 |
| Khơi thông dòng chảy nguồn lực tư nhân cho tăng trưởng 2 con số. |
Tiếp nối câu chuyện mở rộng không gian đầu tư, tạo điều kiện để khu vực tư nhân tham gia các dự án chiến lược và hình thành năng lực sản xuất mới, vấn đề đặt ra là làm thế nào để những cơ hội ấy thực sự chuyển thành quyết định đầu tư, tạo động lực tăng trưởng cho nền kinh tế.
Thực tế, nguồn lực trong khu vực tư nhân còn rất lớn, song một phần đáng kể vẫn nằm trong tiền gửi tiết kiệm, vàng, bất động sản hoặc những dự án chậm triển khai. Có doanh nghiệp được ngân hàng mời vay vốn, nhưng chưa sẵn sàng mở rộng sản xuất. Có nhà đầu tư đã chuẩn bị vốn, đất đai, máy móc, nhưng vẫn phải chờ hoàn tất thủ tục để đưa dự án vào hoạt động.
Do đó, bài toán tăng trưởng 2 con số cần được nhìn nhận từ khả năng đưa nguồn lực sẵn có vào sản xuất, kinh doanh nhanh hơn và hiệu quả hơn. Trong đó, niềm tin vào môi trường đầu tư, tính ổn định của chính sách và khả năng dự báo rủi ro có ý nghĩa quan trọng đối với quyết định bỏ vốn của doanh nghiệp.
Trao đổi với phóng viên Tạp chí Kinh tế - Tài chính, ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký, Trưởng Ban Pháp chế Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) đã phân tích những điểm nghẽn đang cản trở dòng vốn tư nhân, đồng thời đề xuất các giải pháp nhằm tạo dựng niềm tin, thúc đẩy đầu tư và nâng cao năng lực phát triển của doanh nghiệp Việt Nam.
 |
| Ông Đậu Anh Tuấn Phó Tổng Thư ký, Trưởng Ban Pháp chế Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI). |
Phóng viên: Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng 2 con số trong giai đoạn tới, đồng nghĩa nhu cầu huy động nguồn lực cho phát triển sẽ rất lớn. Theo ông, khu vực kinh tế tư nhân có thể đóng vai trò như thế nào trong bài toán này?
Ông Đậu Anh Tuấn: Tôi muốn bắt đầu bằng một phép tính đơn giản. Ngân sách nhà nước có giới hạn, còn khu vực có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) vận hành theo chiến lược toàn cầu của từng doanh nghiệp. Nếu muốn tăng trưởng 2 con số không chỉ một năm mà liên tục nhiều năm, thì lực đẩy đủ lớn, đủ bền và đủ linh hoạt chỉ có thể đến từ khu vực tư nhân. Nghị quyết số 68-NQ/TW của Bộ Chính trị đã xác định kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế. Tôi nghĩ đó không phải là một khẩu hiệu, mà là một kết luận rút ra từ thực tế.
Về quy mô, nước ta có hơn 1 triệu doanh nghiệp tư nhân, chiếm khoảng 97% tổng số doanh nghiệp. Hàng triệu hộ kinh doanh tạo việc làm cho khoảng 10 triệu lao động và 96,7% hộ coi việc kinh doanh là nguồn sống chính của gia đình.
Nhưng có một điều tôi trăn trở hơn những con số ấy. Hơn 80% doanh nghiệp dùng dưới 50 lao động, hơn 70% có vốn dưới 10 tỷ đồng. Doanh nghiệp của không chỉ nhỏ, mà nhiều doanh nghiệp còn không muốn lớn.
Tôi biết một gia đình kinh doanh vật liệu xây dựng, doanh thu mỗi năm không hề nhỏ. Thay vì thành lập doanh nghiệp, họ tách ra thành 3, 4 hộ kinh doanh đứng tên các thành viên khác nhau. Hỏi vì sao, chủ hộ thật thà nói: “Lên doanh nghiệp thì sổ sách, kiểm tra, thanh tra đủ thứ. Cứ nhỏ thế này cho lành”.
