Bài 2: Khơi dòng vốn dài hạn từ "đường dẫn" ngoài ngân hàng

Cần mở rộng những “đường dẫn” trung, dài hạn, đồng thời đưa dòng tiền tới các doanh nghiệp. Ảnh AI minh họa.

Khoảng cách giữa nơi có vốn và nơi cần vốn

Nguồn lực tài chính tích lũy trong xã hội chỉ phát huy sức mạnh khi được chuyển thành nhà máy, dây chuyền công nghệ và năng lực sản xuất mới. Để quá trình ấy diễn ra, doanh nghiệp cần tiếp cận nguồn vốn phù hợp, còn hệ thống tài chính phải nhận diện được những phương án kinh doanh có hiệu quả.

Thực tế, khoảng cách giữa nơi có vốn và nơi cần vốn vẫn hiện hữu. Khi tín dụng ngân hàng giữ vai trò chủ lực, những hạn chế trong tiếp cận khoản vay có thể trở thành điểm nghẽn ngay từ khâu đầu tiên của quá trình biến nguồn lực xã hội thành đầu tư.

Khoảng cách thể hiện khá rõ ở nhóm doanh nghiệp nhỏ và vừa. Dữ liệu được Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) dẫn lại vào cuối tháng 8/2026 cho thấy Việt Nam có khoảng 914.000 doanh nghiệp nhỏ và vừa, chiếm 94% tổng số pháp nhân. Đến cuối tháng 7/2026, khoảng 80.000 doanh nghiệp thuộc nhóm này tiếp cận được vốn vay, tương đương 8,8%.

Doanh nghiệp nhỏ và vừa vẫn khó tiếp cận vốn. Thiết kế có sự hỗ trợ của AI.

Bức tranh tiếp cận vốn cần được đặt trong cơ cấu phân bổ tín dụng hiện nay. Theo nghiên cứu của PGS.TS. Nguyễn Thị Mùi, Thành viên Hội đồng Tư vấn chính sách tài chính - tiền tệ quốc gia, khu vực tư nhân tạo ra hơn một nửa GDP, song dư nợ dành cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, hộ kinh doanh, cá thể mới chiếm trên 20% tổng dư nợ. Khoảng cách cho thấy yêu cầu cải thiện khả năng tiếp cận vốn của những doanh nghiệp có nhu cầu và triển vọng phát triển.

Đằng sau khoảng cách ấy là nhiều hạn chế đã tồn tại nhiều năm. Gần 70% doanh nghiệp ngoài nhà nước có vốn dưới 10 tỷ đồng, hơn 81% sử dụng dưới 10 lao động. Quy mô nhỏ kéo theo năng lực tài chính mỏng, tài sản hữu hình hạn chế, hệ thống quản trị chưa hoàn thiện. Khả năng dành nguồn lực cho công nghệ, nghiên cứu phát triển, mở rộng sản xuất cũng bị thu hẹp.

Quy mô nhỏ cũng khiến doanh nghiệp gặp khó khi đáp ứng điều kiện vay vốn. GS. Hoàng Văn Cường, đại biểu Quốc hội khóa XV, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam chỉ ra rằng, tài sản bảo đảm là một điểm nghẽn lớn. Nhiều doanh nghiệp thuê mặt bằng, máy móc, thiếu tài sản đủ điều kiện thế chấp, trong khi hồ sơ hoạt động và dữ liệu tài chính chưa được chuẩn hóa. Về phía ngân hàng, thiếu thông tin đáng tin cậy đồng nghĩa với khó khăn trong đánh giá khả năng trả nợ.

Để tháo gỡ điểm nghẽn, GS. Hoàng Văn Cường đề xuất từng bước giảm sự phụ thuộc vào tài sản bảo đảm, coi trọng hơn dòng tiền của doanh nghiệp. Hợp đồng đầu ra, lịch sử giao dịch, hóa đơn điện tử, dữ liệu thuế và phương án kinh doanh có thể giúp ngân hàng đánh giá sát hơn năng lực tạo tiền, trả nợ.

