Đổi mới quản lý an toàn thực phẩm: Bảo vệ sức khỏe nhân dân, kiến tạo môi trường kinh doanh minh bạch

Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan nhấn mạnh định hướng chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm dựa trên cơ sở khoa học, phân tích nguy cơ và phù hợp với thông lệ quốc tế. Ảnh: VPQH

Quản lý thực phẩm phải xuyên suốt từ nông trại đến bàn ăn

Góp ý về dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) tại phiên thảo luận chiều ngày 11/11, đại biểu Tạ Đình Thi (Đoàn đại biểu Quốc hội TP. Hà Nội) cho rằng, việc quản lý an toàn thực phẩm trên cơ sở chuỗi giá trị, chuỗi cung ứng, từ sản xuất ban đầu đến tiêu dùng, có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Yêu cầu đặt ra không chỉ là kiểm tra từng khâu riêng lẻ mà phải quản lý dòng chảy thực phẩm một cách liền mạch, minh bạch và có trách nhiệm giải trình.

Đại biểu đề nghị rà soát quy định về áp dụng luật, bảo đảm nguyên tắc “Một sản phẩm, một chuỗi, một đầu mối chịu trách nhiệm chính”, đồng thời bổ sung cơ chế phối hợp liên ngành, chia sẻ dữ liệu thực chất giữa Bộ Y tế, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Công Thương, tránh tình trạng phân công cát cứ, chồng chéo, nhất là tại những khâu giao thoa như cơ sở giết mổ nhỏ lẻ, chợ đầu mối và thực phẩm tươi sống bao gói sẵn.

Đối với quản lý rủi ro và truy xuất nguồn gốc, đại biểu Tạ Đình Thi nhận định đây chính là “linh hồn” của chuỗi giá trị. Do đó, dự thảo Luật cần làm rõ lộ trình truy xuất nguồn gốc, có cơ chế hỗ trợ công nghệ, đào tạo cho các cơ sở sản xuất nhỏ lẻ, hộ gia đình “để không bị bỏ lại phía sau” trong quá trình chuyển đổi số.

Đại biểu cũng đề xuất nghiên cứu bổ sung quy định về hộ chiếu số cho sản phẩm hoặc mã QR truy xuất nguồn gốc tối thiểu đối với các sản phẩm thiết yếu; đồng thời làm rõ trách nhiệm kết nối, chia sẻ dữ liệu của Bộ Y tế với hệ thống dữ liệu của các bộ, ngành và địa phương theo tinh thần “đúng, đủ, sạch, sống, thống nhất, dùng chung”.

Một vấn đề khác được đại biểu quan tâm là chuyển từ tư duy quản lý sang kiến tạo và phục vụ. Theo đó, cần rà soát danh mục sản phẩm phải đăng ký công bố, bảo đảm thực sự cần thiết, phù hợp thông lệ quốc tế, tránh tạo thêm gánh nặng hành chính cho doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp khởi nghiệp và doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Đại biểu Tạ Đình Thi (Đoàn đại biểu Quốc hội TP. Hà Nội). Ảnh: VPQH

Cùng quan tâm đến việc tăng cường khả năng tự bảo vệ của người tiêu dùng, đại biểu Tô Ái Vang (Đoàn đại biểu Quốc hội TP. Cần Thơ) đề nghị Bộ Y tế chủ trì vận hành nền tảng số truy xuất nguồn gốc quốc gia, công khai trên ứng dụng điện thoại di động. Người dân chỉ cần quét mã QR có thể tra cứu nhật ký sản xuất, chứng nhận an toàn và lịch sử xử phạt của cơ sở.

Đáng chú ý, đại biểu đề xuất bổ sung cơ chế cảnh báo vi phạm trên hệ thống dữ liệu quốc gia. Khi một cơ sở bị kết luận vi phạm nghiêm trọng, hệ thống cần tự động cập nhật vào danh sách cảnh báo trong vòng 24 giờ. Các sàn thương mại điện tử, ứng dụng giao đồ ăn trực tuyến cũng cần có trách nhiệm ngắt kết nối hoặc hiển thị cảnh báo đối với gian hàng vi phạm.

Đại biểu Tô Ái Vang cũng kiến nghị công khai định kỳ danh sách cơ sở an toàn và cơ sở vi phạm để người dân có thêm thông tin lựa chọn thực phẩm; nghiên cứu cơ chế trích một tỷ lệ tiền xử phạt vi phạm để thưởng cho người dân khi tố giác chính xác.

