Luật riêng về giao dịch hàng hóa phái sinh: Phát triển thị trường, phòng ngừa rủi ro

Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh. Ảnh: VPQH

Phòng ngừa rủi ro biến động giá

Sáng ngày 22/9, Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh. Trình bày Tờ trình của Chính phủ, Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Việt Sơn cho biết, dự án luật nhằm thể chế hóa kịp thời chủ trương, đường lối của Đảng, trong đó Nghị quyết số 19-NQ/TW ngày 28/7/2026 của Bộ Chính trị đã định hướng hình thành và phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh.

Theo cơ quan soạn thảo, Việt Nam có nền kinh tế có độ mở lớn, nhiều mặt hàng nông sản, năng lượng giữ vị trí quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Nhu cầu phòng ngừa rủi ro biến động giá hàng hóa lớn trong các lĩnh vực năng lượng, xăng dầu, khí, điện, kim loại và xuất nhập khẩu.

Trong khi đó, Luật Thương mại hiện mới quy định những nguyên tắc cơ bản về giao dịch hàng hóa, chưa thiết lập đầy đủ cơ sở pháp lý cho việc phát triển và sử dụng các phương thức phòng ngừa, quản lý rủi ro do biến động giá hàng hóa.

Theo Thứ trưởng Nguyễn Việt Sơn, đối với nền kinh tế có tỷ trọng lớn về sản xuất, kinh doanh và xuất nhập khẩu hàng hóa, cơ chế giao dịch hàng hóa phái sinh giúp người sản xuất chủ động bảo vệ giá bán dự kiến, đồng thời giúp doanh nghiệp chế biến, kinh doanh và xuất nhập khẩu chủ động kiểm soát chi phí đầu vào khi giá hàng hóa biến động.

Dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh gồm 8 chương, 54 điều, tập trung vào các nội dung như phạm vi điều chỉnh, tổ chức và vận hành thị trường, quản trị rủi ro, kết nối thị trường và quản lý nhà nước.

Luật điều chỉnh giao dịch hàng hóa phái sinh trên Sở Giao dịch hàng hóa và giao dịch thị trường hàng hóa phái sinh phi tập trung (OTC) thuộc phạm vi luật, đồng thời phân định với chứng khoán phái sinh và các công cụ phái sinh tài chính thuộc pháp luật về chứng khoán, ngân hàng và các pháp luật chuyên ngành khác.

Điểm khác biệt cốt lõi là hàng hóa phái sinh phải gắn với hàng hóa cơ sở và nhu cầu phòng ngừa rủi ro giá của hoạt động sản xuất, kinh doanh, lưu thông và xuất nhập khẩu hàng hóa; trong khi chứng khoán phái sinh gắn với tài sản cơ sở là chứng khoán, chỉ số chứng khoán hoặc tài sản tài chính theo pháp luật về chứng khoán.

Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Việt Sơn cho biết, dự án luật nhằm thể chế hóa kịp thời chủ trương, đường lối của Đảng, trong đó Nghị quyết số 19-NQ/TW ngày 28/7/2026 của Bộ Chính trị. Ảnh: VPQH

Dự thảo cũng hoàn thiện tổ chức và vận hành hệ thống thị trường, quy định rõ vai trò, chức năng của Sở Giao dịch hàng hóa, Trung tâm thanh toán bù trừ và các thành viên; hoàn thiện quy trình niêm yết, giao dịch, thanh toán bù trừ và ký quỹ, tạo cơ chế vận hành thống nhất, minh bạch cho thị trường.

Về an toàn hệ thống và quản trị rủi ro, dự thảo thiết lập cơ chế phòng ngừa và xử lý rủi ro từ giám sát giao dịch, cảnh báo sớm, yêu cầu bổ sung ký quỹ đến xử lý trường hợp mất khả năng thanh toán. Đồng thời, quy định về kế hoạch phục hồi và biện pháp can thiệp khẩn cấp nhằm bảo đảm thị trường duy trì hoạt động an toàn, ổn định.

Dự thảo cũng thúc đẩy liên thông thị trường qua biên giới, gắn thị trường phái sinh với chuỗi sản xuất, chế biến, lưu thông và xuất khẩu; phát triển sản phẩm trên cơ sở hàng hóa có thế mạnh của Việt Nam, nhất là nông sản, đồng thời gắn với chuẩn hóa chất lượng, kho bãi, logistics, kiểm định, giao nhận, dữ liệu và niêm yết chéo.

Về quản lý nhà nước và cải cách thủ tục, dự thảo phân định rõ trách nhiệm quản lý giữa các cơ quan, tăng tính tự chủ, tự quản của thị trường gắn với trách nhiệm giải trình và giám sát; chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm, tăng cường quản lý dựa trên dữ liệu và mức độ rủi ro.