GS. Hoàng Văn Cường, đại biểu Quốc hội khóa XV, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam.

Cách tiếp cận này cũng được đề cập trong ý kiến của lãnh đạo Ngân hàng Nhà nước. Thống đốc Phạm Đức Ấn cho rằng, các ngân hàng có nhu cầu đẩy mạnh cho vay, song vẫn phải kiểm soát rủi ro và bảo đảm khả năng thu hồi nợ. Tài sản bảo đảm là một yếu tố thẩm định, còn hiệu quả hoạt động và khả năng trả nợ của doanh nghiệp mới là căn cứ quan trọng.

“Báo cáo tài chính trung thực, nhất quán cùng dòng tiền minh bạch sẽ giúp ngân hàng đánh giá tín nhiệm chính xác hơn”, Thống đốc Phạm Đức Ấn nêu rõ.

Yêu cầu ấy ngày càng cấp thiết khi giá trị doanh nghiệp gắn nhiều hơn với công nghệ, dữ liệu, thương hiệu, sở hữu trí tuệ và mạng lưới khách hàng. Một doanh nghiệp có đơn hàng tốt, thị trường ổn định vẫn có thể thiếu bất động sản thế chấp. Chất lượng thông tin và phương pháp thẩm định cần được cải thiện để những cơ hội đầu tư có triển vọng được xem xét đầy đủ.

Dù vậy, tín dụng ngân hàng khó đáp ứng trọn vẹn mọi nhu cầu. Vốn lưu động có đặc điểm khác với nguồn lực dành cho nhà máy, nghiên cứu phát triển, đổi mới công nghệ hay chuyển đổi xanh. Những khoản đầu tư có thời gian thu hồi dài thường cần cơ chế chia sẻ rủi ro phù hợp. Doanh nghiệp khởi nghiệp công nghệ cũng cần cấu trúc vốn khác doanh nghiệp sản xuất đã hoạt động hàng chục năm.

Bài toán tiếp cận khoản vay qua đó dẫn tới yêu cầu rộng hơn về một hệ thống tài chính đa dạng, nơi doanh nghiệp có thể lựa chọn nguồn lực tương ứng với quy mô và giai đoạn phát triển.

Mở rộng những “đường dẫn” ngoài ngân hàng

Thảo luận tại hội trường về tình hình kinh tế - xã hội năm 2027 vào chiều 30/10/2026, đại biểu Quốc hội Lê Hoàng Anh (Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Gia Lai) đặt câu hỏi “lấy vốn dài hạn ở đâu để đi đường dài?”.

Theo số liệu đại biểu dẫn, tín dụng đã tương đương khoảng 155% GDP, gần 80% vốn huy động có kỳ hạn dưới 12 tháng, trong khi khoảng một nửa dư nợ là trung và dài hạn. Sự chênh lệch kỳ hạn đang tạo sức ép lên hệ thống ngân hàng, nhất là khi nhu cầu vốn đầu tư phát triển của Nhà nước và doanh nghiệp ngày càng lớn.

Về vấn đề này, Thống đốc Phạm Đức Ấn nhận định tỷ lệ tín dụng/GDP của Việt Nam ở mức cao so với nhiều quốc gia có quy mô và trình độ phát triển tương đồng. Thống đốc nhấn mạnh yêu cầu đa dạng hóa kênh huy động vốn, khuyến khích doanh nghiệp chủ động kết hợp tín dụng ngân hàng với vốn chủ sở hữu, phát hành cổ phiếu, trái phiếu và các hình thức huy động hợp pháp khác.

Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Phạm Đức Ấn.

Những nhận định trên cho thấy yêu cầu cấp thiết phải phát triển thị trường vốn, từng bước giảm áp lực cung ứng vốn trung, dài hạn lên hệ thống ngân hàng.

Thực tế, thị trường chứng khoán đang mở rộng đáng kể khả năng huy động nguồn lực xã hội. Trong 9 tháng năm 2026, tổng mức huy động vốn qua thị trường đạt 731,6 nghìn tỷ đồng, tăng 85,6% so với cùng kỳ. Đến cuối tháng 9, vốn hóa thị trường cổ phiếu vượt 10,3 triệu tỷ đồng, số tài khoản nhà đầu tư vượt 14,1 triệu.

Dù vậy, khả năng tiếp cận nguồn vốn qua thị trường vẫn có sự chênh lệch giữa các nhóm doanh nghiệp. Theo PGS.TS. Nguyễn Thị Mùi, nhóm tài chính - ngân hàng chiếm khoảng 68% hàng hóa trên thị trường chứng khoán cơ sở, trong khi lĩnh vực sản xuất chiếm khoảng 15%, dịch vụ khoảng 11%. Cơ cấu này cho thấy dư địa mở rộng huy động vốn trực tiếp cho các ngành sản xuất, kinh doanh còn lớn.

Một hướng đi quan trọng là phát triển các định chế đầu tư chuyên nghiệp, tạo cầu nối giữa nguồn tiết kiệm trong xã hội với nhu cầu vốn dài hạn của doanh nghiệp. Việt Nam đã hình thành các quỹ đầu tư chứng khoán, quỹ đầu tư mạo hiểm và quỹ hưu trí tự nguyện, song tỷ lệ tham gia còn khiêm tốn. Nghiên cứu của PGS.TS. Nguyễn Thị Mùi cho thấy mới khoảng 4% nhà đầu tư chứng khoán đầu tư qua quỹ, tương đương 0,5% dân số.

Khả năng tiếp cận nguồn vốn qua thị trường có sự chênh lệch giữa các nhóm doanh nghiệp. Thiết kế có sự hỗ trợ của AI.

Ông Phạm Đức Dũng, Giám đốc Trung tâm M&A và Tái cấu trúc, Khối Ngân hàng Đầu tư, Công ty cổ phần Chứng khoán Sài Gòn - Hà Nội (SHS), cũng chỉ ra dư địa phát triển lớn khi quy mô tài sản quản lý của ngành quỹ tại Việt Nam mới tương đương khoảng 4% GDP, thấp hơn đáng kể mức khoảng 30% tại Đông Nam Á.

Việc phát triển các quỹ đầu tư sẽ góp phần tập hợp nguồn tiết kiệm phân tán, nâng cao năng lực quản trị rủi ro và tạo nguồn vốn ổn định hơn cho doanh nghiệp. Trong đó, vốn đầu tư mạo hiểm phù hợp với doanh nghiệp công nghệ, đổi mới sáng tạo, có khả năng chia sẻ rủi ro ở giai đoạn nghiên cứu, thử nghiệm và phát triển sản phẩm. Năm 2025, vốn đầu tư mạo hiểm tại Việt Nam đạt khoảng 215 triệu USD.

Ở phân khúc vốn dài hạn, quỹ hưu trí tự nguyện cũng có thêm dư địa phát triển khi Nghị định số 85/2026/NĐ-CP mở rộng danh mục đầu tư sang trái phiếu chính quyền địa phương, tiền gửi, chứng chỉ tiền gửi, trái phiếu ngân hàng, cổ phiếu, trái phiếu niêm yết và chứng chỉ quỹ. Đây là cơ sở để từng bước chuyển nguồn tiết kiệm dài hạn thành nguồn lực đầu tư cho nền kinh tế.

Bên cạnh các quỹ đầu tư, hoạt động mua bán, sáp nhập (M&A) cũng mở thêm cơ hội huy động vốn cho khu vực tư nhân. Theo ông Phạm Đức Dũng, nhà đầu tư ngày càng chú trọng nền tảng tài chính, năng lực quản trị và triển vọng tăng trưởng của doanh nghiệp. Những doanh nghiệp minh bạch, có chiến lược phát triển rõ ràng sẽ thuận lợi hơn trong thu hút dòng vốn chiến lược.