Giới nghiên cứu gọi hiện tượng này là “hội chứng Peter Pan”, tức là doanh nghiệp cố tình giữ mình nhỏ để tránh chi phí và rủi ro khi lớn lên. Khi một người làm ăn giỏi lại chọn chia nhỏ mình ra, đó là tín hiệu cho thấy môi trường đang phạt sự tăng trưởng thay vì thưởng cho nó.
Vì vậy, câu hỏi đúng không phải là “làm sao huy động thêm tiền từ dân”, mà là “vì sao đồng tiền đang có lại không muốn chuyển động”. Trả lời được câu hỏi ấy, sẽ có tăng trưởng.
Phóng viên: Nếu nguồn lực trong khu vực tư nhân còn rất lớn, theo ông, đâu là những điểm nghẽn khiến nguồn lực ấy chưa chuyển nhanh hơn thành đầu tư, mở rộng sản xuất?
Ông Đậu Anh Tuấn: Tôi hay hình dung các điểm nghẽn như những ổ khóa trên cùng một cánh cửa. Mở được hai khóa mà khóa thứ ba còn đóng thì cửa vẫn không mở.
Ổ khóa thứ nhất là thị trường. Báo cáo Kinh tế tư nhân Việt Nam 2025 và PCI 2025 cho thấy 60,2% doanh nghiệp gặp khó khi tìm khách hàng, tăng mạnh so với 45,3% năm 2024 và 41% năm 2022. Tôi cho rằng, đây không chỉ là chuyện chu kỳ kinh tế. Nhiều doanh nghiệp trong nước đang bị kẹp giữa hai lớp: hàng nhập khẩu giá rẻ tràn vào ở phía dưới và các chuỗi cung ứng FDI khép kín ở phía trên.
Ổ khóa thứ hai là vốn. 75,5% doanh nghiệp nói rất khó vay nếu không có tài sản bảo đảm. Tỷ lệ khoản vay phải thế chấp ở Việt Nam là 93,5%, trong khi Malaysia khoảng 33,4%, Thái Lan 55,8%, bình quân thế giới 68,3%.
Ổ khóa thứ ba là khả năng dự báo. Chỉ khoảng 6% đến 8% doanh nghiệp thường xuyên đoán trước được thay đổi chính sách.
 |
| Những điểm nghẽn cần tháo gỡ. Thiết kế có sự hỗ trợ của AI. |
Và tôi muốn nói thêm một ổ khóa thứ tư, ít được đo đếm, nhưng rất thật: nỗi lo rủi ro pháp lý. Doanh nghiệp lo một quyết định đúng hôm nay có thể bị nhìn nhận khác vào ngày mai. Cán bộ thì lo ký vào hồ sơ sẽ phải chịu trách nhiệm, nên chọn cách chưa ký.
Một chủ doanh nghiệp chế biến thực phẩm từng nói với tôi rằng kế hoạch mở rộng nhà máy của anh đã sẵn sàng hơn một năm. Nhưng nghe tin quy định về điều kiện kinh doanh trong ngành sắp sửa đổi, anh quyết định “chờ xem”. Anh không bỏ dự án. Anh chỉ dừng lại.
Tôi cho rằng, trạng thái đắt đỏ nhất của một nền kinh tế chính là trạng thái “chờ xem”. Hàng nghìn doanh nghiệp cùng chờ xem thì hàng nghìn tỷ đồng cùng đứng yên. Và vì các ổ khóa liên quan đến nhau, cải cách cũng phải mở cùng lúc, không thể làm xong từng khóa một rồi mới sang khóa kế tiếp.
Phóng viên: Vốn là một trong những điểm nghẽn được nhắc tới nhiều. Nhưng theo ông, để huy động được nguồn lực tư nhân cho tăng trưởng cao, câu chuyện có phải đơn thuần là mở rộng tín dụng cho doanh nghiệp?
Ông Đậu Anh Tuấn: Không, và tôi nghĩ đây là chỗ chúng ta cần thay đổi cách nhìn.