Rà soát mô hình thị trường, bảo vệ nhà đầu tư

Thẩm tra dự án luật, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi cho biết, Thường trực Ủy ban tán thành sự cần thiết nghiên cứu xây dựng luật, hồ sơ dự án luật cơ bản đáp ứng yêu cầu theo quy định. Tuy nhiên, cơ quan thẩm tra đề nghị đánh giá kỹ việc bảo đảm yêu cầu quốc phòng, an ninh, quản lý ngoại hối, phòng, chống rửa tiền và các nguồn lực, điều kiện để bảo đảm thực thi pháp luật.

Về phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng, cơ quan thẩm tra đề nghị rà soát, hoàn thiện quy định, phân định rõ các giao dịch hàng hóa phái sinh thuộc phạm vi điều chỉnh của luật này và các luật chuyên ngành khác, giữa giao dịch hàng hóa phái sinh tập trung qua Sở Giao dịch hàng hóa và thị trường phi tập trung.

Về quản lý nhà nước, rà soát mô hình quản lý phù hợp với Luật Tổ chức Chính phủ, Luật Tổ chức chính quyền địa phương và chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của các bộ; xác định cơ chế quản lý, giám sát liên ngành, phân định rõ trách nhiệm của các cơ quan quản lý chuyên ngành và xác định cụ thể cơ quan chịu trách nhiệm chính đối với các nội dung liên quan ngay trong luật.

Thường trực Ủy ban đề nghị tiếp tục hoàn thiện chính sách phát triển thị trường, chuẩn hóa giao nhận hàng hóa vật chất, hệ thống kho, kiểm định và chứng thư kho tin cậy; niêm yết các hàng hóa phái sinh dựa trên hàng hóa cơ sở được sản xuất tại Việt Nam, hướng tới liên thông thị trường quốc tế, có nhà tạo lập thị trường, nhà đầu tư và người mua quốc tế tiếp cận được.

Đối với thị trường hàng hóa phái sinh tập trung và OTC, cơ quan thẩm tra đề nghị đánh giá đầy đủ mô hình tổ chức thị trường, cơ chế quản trị, sự tham gia của Nhà nước và cơ chế vận hành đối với Sở Giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ; so sánh các mô hình sở hữu để lựa chọn phương án phù hợp với điều kiện Việt Nam trong giai đoạn đầu phát triển thị trường, tránh rủi ro có thể phát sinh và bảo đảm tính độc lập giữa hai thiết chế.

Cơ quan thẩm tra cũng đề nghị rà soát điều kiện thành lập Sở Giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ, bảo đảm phù hợp với quy mô giao dịch, giá trị ký quỹ, mức độ rủi ro, trách nhiệm vận hành hệ thống và khả năng xử lý sự cố; quy định cụ thể tỷ lệ tham gia góp vốn của nhà đầu tư nước ngoài.

Đồng thời, tiếp tục hoàn thiện quy định về quyền và nghĩa vụ của Sở Giao dịch hàng hóa, Trung tâm thanh toán bù trừ; rà soát quản lý ký quỹ giao dịch, quỹ hỗ trợ thanh toán, xử lý trường hợp mất khả năng thanh toán, xác lập giá tham chiếu, giá thanh toán, giới hạn vị thế, thực hiện hợp đồng bằng giao nhận vật chất và cơ chế kiểm tra, giám sát.

Về nhà đầu tư, Thường trực Ủy ban đề nghị tiếp tục nghiên cứu việc phân loại nhà đầu tư chuyên nghiệp và nhà đầu tư không phải nhà đầu tư chuyên nghiệp để bảo đảm tính khả thi trong triển khai, đồng thời có cơ chế bảo vệ nhà đầu tư theo mức độ rủi ro của sản phẩm và khả năng chịu rủi ro của nhà đầu tư.

Đối với doanh nghiệp nhà nước tham gia giao dịch hàng hóa phái sinh, cơ quan thẩm tra đề nghị rà soát quy định phù hợp với pháp luật về quản lý và đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp; quy định chặt chẽ các trường hợp khoản lỗ phát sinh từ giao dịch hàng hóa phái sinh không được xác định là thất thoát vốn nhà nước và miễn trừ trách nhiệm trong thực hiện giao dịch.

Đồng thời, bảo đảm các ngân hàng thương mại, chi nhánh ngân hàng nước ngoài duy trì việc cung cấp sản phẩm phái sinh theo quy định của pháp luật về tổ chức tín dụng và dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh, bảo đảm tính liên thông với thị trường quốc tế và không làm gián đoạn việc cung ứng sản phẩm phái sinh của ngân hàng thương mại với khách hàng.

Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi báo cáo thẩm tra. Ảnh: VPQH

Kết luận phiên họp, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng cho biết, Ủy ban Thường vụ Quốc hội cơ bản tán thành sự cần thiết xây dựng Luật nhằm kịp thời thể chế hóa chủ trương, đường lối của Đảng và chính sách của Nhà nước về hoàn thiện đồng bộ thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, góp phần phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh minh bạch, hiện đại, an toàn, đáp ứng yêu cầu phòng ngừa, quản trị rủi ro.

