đại biểu đề xuất giao Chính phủ quy định chi tiết Điều 43, đồng thời cho phép thực hiện thí điểm đối với các doanh nghiệp nhà nước thuộc những ngành cốt lõi, có tỷ trọng xuất nhập khẩu lớn hoặc sử dụng nhiều nguyên, nhiên vật liệu có biến động giá mạnh trên thị trường thế giới.

Giải trình tại phiên họp, Thứ trưởng Nguyễn Sinh Nhật Tân cho biết giao dịch hàng hóa phái sinh là một phương thức thương mại hiện đại và phức tạp. Bộ Công Thương đang khẩn trương hoàn thiện bộ tài liệu hỏi - đáp và hệ thống slide minh họa để diễn giải trực quan, dễ hiểu về khái niệm, chính sách cũng như quy trình vận hành của Sở giao dịch hàng hóa.

Đối với phạm vi điều chỉnh, cơ quan soạn thảo xác định những lĩnh vực như chứng khoán và ngân hàng đã có hệ thống pháp luật chuyên ngành điều chỉnh riêng. Mặt hàng vàng được quản lý theo cơ chế ngoại hối và an ninh tiền tệ quốc gia; lĩnh vực điện lực, do tính chất đặc thù không thể lưu trữ của điện năng, các giao dịch tương lai, phái sinh trong thị trường điện sẽ ưu tiên áp dụng theo Luật Điện lực.

Về mô hình tổ chức, thực tiễn từ Nghị định số 158/2006/NĐ-CP đã đặt nền móng cho việc hình thành và quản lý thị trường giao dịch hàng hóa tập trung tại Việt Nam, trong đó có việc thành lập Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam (MXV). Theo cơ quan soạn thảo, khung pháp lý không hạn chế khu vực nhà nước; Bộ Công Thương kỳ vọng có thể thành lập thêm các Sở giao dịch, kết hợp hạ tầng logistics và trung tâm giao nhận để tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh trên thị trường.

Kết luận phiên họp, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Đoàn Thị Thanh Mai cho biết đa số ý kiến tán thành sự cần thiết ban hành Luật, đồng thời đề nghị tiếp tục rà soát tính thống nhất, đồng bộ của dự thảo với pháp luật có liên quan và các điều ước quốc tế; bảo đảm điều kiện thi hành Luật, cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số.

Dự án Luật cần tiếp tục bám sát 5 nhóm chính sách đã được Chính phủ thông qua, tập trung tạo cơ sở pháp lý để sử dụng công cụ phái sinh phòng ngừa biến động giá, gắn với sản xuất, chế biến, lưu thông, xuất khẩu và tiêu thụ hàng hóa; đồng thời tăng cường quản lý, giám sát và quản trị rủi ro, phòng ngừa thao túng, gian lận, mất khả năng thanh toán và rủi ro lan truyền, bảo đảm an toàn hệ thống cũng như quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể tham gia thị trường.

Trên cơ sở ý kiến tại phiên họp, Bộ Công Thương sẽ tiếp tục phối hợp với các cơ quan của Quốc hội, cơ quan thẩm tra, các bộ, ngành và cơ quan liên quan nghiên cứu, hoàn thiện hồ sơ và dự thảo Luật, bảo đảm chất lượng trước khi trình Quốc hội xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI.