Gỡ tâm lý e ngại để doanh nghiệp mạnh dạn tiếp cận nguồn lực Nhà nước

Khơi thông nguồn lực doanh nghiệp cho khoa học và công nghệ. Ảnh Bộ Khoa học và Công nghệ.

Trao đổi với phóng viên Tạp chí Kinh tế - Tài chính bên lề Diễn đàn mở rộng kết nối hợp tác khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo của Việt Nam và các nước (IRIFF 2026), ông Đào Ngọc Chiến, Giám đốc Cơ quan điều hành Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia (NAFOSTED), đã chia sẻ về những rào cản trong tiếp cận nguồn tài trợ của Nhà nước, sự chuyển biến trong hoạt động tài trợ nghiên cứu cũng như định hướng ưu tiên của Quỹ trong thời gian tới.

Phóng viên: Thưa ông, dù hiện nay đã có nhiều chính sách đột phá nhằm thúc đẩy khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, doanh nghiệp vẫn còn hạn chế trong tiếp cận nguồn tài trợ của Nhà nước. Theo ông, đâu là nguyên nhân của tình trạng này?

Ông Đào Ngọc Chiến Giám đốc Cơ quan điều hành Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia (NAFOSTED).

Ông Đào Ngọc Chiến: Có thể nhìn nhận vấn đề từ hai nhóm nguyên nhân: khách quan và chủ quan.

Về khách quan, tâm lý e ngại của doanh nghiệp đã hình thành trong thời gian dài, chịu ảnh hưởng từ những quy định pháp luật trước đây. Theo cơ chế cũ, kết quả nghiên cứu thuộc về bên tài trợ. Do Nhà nước bỏ kinh phí thực hiện nên tài sản trí tuệ hình thành từ hoạt động nghiên cứu thuộc sở hữu Nhà nước. Điều này phần nào khiến doanh nghiệp chưa thực sự mặn mà với việc tham gia các nhiệm vụ nghiên cứu sử dụng ngân sách.

Bên cạnh đó, những vướng mắc liên quan đến thủ tục hành chính, thanh quyết toán và cơ chế tài chính cũng tạo ra tâm lý dè dặt. Doanh nghiệp thường ưu tiên các hoạt động có khả năng triển khai nhanh, hiệu quả rõ ràng, trong khi việc tiếp cận nguồn kinh phí ngân sách nhà nước trước đây thường gắn với nhiều quy trình và yêu cầu quản lý.

Hiện nay, Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025 đã tạo ra những thay đổi căn bản theo hướng cởi mở hơn, trong đó có quy định về chấp nhận rủi ro trong hoạt động nghiên cứu. Tuy nhiên, số lượng doanh nghiệp tham gia vẫn chưa đạt kỳ vọng.

Một nguyên nhân là Luật mới có hiệu lực từ ngày 1/10/2025, trong khi các văn bản hướng dẫn thi hành đến nay mới cơ bản hoàn thiện và vẫn đang tiếp tục được rà soát, điều chỉnh.

Ngoài ra, công tác truyền thông, phổ biến và hướng dẫn chính sách đến cộng đồng doanh nghiệp chưa thực sự rộng rãi, đồng bộ. Vì vậy, nhiều doanh nghiệp chưa nắm bắt đầy đủ những cơ chế, chính sách mới cũng như quyền lợi và cơ hội khi tham gia các chương trình tài trợ của Nhà nước.

Với những doanh nghiệp đã tiếp cận chính sách mới, chất lượng và tính khả thi của các đề xuất nhiệm vụ nghiên cứu được đánh giá ra sao, thưa ông?

Thực tế cho thấy, những doanh nghiệp đã tiếp cận và hiểu rõ chính sách hiện hành đều tham gia khá tích cực, với hiệu quả tương đối tốt.

Tuy nhiên, để nâng cao chất lượng các đề xuất, cần phát huy mạnh hơn mô hình liên kết ba nhà gồm Nhà nước, nhà khoa học và doanh nghiệp.

Doanh nghiệp là chủ thể hiểu rõ nhất những vấn đề phát sinh trong hoạt động sản xuất, kinh doanh. Họ có khả năng xác định nhu cầu thực tiễn, xây dựng bài toán và phương án triển khai. Tuy nhiên, ở khía cạnh khoa học và công nghệ, nhiều doanh nghiệp vẫn còn hạn chế, chẳng hạn trong việc xác định tính mới, tính sáng tạo, tính độc đáo, phương pháp nghiên cứu và cách tiếp cận khoa học.

Đây chính là khoảng trống cần có sự tham gia của các nhà khoa học đến từ viện nghiên cứu và trường đại học.

Mỗi chủ thể có thế mạnh riêng. Doanh nghiệp am hiểu thị trường, có khả năng xác định nhu cầu thực tiễn và đánh giá khả năng thương mại hóa sản phẩm. Trong khi đó, viện nghiên cứu và trường đại học có đội ngũ chuyên gia, nền tảng tri thức và năng lực nghiên cứu chuyên sâu. Khi các bên phối hợp chặt chẽ, những bài toán từ thực tiễn sản xuất, kinh doanh sẽ được chuyển hóa thành các nhiệm vụ nghiên cứu có cơ sở khoa học và khả năng ứng dụng cao.

Đối với nghiên cứu cơ bản thuần túy, các viện nghiên cứu và trường đại học vẫn là lực lượng tham gia chủ yếu. Khi chuyển sang nghiên cứu ứng dụng, vai trò của doanh nghiệp ngày càng rõ nét hơn.