Vấn đề không chỉ là thiếu vốn, mà là sai loại vốn. Hiện nay, nhu cầu gì cũng tìm đến ngân hàng, trong khi ngân hàng chủ yếu huy động tiền gửi ngắn hạn. Dùng tiền ngắn hạn để nuôi những dự án hạ tầng hàng chục năm hay những startup chưa có lãi là một sự lệch pha về kỳ hạn, rất dễ tạo rủi ro cho cả hệ thống. Doanh nghiệp sản xuất cần vốn dài cho nhà xưởng, startup cần vốn chấp nhận rủi ro, doanh nghiệp có đơn hàng cần vốn lưu động. Mỗi loại nhu cầu cần một loại “nước” khác nhau.
Ngay trong tín dụng cũng cần đổi mới cách đánh giá. Tôi nhớ một giám đốc trẻ của công ty phần mềm có hợp đồng xuất khẩu đều đặn, dòng tiền minh bạch. Đến ngân hàng, câu hỏi đầu tiên vẫn là: “Anh có sổ đỏ không?” Cuối cùng anh mang nhà bố mẹ đi thế chấp. Tài sản quý nhất của công ty anh là kỹ sư, phần mềm và hợp đồng, nhưng gần như không được tính.
Tôi nghĩ chúng ta đang có trong tay một kho dữ liệu rất lớn mà chưa tận dụng hết, đó là hóa đơn điện tử và dữ liệu thuế. Một doanh nghiệp xuất hóa đơn đều đặn nhiều năm, nộp thuế đầy đủ thì lịch sử ấy chính là một loại tài sản bảo đảm. Nếu ngân hàng có thể chấm điểm tín dụng dựa trên dữ liệu này, cho vay dựa trên dòng tiền, tài trợ dựa trên hóa đơn và hợp đồng (tức là ứng vốn trước dựa trên khoản tiền khách hàng sẽ thanh toán), thì hàng trăm nghìn doanh nghiệp không có đất vẫn có thể vay vốn.
 |
| Nhà nước có thể tạo thị trường cho doanh nghiệp bằng chính những gì mình đang có. |
Nghị quyết số 68-NQ/TW đã mở đường cho bảo lãnh tín dụng và cho vay dựa trên dòng tiền. Giờ là lúc biến những định hướng ấy thành sản phẩm cụ thể ở quầy giao dịch.
Song song, thị trường vốn phải gánh phần việc của mình. Người dân Việt Nam rất chịu tiết kiệm, nhưng một phần lớn tiền tiết kiệm đang nằm trong vàng và đất, những tài sản giữ giá, nhưng không tạo ra sản phẩm mới. Nếu có các quỹ đầu tư, trái phiếu, cổ phiếu đủ minh bạch và đáng tin, dòng tiền ấy hoàn toàn có thể chảy vào sản xuất.
Tuy vậy, điều tôi muốn nhấn mạnh nhất là: vốn đi theo đơn hàng. Một chủ doanh nghiệp cơ khí từng nói với tôi: “Ngân hàng gọi mời vay suốt, lãi suất cũng dễ chịu. Nhưng đơn hàng tháng sau chưa thấy đâu, vay về để làm gì?” Khi 60,2% doanh nghiệp khó tìm khách hàng, bơm thêm tín dụng giống như mở vòi nước vào một cái chậu đã đầy.
Vì thế, Nhà nước có thể tạo thị trường cho doanh nghiệp bằng chính những gì mình đang có. Các dự án hạ tầng lớn sắp tới, các gói mua sắm công, các chương trình kết nối với doanh nghiệp FDI đều có thể trở thành nguồn đơn hàng lớn cho doanh nghiệp trong nước nếu được thiết kế để doanh nghiệp Việt tham gia sâu hơn. Một đơn hàng tốt đôi khi có giá trị hơn mọi gói hỗ trợ lãi suất.
Phóng viên: Một lượng vốn lớn có thể được huy động, song nếu dự án phải mất nhiều thời gian cho thủ tục thì nguồn lực vẫn chưa chuyển thành tăng trưởng. Ông từng đặt vấn đề cần làm cho “dòng vốn chạy nhanh hơn”. Theo ông, yếu tố này quan trọng thế nào với mục tiêu tăng trưởng 2 con số?