“Nhà đầu tư chiến lược có thể mang theo công nghệ, kinh nghiệm quản trị, mạng lưới khách hàng, khả năng tiếp cận thị trường quốc tế. Dòng vốn khi đó đồng thời trở thành kênh nâng cấp năng lực của doanh nghiệp”, ông Phạm Đức Dũng nhận định.

Nhìn tổng thể, cấu trúc tài chính đa tầng cần được hoàn thiện theo hướng các kênh vốn bổ trợ lẫn nhau. Ngân hàng đáp ứng nhu cầu tín dụng phù hợp; cổ phiếu, trái phiếu cung cấp vốn trung và dài hạn; các quỹ tập hợp nguồn tiết kiệm; vốn mạo hiểm chia sẻ rủi ro đổi mới sáng tạo; M&A kết nối doanh nghiệp với vốn, công nghệ và thị trường. Sự phối hợp ấy mở rộng lựa chọn huy động vốn cho từng nhóm doanh nghiệp.

Khi các kênh huy động được mở rộng, hiệu quả phân bổ nguồn lực trở thành vấn đề tiếp theo. Dòng vốn cần được hướng tới những dự án có khả năng tạo năng suất và giá trị gia tăng cao.

Để đồng vốn đi vào nơi tạo ra giá trị

Khơi thông các kênh huy động vốn tạo điều kiện mở rộng quy mô đầu tư, song khả năng duy trì tăng trưởng cao phụ thuộc lớn vào hiệu quả sử dụng nguồn lực. Trong điều kiện nhu cầu vốn ngày càng lớn, yêu cầu đặt ra là lựa chọn những dự án có khả năng nâng cao năng suất, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và tạo giá trị gia tăng cho nền kinh tế.

Trao đổi bên lề Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI ngày 31/10, Đại biểu Vũ Văn Tiến (Đoàn TP. Hải Phòng) cho rằng, để hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng 2 con số, cần thay đổi cách đánh giá hiệu quả đầu tư, chú trọng lượng sản phẩm, việc làm và năng suất được tạo ra trên mỗi đồng vốn. Theo ông Tiến, cần ưu tiên những dự án có sức lan tỏa, tháo gỡ nguồn lực đang mắc kẹt trong các dự án tồn đọng, hạn chế đầu tư dàn trải, kém hiệu quả, đồng thời bảo đảm ổn định kinh tế vĩ mô.

Quan điểm này đặt ra yêu cầu chuyển trọng tâm sang chất lượng tăng trưởng, trong đó năng suất và năng lực công nghệ quyết định khả năng tạo ra giá trị mới. Một dự án đầu tư giúp doanh nghiệp tự động hóa dây chuyền, giảm chi phí sản xuất, nâng cao chất lượng sản phẩm và tham gia các công đoạn có giá trị gia tăng cao sẽ tạo sức lan tỏa lớn hơn những khoản đầu tư thiếu hiệu quả.

Theo PGS.TS. Nguyễn Thị Mùi, trong điều kiện nguồn lực còn giới hạn, chính sách phân bổ vốn cần ưu tiên những lĩnh vực có khả năng nâng cao năng suất, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, chuyển đổi xanh, phát triển công nghệ và hạ tầng thiết yếu. Việc lựa chọn dự án phải gắn với hiệu quả sử dụng vốn, khả năng tạo giá trị gia tăng và kiểm soát rủi ro.

PGS.TS. Nguyễn Thị Mùi, Thành viên Hội đồng Tư vấn chính sách tài chính - tiền tệ quốc gia.

Một hướng đi có ý nghĩa lâu dài là nâng cao năng lực hấp thụ và làm chủ công nghệ của doanh nghiệp trong nước. Đại biểu Vũ Văn Tiến cho rằng, Việt Nam cần từng bước chuyển sang nền kinh tế có năng lực tiếp nhận, phát triển và làm chủ công nghệ, thay vì tiếp tục phụ thuộc nhiều vào gia công, lắp ráp với giá trị gia tăng thấp.