Về công tác hậu kiểm, đại biểu cho rằng quy định tần suất kiểm tra an toàn thực phẩm không quá 1 lần trong năm có thể hạn chế khả năng chủ động phát hiện vi phạm của cơ quan quản lý. Vì vậy, cần bỏ giới hạn này đối với các cơ sở kinh doanh dịch vụ ăn uống tập thể, bếp ăn trường học, bệnh viện, khu công nghiệp và các cơ sở có nguy cơ cao. Việc kiểm tra đột xuất cần dựa trên phân tích nguy cơ và phản ánh của người dân.

Đại biểu cũng đề nghị bổ sung chế tài nghiêm khắc đối với hành vi cố ý sử dụng chất cấm, hóa chất độc hại, làm giả hồ sơ thực phẩm; nghiên cứu quy định cấm vĩnh viễn chủ sở hữu vi phạm nghiêm trọng thành lập hoặc quản lý cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm.

“An toàn thực phẩm không chỉ là chuyện miếng ăn hàng ngày, quan trọng hơn đây là sức khỏe của nhân dân, nòi giống của dân tộc và sự phát triển bền vững của đất nước”, đại biểu Tô Ái Vang nhấn mạnh.

Cần cảnh báo ngộ độc thực phẩm ngay từ những giờ đầu

Một nội dung được đại biểu Lương Thị Hoa (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Thanh Hoá) đặc biệt quan tâm là cơ chế cảnh báo khẩn cấp và trách nhiệm phối hợp trong những giờ đầu xảy ra ngộ độc thực phẩm tập thể.

Theo đại biểu, các vụ ngộ độc tại trường học, bếp ăn công nhân hoặc cơ sở cung cấp suất ăn số lượng lớn đòi hỏi phải xử lý rất nhanh, nhất là khi cùng một lô nguyên liệu đã được phân phối đến nhiều cơ sở, nhiều địa phương. Nếu chậm thông tin ban đầu, thực phẩm có nguy cơ tiếp tục được sử dụng trước khi hoàn tất việc xác định nguyên nhân.

Do đó, đại biểu đề nghị bổ sung dự thảo Luật nguyên tắc cảnh báo khẩn cấp trên cơ sở thông tin, dấu hiệu ban đầu đáng tin cậy, không nhất thiết phải chờ kết luận kiểm nghiệm cuối cùng mới phát cảnh báo. Đại biểu đề xuất nghiên cứu khung thời gian từ 2-6 giờ để kích hoạt cảnh báo ban đầu đối với sự việc có nguy cơ lan rộng, sau khi đánh giá tính khả thi về năng lực tiếp nhận và phát hiện cảnh báo.

Cùng với đó, Luật cần xác định rõ ai có trách nhiệm thông báo khi phát hiện dấu hiệu ngộ độc; cơ quan nào tiếp nhận và kích hoạt cảnh báo; trường hợp nào phải thông báo liên địa phương; trách nhiệm bảo toàn mẫu, chứng cứ, truy xuất lô hàng và tổ chức ngăn chặn, thu hồi ban đầu.

Theo đại biểu, khi xuất hiện dấu hiệu nhiều người cùng sử dụng thực phẩm từ một nguồn bị ảnh hưởng, việc phát cảnh báo sớm, tạm dừng sử dụng lô thực phẩm có nguy cơ, bảo quản mẫu và chuyển thông tin truy xuất có ý nghĩa rất quan trọng.

Đại biểu Lương Thị Hoa (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Thanh Hoá). Ảnh: VPQH

Giải trình các ý kiến đại biểu, Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan cho biết, Luật An toàn thực phẩm được ban hành từ năm 2010, đến nay đã qua 16 năm thực hiện. Đây là lĩnh vực có phạm vi điều chỉnh rộng, liên quan trực tiếp đến sức khỏe người hoạt động sản xuất, kinh doanh và lưu thông hàng hóa...

Nhấn mạnh yêu cầu đổi mới tư duy quản lý, Bộ trưởng Đào Hồng Lan cho rằng, cần chủ động ngăn ngừa, ngăn chặn từ sớm, từ xa các nguy cơ mất an toàn thực phẩm, không thể tiếp tục duy trì cơ chế bị động, chỉ xử lý hậu kiểm đối với những sản phẩm kém chất lượng, thổi phồng công dụng nhưng vẫn được lưu hành rộng rãi.

“Phòng ngừa nguy cơ cũng không đồng nghĩa với việc tạo thêm rào cản hành chính”, Bộ trưởng nhấn mạnh.

Theo Bộ trưởng, tinh thần chỉ đạo của Chính phủ là đổi mới toàn diện tư duy quản lý, chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm dựa trên cơ sở khoa học, phân tích nguy cơ và phù hợp với thông lệ quốc tế; vừa nâng cao hiệu quả bảo vệ sức khỏe nhân dân, vừa kiến tạo môi trường kinh doanh thông thoáng, minh bạch và bền vững cho doanh nghiệp.