Ông Đậu Anh Tuấn: Tôi thường so sánh thế này: một đồng vốn quay ba vòng một năm tạo ra giá trị gấp nhiều lần một đồng vốn nằm yên ba năm. Tăng trưởng không chỉ phụ thuộc vào việc có bao nhiêu vốn, mà còn ở chỗ vốn được đưa vào sản xuất nhanh đến đâu và dùng hiệu quả đến đâu.
Có một nhà đầu tư kể với tôi rằng anh đã có đất, có vốn, đã đặt mua dây chuyền từ nước ngoài. Dây chuyền về đến cảng đúng hẹn. Nhưng thủ tục đất đai, xây dựng, phòng cháy chữa cháy kéo dài thêm hơn một năm. Trong suốt thời gian ấy, máy móc nằm trong kho, lãi vay vẫn chạy, đối tác nước ngoài sốt ruột hỏi han, còn hàng trăm công nhân dự kiến tuyển dụng thì vẫn chưa có việc. Anh nói một câu tôi nhớ mãi: “Cái tôi mất không phải là tiền phí, mà là một năm của cả doanh nghiệp.”
Thời gian chờ thủ tục chính là một loại thuế vô hình, không có trong biểu thuế nào nhưng doanh nghiệp nào cũng phải nộp.
| Các phân tích gần đây cho thấy cải thiện môi trường kinh doanh thường cần khoảng 3 năm mới phản ánh rõ vào sự phát triển của khu vực tư nhân. Những gì chúng ta làm hôm nay sẽ quyết định sức tăng trưởng của 3 năm sau. Chậm 1 năm cải cách là mất 1 năm tăng trưởng trong tương lai. |
Phải ghi nhận rằng, việc xây dựng pháp luật đã có bước chuyển rất mạnh. Năm 2025 có 89 luật được ban hành, thời gian xây dựng bình quân một đạo luật rút từ khoảng hai năm xuống còn khoảng 126 ngày. Nhưng nói hình ảnh một chút thì luật đã chạy, còn thủ tục ở nhiều nơi vẫn đang đi bộ. Doanh nghiệp không sống trong văn bản luật, họ sống trong từng bộ hồ sơ.
Cùng một khung pháp luật, có tỉnh mà lãnh đạo lập tổ công tác, nhấc điện thoại gọi thẳng cho các sở, vài tháng dự án đã khởi công. Có nơi hồ sơ cứ đi vòng giữa các phòng ban. PCI cho thấy khoảng cách về chi phí thủ tục giữa các địa phương đã thu hẹp, nhưng khoảng cách về tính năng động và tinh thần tiên phong của chính quyền vẫn còn lớn. Đó là khoảng cách về con người và cách làm, không phải về văn bản.
Tôi có hai đề xuất.
Thứ nhất, nên lấy “thời gian từ khi nhà đầu tư quyết định đến khi nhà máy vận hành” làm một thước đo quan trọng để đánh giá chính quyền địa phương. Đo được thì mới cải thiện được.
Thứ hai, phải chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm, tức là cho doanh nghiệp làm trước và Nhà nước kiểm tra sau, đi kèm cơ chế bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung. Khi cán bộ yên tâm ký, doanh nghiệp mới yên tâm đầu tư.
Phóng viên: Vậy theo ông, đâu là điều kiện quan trọng nhất để huy động mạnh hơn nguồn lực tư nhân cho mục tiêu tăng trưởng 2 con số trong những năm tới?
Ông Đậu Anh Tuấn: Nếu phải chọn một chữ, tôi chọn chữ tin. Niềm tin là loại vốn rẻ nhất mà Nhà nước có thể cung cấp, nhưng lại có sức kích hoạt lớn nhất.
Cụ thể hơn, tôi nghĩ hành trình của một doanh nghiệp đi qua bốn trạng thái: muốn, dám, có thể và lớn lên. Doanh nghiệp muốn đầu tư khi thấy thị trường. Họ dám đầu tư khi chính sách ổn định, dự báo được và họ cảm thấy an toàn về pháp lý. Họ có thể đầu tư khi tiếp cận được vốn, đất đai, nhân lực, hạ tầng, công nghệ. Và họ lớn lên được khi có cạnh tranh bình đẳng, thị trường đủ rộng, cơ hội bước vào chuỗi giá trị. Mỗi trạng thái cần một chiếc chìa khóa riêng, và chính sách phải trao đủ cả bốn.