Đặc biệt, với các nhiệm vụ nghiên cứu phát triển công nghệ chiến lược, doanh nghiệp cần tham gia sâu ngay từ giai đoạn đầu. Yêu cầu đặt ra là kết quả nghiên cứu phải hướng tới sản phẩm có tính thực tiễn cao, khả năng tạo doanh thu lớn và đáp ứng tỷ lệ nội địa hóa khoảng 40%.

Phóng viên: Từ khi Nghị quyết số 57-NQ/TW được ban hành năm 2024 đến nay, Quỹ NAFOSTED ghi nhận những chuyển biến như thế nào về số lượng nhiệm vụ đề xuất và được tài trợ?

Ông Đào Ngọc Chiến: Số lượng nhiệm vụ được Quỹ tài trợ đã có sự gia tăng đáng kể. Trước đây, mỗi năm Quỹ NAFOSTED tài trợ khoảng 100 - 150 nhiệm vụ. Tuy nhiên, riêng trong năm 2025, Quỹ đã ký hợp đồng với khoảng 300 nhiệm vụ, tăng gần gấp đôi so với mức thông thường trước đó.

Để hỗ trợ tài chính cho các hoạt động nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo, NAFOSTED hiện triển khai nhiều hình thức tài trợ khác nhau, đáp ứng các nhu cầu và định hướng nghiên cứu.

Thứ nhất là hình thức đề xuất nhiệm vụ từ dưới lên. Theo đó, các nhà khoa học, viện nghiên cứu và trường đại học xuất phát từ ý tưởng nghiên cứu của mình để xây dựng, đề xuất nhiệm vụ với Quỹ. Hình thức này có ưu điểm là không giới hạn về ý tưởng và nội dung nghiên cứu, tạo không gian rộng mở cho cộng đồng khoa học phát huy năng lực sáng tạo. Với các nhiệm vụ thuộc hình thức này, kinh phí tài trợ cao nhất thường vào khoảng 4,5 - 5 tỷ đồng.

Thứ hai là hình thức đặt hàng từ trên xuống. Đây là cách tiếp cận xuất phát từ những bài toán, nhu cầu thực tiễn do Nhà nước xác định, sau đó đặt hàng cộng đồng khoa học và doanh nghiệp tham gia nghiên cứu, giải quyết.

Đối với các nhiệm vụ đặt hàng, Quỹ không áp dụng mức trần kinh phí cố định hay giới hạn cụ thể về quy mô tài trợ. Tùy theo tính chất và yêu cầu của từng nhiệm vụ, kinh phí có thể lên tới 20 - 30 tỷ đồng, thậm chí hàng trăm tỷ đồng đối với những dự án lớn. Trước đây, chúng tôi đã bố trí kinh phí hơn 100 tỷ đồng cho một dự án trong lĩnh vực vi mạch.

Hai hình thức này tạo điều kiện để vừa khuyến khích các ý tưởng nghiên cứu xuất phát từ cộng đồng khoa học, vừa tập trung nguồn lực giải quyết những bài toán lớn, có ý nghĩa chiến lược đối với phát triển kinh tế - xã hội.

Xét theo lĩnh vực nghiên cứu, đâu là những lĩnh vực đang thu hút nhiều đề xuất tài trợ nhất từ cộng đồng khoa học, thưa ông?

Nếu xét trên góc độ khoa học, lĩnh vực khoa học máy tính hiện có số lượng đề xuất nhiều nhất. Còn xét về khía cạnh ứng dụng, trí tuệ nhân tạo (AI) đang là lĩnh vực nhận được sự quan tâm lớn nhất.

Đây là những lĩnh vực có tốc độ phát triển nhanh, phạm vi ứng dụng rộng và đang tạo ra nhiều cơ hội nghiên cứu mới. Sự quan tâm của cộng đồng khoa học cũng phản ánh xu hướng chuyển dịch mạnh mẽ trong hoạt động nghiên cứu, phát triển công nghệ hiện nay.

Phóng viên: Trong thời gian tới, Quỹ NAFOSTED sẽ ưu tiên định hướng nghiên cứu nào để thu hút các đề xuất có chất lượng, gắn với yêu cầu phát triển của đất nước?

Ông Đào Ngọc Chiến: AI chắc chắn vẫn là lĩnh vực nhận được sự quan tâm lớn trong thời gian tới. Tuy nhiên, định hướng ưu tiên sẽ có sự phân hóa tùy theo từng loại hình nghiên cứu.

Đối với nghiên cứu cơ bản, chúng tôi sẽ tập trung vào những lĩnh vực Việt Nam có thế mạnh và tiềm năng phát triển, chẳng hạn như vật lý và sinh học. Đây là những lĩnh vực cần được đầu tư lâu dài nhằm xây dựng nền tảng tri thức, phát triển năng lực nghiên cứu và tạo tiền đề cho các ứng dụng công nghệ trong tương lai.

Đối với nghiên cứu ứng dụng, Quỹ sẽ hướng tới các sản phẩm liên quan đến AI và những ứng dụng trong lĩnh vực kinh tế không gian tầm thấp.

Đây là những hướng nghiên cứu có nhiều tiềm năng, mở ra cơ hội phát triển các sản phẩm, công nghệ mới, đồng thời đặt ra yêu cầu tăng cường sự tham gia của doanh nghiệp ngay từ khâu xác định bài toán, tổ chức nghiên cứu đến phát triển và ứng dụng sản phẩm.

Về lâu dài, việc kết nối hiệu quả giữa nguồn lực Nhà nước, năng lực nghiên cứu của các viện, trường và nhu cầu thực tiễn của doanh nghiệp sẽ có ý nghĩa quyết định đối với khả năng chuyển hóa kết quả nghiên cứu thành sản phẩm, công nghệ phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.

Phóng viên: Xin cảm ơn ông!