Hoàn thiện hành lang pháp lý, mở đường cho công nghệ sinh học thúc đẩy tăng trưởng nông nghiệp

Cơ cấu 36 giống cây trồng công nghệ sinh học được công nhận - Chương trình công nghệ sinh học nông nghiệp. GS. Lê Huy Hàm.

Khơi thông hành lang pháp lý, thúc đẩy ứng dụng công nghệ mới

Tại hội thảo “Cây trồng công nghệ sinh học - Xu hướng ứng dụng trên toàn cầu và định hướng phát triển tại Việt Nam” vừa được tổ chức hôm 10/11/2026 tại Hà Nội cho thấy, trong bối cảnh ngành nông nghiệp đứng trước yêu cầu chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng nâng cao năng suất, chất lượng và giá trị gia tăng, thì khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo ngày càng giữ vai trò quan trọng. Trong đó, công nghệ sinh học, đặc biệt là công nghệ chỉnh sửa gen, được các chuyên gia kỳ vọng sẽ tạo ra những bước đột phá trong chọn tạo giống, nâng cao khả năng chống chịu sâu bệnh, thích ứng với biến đổi khí hậu và cải thiện hiệu quả sản xuất.

Tại hội thảo các đại biểu cho rằng, một trong những điều kiện tiên quyết để khai thác tiềm năng này là xây dựng hành lang pháp lý phù hợp. Từ ngày 1/1/2026, Luật số 146/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số quy định của Luật Đa dạng sinh học đã tạo cơ sở phân biệt sinh vật chỉnh sửa gen với sinh vật biến đổi gen dựa trên đặc điểm vật liệu di truyền. Tiếp đó, Nghị định số 43/2026/NĐ-CP sửa đổi Nghị định số 69/2010/NĐ-CP, bổ sung cơ chế quản lý riêng đối với sinh vật chỉnh sửa gen.

Điểm đáng chú ý của cách tiếp cận này là chuyển từ phương thức quản lý chung sang xem xét đặc tính di truyền và bản chất của sản phẩm. Qua đó, tạo cơ sở để xác định yêu cầu quản lý tương ứng, tránh áp dụng đồng nhất các quy trình đối với những công nghệ có đặc điểm khác nhau.

Theo ThS. Tạ Thị Kiều Anh, Cục Bảo tồn thiên nhiên và Đa dạng sinh học, việc phân định rõ cây trồng chỉnh sửa gen và cây trồng biến đổi gen là bước tiến quan trọng, tạo cơ sở pháp lý thuận lợi hơn cho hoạt động nghiên cứu, phát triển và ứng dụng. Các quy định mới hướng tới đơn giản hóa thủ tục, rút ngắn thời gian cấp phép, nâng cao tính minh bạch nhưng vẫn bảo đảm yêu cầu về an toàn sinh học và an toàn thực phẩm.

Tuy nhiên, để những quy định này thực sự phát huy hiệu quả, cần tiếp tục ban hành hướng dẫn cụ thể về tiêu chí nhận diện sản phẩm chỉnh sửa gen, trình tự đánh giá, hồ sơ đăng ký và trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân liên quan. Đặc biệt, cơ chế quản lý cần dựa trên đặc tính và mức độ rủi ro của sản phẩm cuối cùng, vừa bảo đảm an toàn, vừa không tạo thêm rào cản đối với hoạt động nghiên cứu và đổi mới sáng tạo.

Theo Ban Tổ chức, yêu cầu này càng trở nên cấp thiết khi mục tiêu tăng trưởng cao của ngành nông nghiệp không thể chỉ dựa vào mở rộng diện tích hay gia tăng sản lượng theo phương thức truyền thống. Việc ứng dụng công nghệ để nâng cao năng suất, giảm chi phí đầu vào, cải thiện chất lượng và tạo ra sản phẩm có giá trị cao hơn là hướng đi cần thiết. Công nghệ chỉnh sửa gen có thể hỗ trợ rút ngắn quá trình chọn tạo giống, tạo ra những đặc tính có lợi, qua đó góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên và khả năng thích ứng của sản xuất.