Điều đó đòi hỏi tư duy chính sách chuyển từ “hỗ trợ doanh nghiệp” sang “kiến tạo môi trường”. Doanh nghiệp giỏi không cần được bế đi. Họ cần một con đường bằng phẳng và luật chơi rõ ràng để tự chạy.
Nhưng tôi cũng muốn nói thẳng, tăng trưởng 2 con số không thể chỉ dựa vào việc đổ thêm vốn. Nó phải đến từ năng suất. Hiện chỉ khoảng 8,8% doanh nghiệp có hoạt động đổi mới sản phẩm hoặc dịch vụ, thấp hơn nhiều so với Malaysia 21,7%, Thái Lan 18,9% và mức bình quân khu vực Đông Á và Thái Bình Dương 28,5%.
 |
| Tăng trưởng 2 con số phải đến từ năng suất. Thiết kế có sự hỗ trợ của AI. |
Tôi biết một doanh nghiệp đồ gỗ trước đây chỉ gia công theo mẫu của khách nước ngoài, lãi rất mỏng, khách ép giá lúc nào cũng được. Họ quyết định đầu tư vào đội ngũ thiết kế, chuẩn hóa quy trình, đạt các chứng chỉ quốc tế. Vài năm sau, họ trở thành nhà cung cấp trực tiếp cho những chuỗi bán lẻ lớn, giá bán cao hơn hẳn và chủ động được đơn hàng. Cùng một nhà máy, cùng những người thợ ấy, nhưng giá trị tạo ra đã khác hoàn toàn.
Nền kinh tế của chúng ta đang thiếu những doanh nghiệp vừa, có nhiều doanh nghiệp rất nhỏ và một số doanh nghiệp rất lớn, nhưng tầng giữa thì mỏng. Nghị quyết số 68-NQ/TW đặt mục tiêu đến năm 2030 có 2 triệu doanh nghiệp, đạt 20 doanh nghiệp trên 1.000 dân và ít nhất 20 doanh nghiệp lớn tham gia chuỗi giá trị toàn cầu.
Tôi nghĩ để đạt được điều đó, chúng ta cần đếm không chỉ bao nhiêu doanh nghiệp ra đời, mà bao nhiêu hộ kinh doanh trở thành doanh nghiệp, bao nhiêu doanh nghiệp nhỏ trở thành doanh nghiệp vừa, bao nhiêu doanh nghiệp vừa vươn ra thế giới.
Thước đo cuối cùng của huy động nguồn lực không phải là chúng ta thu hút được bao nhiêu tiền, mà là có bao nhiêu người làm ăn giỏi không còn phải chia nhỏ mình ra nữa. Khi doanh nghiệp tự tin muốn lớn, tăng trưởng 2 con số sẽ không còn là mục tiêu xa xôi.
Phóng viên: Xin cảm ơn ông!