Miễn thủ tục hành chính không đồng nghĩa với buông lỏng quản lý

Làm rõ mô hình quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm, Bộ trưởng Đào Hồng Lan cho biết, theo tinh thần Kết luận số 114-KL/TW của Bộ Chính trị, Bộ Y tế là cơ quan đầu mối giúp Chính phủ thống nhất quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm. UBND các cấp cũng thực hiện quản lý nhà nước tại địa phương theo hướng thống nhất một đầu mối.

Tuy nhiên, việc thống nhất đầu mối không đồng nghĩa chuyển toàn bộ trách nhiệm quản lý các khâu sản xuất ban đầu về Bộ Y tế. Các bộ chuyên ngành vẫn tiếp tục thực hiện nhiệm vụ theo phân công của Chính phủ đối với các lĩnh vực chuyên ngành như: trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản, thu hái, đánh bắt, khai thác...

Bộ Y tế chịu trách nhiệm quản lý an toàn thực phẩm trên cơ sở các giới hạn tối đa về dư lượng thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật và các yếu tố ảnh hưởng đến sức khỏe con người.

Bộ trưởng cho rằng, đây là mô hình quản lý có tính đặc thù, đòi hỏi sự tham gia của cả hệ thống chính trị, các bộ, ngành và địa phương, thay vì chỉ tập trung trách nhiệm vào lực lượng chuyên trách ngành Y tế.

Đối với phương thức quản lý sản phẩm, dự thảo Luật thiết kế 3 hình thức gồm: công bố tiêu chuẩn sản phẩm; miễn đăng ký công bố sản phẩm và công bố tiêu chuẩn sản phẩm đối với các nhóm sản phẩm thuộc diện miễn; đăng ký bản công bố sản phẩm đối với những nhóm thực phẩm có yêu cầu quản lý chặt chẽ hơn.

Trong đó, hình thức công bố tiêu chuẩn sản phẩm áp dụng với phần lớn thực phẩm chế biến, bao gói sẵn, phụ gia thực phẩm, chất hỗ trợ chế biến, hương liệu thực phẩm và vật liệu bao bì tiếp xúc trực tiếp với thực phẩm. Tổ chức, cá nhân được sản xuất, kinh doanh, lưu thông sản phẩm ngay sau khi hoàn thành việc công bố. Đây là phương thức quản lý theo hướng hậu kiểm.

Đối với nhóm thực phẩm bảo vệ sức khỏe, thực phẩm dinh dưỡng y học, thực phẩm dùng cho chế độ ăn đặc biệt, sản phẩm dinh dưỡng cho trẻ dưới 36 tháng tuổi và thực phẩm có bổ sung khuyến cáo về sức khỏe, dự thảo quy định hình thức đăng ký bản công bố sản phẩm với yêu cầu chặt chẽ hơn.

Bộ trưởng cho biết, việc phân định rõ các nhóm sản phẩm nhằm hạn chế tình trạng lợi dụng việc công bố, quảng cáo để thổi phồng công dụng, gây hiểu lầm và lừa dối người tiêu dùng.

Liên quan đến ý kiến đại biểu về tần suất hậu kiểm, Bộ trưởng Bộ Y tế cho biết, dự thảo Luật đã quy định việc kiểm tra dựa trên dữ liệu tuân thủ của doanh nghiệp và nguy cơ mất an toàn thực phẩm, đồng thời cho phép kiểm tra đột xuất khi phát hiện sai phạm.

Đối với hoạt động kinh doanh thức ăn đường phố và sản xuất nhỏ lẻ, Bộ trưởng Bộ Y tế khẳng định việc miễn thủ tục hành chính không đồng nghĩa với buông lỏng quản lý. Trách nhiệm giám sát của chính quyền địa phương vẫn phải được bảo đảm trong quá trình thực hiện.

Về cơ sở dữ liệu và truy xuất nguồn gốc, Bộ trưởng thông tin Chính phủ đã ban hành Nghị định quy định về hoạt động định danh, xác thực và truy xuất nguồn gốc hàng hóa theo Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa. Nghị định có hiệu lực từ ngày 1/1/2027, kèm theo các quy định chuyển tiếp.

Đặc biệt, đối với các bếp ăn tập thể, Bộ trưởng cho biết cơ quan soạn thảo sẽ tiếp thu ý kiến đại biểu để quy định rõ hơn trách nhiệm kiểm soát, nhất là đối với bếp ăn trường học dành cho trẻ em.