Còn theo TS. Graham Brookes, chuyên gia kinh tế nông nghiệp thuộc PG Economics (Vương quốc Anh), những lợi ích kinh tế của công nghệ sinh học đã được ghi nhận trên phạm vi toàn cầu. trong giai đoạn 1996-2024, cây trồng công nghệ sinh học đã giúp nông dân toàn cầu tăng thêm khoảng 384,9 tỷ USD thu nhập, riêng năm 2024 đạt khoảng 29 tỷ USD.

Công nghệ này đồng thời góp phần gia tăng khoảng 1,34 tỷ tấn ngô, đậu tương, bông và cải dầu trong gần ba thập kỷ, qua đó tăng nguồn cung nông sản mà không phải mở rộng tương ứng diện tích đất canh tác. Về môi trường, lượng thuốc bảo vệ thực vật sử dụng giảm khoảng 867 triệu kg hoạt chất, tương đương 6,5%; tác động môi trường liên quan đến sử dụng thuốc bảo vệ thực vật giảm 15,3% theo chỉ số EIQ.

Các kết quả trên cho thấy công nghệ sinh học có thể tạo ra lợi ích về kinh tế, sản xuất và môi trường. Đây là những yếu tố quan trọng để ngành nông nghiệp chuyển đổi sang mô hình tăng trưởng dựa nhiều hơn vào năng suất, chất lượng và hiệu quả, thay vì chủ yếu dựa vào các yếu tố đầu vào.

Phát huy hiệu quả công nghệ, tạo động lực tăng trưởng 2 con số

Toàn cảnh hội thảo “Cây trồng công nghệ sinh học - Xu hướng ứng dụng trên toàn cầu và định hướng phát triển tại Việt Nam”

Thực tiễn ứng dụng cây trồng biến đổi gen tại Việt Nam là cơ sở quan trọng để đánh giá khả năng tiếp nhận và khai thác công nghệ sinh học trong sản xuất. Từ năm 2015, ngô biến đổi gen được đưa vào canh tác thương mại và từng bước được lựa chọn tại nhiều vùng sản xuất.

Giai đoạn 2015-2024, tổng diện tích canh tác ngô biến đổi gen lũy kế tại Việt Nam vượt 1,3 triệu ha. Riêng năm 2024, diện tích loại cây ngô ước tính chiếm gần 50% tổng diện tích ngô cả nước. Theo đánh giá của PG Economics, việc ứng dụng ngô biến đổi gen trong giai đoạn này góp phần tăng năng suất khoảng 15,2%, tạo thêm khoảng 323,5 triệu USD thu nhập cho nông dân, đồng thời gia tăng sản lượng và giảm lượng thuốc bảo vệ thực vật sử dụng.

Giai đoạn 2016-2025, năng suất ngô biến đổi gen tăng khoảng 15,2% so với ngô truyền thống; lợi nhuận bổ sung đạt từ 4,34 triệu đồng đến gần 7,34 triệu đồng/ha. Khả năng kiểm soát sâu hại, trong đó có sâu đục thân và sâu keo mùa thu, góp phần giảm thiệt hại, chi phí canh tác và cải thiện hiệu quả sản xuất.

Tính đến tháng 9/2026, Việt Nam có 64 sự kiện đơn được cấp giấy chứng nhận đủ điều kiện sử dụng làm thực phẩm, thức ăn chăn nuôi, trong đó ngô có 22 sự kiện, đậu tương có 17 sự kiện. Có 6 sự kiện được cấp phép về an toàn sinh học, đều thuộc cây ngô. Những kết quả này cho thấy công nghệ sinh học đã có chỗ đứng nhất định trong sản xuất và chuỗi cung ứng nông nghiệp.

Theo Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, quá trình ứng dụng cây trồng công nghệ sinh học tại Việt Nam nhận được sự đồng hành của nhiều bên liên quan. Nông dân từng bước tin tưởng công nghệ nhờ hiệu quả kinh tế thực tế; ngành chăn nuôi tiếp nhận nguyên liệu ngô, đậu tương biến đổi gen nhập khẩu, góp phần bảo đảm nguồn cung thức ăn chăn nuôi. Doanh nghiệp và cộng đồng khoa học cũng tích cực tham gia khảo nghiệm, ứng dụng và truyền thông dựa trên bằng chứng khoa học.