Ủy ban Thường vụ Quốc hội đề nghị làm rõ hơn cơ sở thực tiễn, tính hiệu quả của khung pháp luật hiện hành về giao dịch hàng hóa phái sinh; phân tích những khó khăn, vướng mắc, hạn chế trong thi hành pháp luật có liên quan, những khoảng trống, bất cập mà luật cần xử lý, từ đó làm rõ tính cấp thiết của việc xây dựng dự án luật.

Phó Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh mục tiêu quan trọng của luật là xây dựng thị trường có hàng hóa cơ sở là hàng hóa sản xuất tại Việt Nam, góp phần khẳng định vị thế của Việt Nam và đáp ứng mục tiêu phòng ngừa rủi ro.

Ủy ban Thường vụ Quốc hội cũng đề nghị tiếp tục rà soát, hoàn thiện các quy định về phạm vi điều chỉnh, quản lý nhà nước, tổ chức thị trường, hạ tầng giao dịch và thanh toán, chủ thể tham gia, bảo vệ nhà đầu tư, liên thông thị trường qua biên giới và quản trị rủi ro, an toàn hệ thống.

Đối với tổ chức thị trường, Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị bổ sung đánh giá đầy đủ mô hình tổ chức, sở hữu và quản trị của Sở Giao dịch hàng hóa và Trung tâm Thanh toán bù trừ; rà soát giới hạn sở hữu, nhất là sở hữu nước ngoài, kiểm soát quyền chi phối và xung đột lợi ích; hoàn thiện các quy định về ký quỹ, quỹ hỗ trợ thanh toán, giới hạn vị thế, giá tham chiếu, giá thanh toán và xử lý trường hợp Trung tâm Thanh toán bù trừ mất khả năng thanh toán hoặc mất khả năng hoạt động.

Đối với chủ thể tham gia và bảo vệ nhà đầu tư, Phó Chủ tịch Quốc hội tiếp tục đề nghị rà soát việc phân loại nhà đầu tư, bảo đảm cơ chế bảo vệ phù hợp với mức độ rủi ro của sản phẩm và khả năng chịu rủi ro của từng nhóm; quản lý, tách biệt an toàn tiền, tài sản ký quỹ và quyền lợi của khách hàng.

Đối với doanh nghiệp nhà nước, cần quy định chặt chẽ tiêu chí xác định khoản lỗ từ hoạt động phòng ngừa rủi ro không được coi là thất thoát vốn nhà nước; phạm vi và điều kiện miễn trừ trách nhiệm cần bảo vệ người thực hiện đúng mục đích, đúng thẩm quyền, đúng quy định nhưng không tạo ra miễn trừ đối với hành vi vụ lợi, đầu cơ hoặc vi phạm.

Về liên thông thị trường qua biên giới và quản trị rủi ro, Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị hoàn thiện cơ chế thanh tra, kiểm tra, giám sát quản lý ngoại hối, dòng tiền ký quỹ, thanh toán, lưu chuyển dữ liệu xuyên biên giới và an ninh dữ liệu; kiểm soát rủi ro đối tác, dòng tiền và dữ liệu. Đồng thời hoàn thiện cơ chế giám sát, cảnh báo sớm, phòng ngừa và xử lý thao túng, sử dụng thông tin nội bộ, gian lận và các biện pháp can thiệp khẩn cấp.

Ủy ban Thường vụ Quốc hội cũng đề nghị rà soát đầy đủ điều kiện về nhân lực, nguồn tài chính, hạ tầng công nghệ, cơ sở dữ liệu kết nối với hệ thống ngân hàng và năng lực vận hành Trung tâm Thanh toán bù trừ; chuẩn bị các văn bản quy định chi tiết để bảo đảm luật có thể triển khai đồng bộ khi có hiệu lực, không để phát sinh khoảng trống pháp lý hoặc gián đoạn hoạt động của thị trường.

Chính phủ được đề nghị chỉ đạo cơ quan chủ trì soạn thảo phối hợp chặt chẽ với cơ quan thẩm tra và các cơ quan liên quan, khẩn trương hoàn thiện hồ sơ dự án luật, chuẩn bị nội dung để báo cáo xin ý kiến tại Hội nghị đại biểu Quốc hội chuyên trách cuối tháng 9/2026; sau hội nghị tiếp tục nghiên cứu, tiếp thu, giải trình đầy đủ ý kiến để chỉnh lý, hoàn thiện dự án luật trình Quốc hội xem xét thông qua tại 2 kỳ họp (Kỳ họp thứ 2 và Kỳ họp thứ 3 Quốc hội khoá XVI).