Để đạt được điều đó, doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, cần được tạo điều kiện tiếp cận vốn, công nghệ, đất đai và thị trường, từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng của các tập đoàn đa quốc gia. Khả năng cung ứng linh kiện, tham gia thiết kế, nghiên cứu và phát triển sản phẩm sẽ quyết định mức độ hưởng lợi của doanh nghiệp trong nước khi các dòng vốn đầu tư mới được triển khai.

Yêu cầu nâng cao năng lực công nghệ cũng đặt ra bài toán về nguồn vốn cho nghiên cứu và thương mại hóa sản phẩm. Đây là lĩnh vực có thời gian đầu tư dài, mức độ rủi ro cao, trong khi nhiều kết quả nghiên cứu có tiềm năng ứng dụng vẫn gặp khó khăn ở giai đoạn chuyển sang sản xuất thực tế.

Bên cạnh đổi mới công nghệ, chuyển đổi xanh cũng đang mở ra nhu cầu đầu tư dài hạn với quy mô lớn. Nhu cầu tài chính cho quá trình chuyển đổi xanh của Việt Nam đến năm 2050 được ước tính khoảng 700 tỷ USD, trong đó khu vực tư nhân dự kiến đóng góp trên 70%. Riêng nhu cầu vốn cho chuyển đổi khí hậu đến năm 2040 vào khoảng 368 tỷ USD.

Quy mô đầu tư này tạo dư địa phát triển tín dụng xanh, trái phiếu xanh, quỹ đầu tư xanh và thị trường carbon. Những doanh nghiệp đầu tư vào năng lượng sạch, công nghệ tiết kiệm năng lượng, sản xuất ít phát thải và kinh tế tuần hoàn có thể trở thành điểm đến của các dòng vốn dài hạn.

Tuy nhiên, khả năng tiếp cận nguồn vốn xanh giữa các nhóm doanh nghiệp vẫn có sự phân hóa. Doanh nghiệp lớn thường có lợi thế về năng lực tài chính, quản trị và xây dựng dự án đáp ứng tiêu chuẩn đầu tư. Trong khi đó, doanh nghiệp nhỏ, siêu nhỏ và hộ kinh doanh còn gặp khó khăn về nguồn lực, dữ liệu và khả năng hoàn thiện hồ sơ dự án.

Để mở rộng cơ hội tiếp cận, PGS.TS. Nguyễn Thị Mùi đề xuất rà soát các chính sách ưu đãi thuế, hỗ trợ lãi suất, tín dụng ưu đãi và hỗ trợ kỹ thuật, đồng thời nghiên cứu cơ chế ưu tiên trong niêm yết, giảm chi phí phát hành đối với doanh nghiệp huy động vốn qua các công cụ tài chính xanh.

Những chính sách hỗ trợ có trọng tâm sẽ góp phần định hướng dòng vốn vào các lĩnh vực có khả năng tạo động lực tăng trưởng mới. Cùng với đó, doanh nghiệp cần chủ động nâng cao năng lực quản trị, minh bạch tài chính, hoàn thiện chiến lược đầu tư và xây dựng phương án sử dụng vốn hiệu quả để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của các tổ chức tín dụng và nhà đầu tư.

Nhìn rộng hơn, huy động nguồn lực cho tăng trưởng 2 con số đòi hỏi sự kết nối đồng bộ giữa khả năng tích lũy vốn trong xã hội, hệ thống các kênh dẫn vốn và năng lực hấp thụ của doanh nghiệp. Nguồn lực được khơi thông cần hướng tới những dự án có khả năng tạo thêm năng suất, công nghệ, sản phẩm và giá trị gia tăng, qua đó củng cố nền tảng tăng trưởng dài hạn.

Khi những “đường dẫn” vốn dần được mở rộng, vấn đề tiếp theo là xác định các không gian đầu tư đủ lớn để hấp thụ nguồn lực ấy. Hạ tầng, năng lượng, logistics, công nghệ số cùng những dự án chiến lược đang mở ra cơ hội tham gia sâu hơn cho khu vực tư nhân trong quá trình kiến tạo các động lực tăng trưởng mới.

(Còn tiếp)