Tuy nhiên, kết quả ứng dụng cây trồng biến đổi gen mới là cơ sở thực tiễn ban đầu, không đồng nghĩa có thể áp dụng nguyên trạng mô hình quản lý đối với cây trồng chỉnh sửa gen. Để khai thác hiệu quả công nghệ mới, Việt Nam cần tăng cường năng lực nghiên cứu, đầu tư hệ thống phòng thí nghiệm, cơ sở khảo nghiệm, đào tạo nhân lực và xây dựng cơ chế liên kết giữa nghiên cứu với sản xuất, kinh doanh.

Định hướng phát triển công nghiệp sinh học ngành nông nghiệp đã được đặt ra tại Quyết định số 429/QĐ-TTg ngày 24/3/2021 của Thủ tướng Chính phủ. Đề án hướng tới làm chủ một số công nghệ sinh học thế hệ mới, tạo ra sản phẩm quy mô công nghiệp có khả năng ứng dụng thực tiễn; đồng thời phát triển doanh nghiệp, nâng cao năng lực nghiên cứu, chuyển giao và thương mại hóa sản phẩm.

Tiếp nối định hướng này, Quyết định số 1466/QĐ-TTg ngày 31/7/2026 phê duyệt Kế hoạch phát triển công nghiệp sinh học ngành nông nghiệp và môi trường. Ngày 26/10/2026, Bộ Nông nghiệp và Môi trường ban hành Quyết định số 4066/QĐ-BNNMT về Chương trình thực hiện kế hoạch, trong đó nhấn mạnh yêu cầu hoàn thiện cơ chế, chính sách, phát triển công nghệ chiến lược, tăng cường liên kết giữa Nhà nước, nhà khoa học và doanh nghiệp, thúc đẩy hợp tác công - tư và thương mại hóa sản phẩm.

Đây là cơ sở để chuyển các kết quả nghiên cứu thành sản phẩm có khả năng ứng dụng ở quy mô lớn. Trong đó, cần ưu tiên nghiên cứu, chọn tạo giống cây trồng có năng suất, chất lượng cao, kháng sâu bệnh và thích ứng với điều kiện thời tiết cực đoan; đồng thời phát triển hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, cơ chế đánh giá rủi ro và giám sát sau cấp phép.

Một yêu cầu quan trọng khác là tăng cường liên kết giữa cơ quan quản lý, viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp. Nhà nước cần tạo môi trường pháp lý thuận lợi, hỗ trợ nghiên cứu và chuyển giao công nghệ; các tổ chức khoa học tập trung làm chủ công nghệ, tạo sản phẩm mới; doanh nghiệp tham gia đầu tư, tiếp nhận kết quả nghiên cứu và tổ chức sản xuất, thương mại hóa. Cách tiếp cận này sẽ góp phần hình thành chuỗi giá trị công nghệ sinh học, hạn chế tình trạng nghiên cứu thiếu địa chỉ ứng dụng hoặc sản phẩm khó tiếp cận thị trường.

Song song với đó, truyền thông cần được đẩy mạnh trên cơ sở luận cứ khoa học, giúp nông dân, doanh nghiệp và người tiêu dùng hiểu đúng về bản chất công nghệ, lợi ích cũng như yêu cầu bảo đảm an toàn sinh học, an toàn thực phẩm. Sự đồng thuận xã hội là điều kiện cần thiết để mở rộng ứng dụng các thành tựu công nghệ mới.

Trong bối cảnh ngành nông nghiệp hướng tới mục tiêu tăng trưởng 2 con số, công nghệ sinh học cần được xác định là một trong những động lực quan trọng để nâng cao năng suất và giá trị gia tăng. Hoàn thiện hành lang pháp lý, phát triển năng lực nghiên cứu và thúc đẩy thương mại hóa cây trồng công nghệ sinh học không chỉ mở rộng dư địa đổi mới sáng tạo mà còn góp phần nâng cao sức cạnh tranh của nông sản, củng cố năng lực cung ứng và phát triển nền nông nghiệp xanh, bền vững. Quan trọng hơn, đây là hướng đi để chuyển lợi thế khoa học, công nghệ thành kết quả tăng trưởng thực chất cho toàn ngành.