Mở rộng cơ hội đầu tư cho doanh nghiệp tư nhân và phát triển thị trường vốn "Chúng ta cần tạo điều kiện để khu vực kinh tế tư nhân tiếp cận bình đẳng với đất đai, vốn, công nghệ và cơ hội tham gia các dự án lớn. Đồng thời, cần giảm chi phí tuân thủ, tháo gỡ vướng mắc pháp lý, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp. Để nâng cao giá trị gia tăng trong nước, cần phát triển công nghiệp hỗ trợ, tăng tỷ lệ nội địa hóa hợp lý, thúc đẩy chuyển giao công nghệ và có cơ chế khuyến khích doanh nghiệp FDI liên kết thực chất với doanh nghiệp Việt Nam. Đối với nhu cầu vốn dài hạn cho sản xuất, công nghệ, năng lượng, logistics và hạ tầng, cần phát triển thực chất thị trường vốn, nâng cao tính minh bạch và kỷ luật trên thị trường trái phiếu doanh nghiệp, mở rộng các kênh huy động vốn trung và dài hạn. Cùng với đó, cần kiểm soát chất lượng tín dụng và rủi ro tài chính, bảo đảm nguồn lực được phân bổ hiệu quả, thúc đẩy tăng trưởng dựa trên năng suất, công nghệ và giá trị gia tăng trong nước". |
Giảm chi phí thời gian, chuyển vốn đầu tư thành năng lực sản xuất mới "Chính phủ cần cụ thể hóa các chỉ số theo dõi chất lượng chuyển hóa nguồn lực đầu tư thành năng suất, năng lực sản xuất mới và giá trị gia tăng. Việc đánh giá hiệu quả đầu tư cần gắn với mức độ tham gia của doanh nghiệp trong nước vào chuỗi cung ứng, khả năng thương mại hóa kết quả nghiên cứu khoa học và tác động đối với việc làm, thu nhập. Bộ Tài chính cần phối hợp với các bộ, ngành thống nhất phương pháp tính toán, chia sẻ dữ liệu, tránh phát sinh thêm thủ tục báo cáo. Bên cạnh đó, Ngân hàng Nhà nước cần phối hợp với Bộ Tài chính điều hành đồng bộ chính sách tiền tệ và tài khóa, tạo điều kiện giảm lãi suất cho vay trên cơ sở bảo đảm ổn định kinh tế vĩ mô. Các tổ chức tín dụng cần được khuyến khích đánh giá khả năng trả nợ dựa trên dòng tiền, dữ liệu và hiệu quả phương án kinh doanh. Đặc biệt, cần theo dõi tổng thời gian giải quyết thủ tục liên thông về đầu tư, đất đai, xây dựng, xác định rõ trách nhiệm phối hợp và khắc phục tình trạng yêu cầu bổ sung hồ sơ nhiều lần". |
Niềm tin dài hạn là điều kiện để huy động vốn dài hạn "Muốn khơi thông nguồn lực cho khu vực kinh tế tư nhân, trước hết cần cụ thể hóa chủ trương cho vay dựa trên dữ liệu và dòng tiền theo Nghị quyết số 68-NQ/TW. Khi doanh nghiệp đồng ý, ngân hàng có thể khai thác dữ liệu hóa đơn điện tử, dữ liệu thuế và xuất nhập khẩu để đánh giá khả năng trả nợ, giảm sự phụ thuộc vào tài sản thế chấp. Đây là hướng đi cần thiết để những doanh nghiệp kinh doanh hiệu quả nhưng thiếu tài sản bảo đảm có thêm cơ hội tiếp cận vốn. Chính phủ cần sớm hoàn thiện cơ chế giữ vốn chủ sở hữu ở trong nước, tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam chuyển công ty mẹ từ nước ngoài về với chi phí thuế hợp lý. Cùng với đó, cần đưa quỹ đầu tư mạo hiểm quốc gia vào vận hành thực chất, sử dụng vốn nhà nước làm vốn mồi để thu hút các quỹ đầu tư tư nhân chuyên nghiệp, đồng thời thiết kế cơ chế cho phép nhà đầu tư tư nhân mua lại phần vốn nhà nước khi dự án thành công. Một vấn đề nữa là làm thế nào để nguồn tiết kiệm trong dân cư thực sự trở thành nguồn vốn dài hạn cho nền kinh tế. Chúng ta cần phát triển các quỹ hưu trí tự nguyện, quỹ mở và nghiên cứu thí điểm chứng chỉ vàng nhằm tạo thêm những kênh huy động vốn phục vụ sản xuất, kinh doanh. Tuy nhiên, điều quan trọng nhất vẫn là niềm tin. Tôi cho rằng, muốn huy động được vốn dài hạn thì phải tạo dựng được niềm tin dài hạn. Doanh nghiệp và nhà đầu tư cần một môi trường pháp luật ổn định, minh bạch, có khả năng dự báo để yên tâm đưa nguồn lực vào những dự án lớn, có thời gian thu hồi vốn kéo dài. Khi niềm tin được củng cố, dòng vốn mới có điều kiện chuyển vào sản xuất, kinh doanh và đóng góp bền vững cho tăng trưởng".
|
