Đưa công nghệ chiến lược từ tiềm năng thành động lực tăng trưởng

Cần đột phá về thể chế để công nghệ đi vào cuộc sống và tạo động lực cho tăng trưởng cao.

Cần tạo ra giá trị thực từ chính sách

Những năm gần đây, quá trình chuyển đổi số quốc gia đạt nhiều kết quả tích cực với hàng loạt cơ sở dữ liệu quốc gia được hình thành, dịch vụ công trực tuyến được mở rộng và nhiều ứng dụng công nghệ số đi vào đời sống. Tuy nhiên, khi bước sang giai đoạn phát triển sâu hơn, yêu cầu đặt ra không còn là có bao nhiêu nền tảng số hay bao nhiêu văn bản được ban hành, mà là các sản phẩm công nghệ tạo ra giá trị gì cho nền kinh tế và xã hội.

Để thúc đẩy quá trình này, Chính phủ và Bộ Khoa học và Công nghệ liên tiếp hoàn thiện hành lang pháp lý. Nghị định số 229/2026/NĐ-CP về tổ chức và hoạt động của Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia cùng Thông tư số 17/2026/TT-BKHCN đã mở rộng quyền chủ động trong nghiên cứu, chấp nhận rủi ro có kiểm soát và tạo thêm dư địa cho đổi mới sáng tạo. Đây được xem là những bước đi quan trọng nhằm tạo môi trường thuận lợi cho hoạt động nghiên cứu và phát triển công nghệ.

Dù vậy, từ chính sách đến thực tiễn vẫn tồn tại khoảng cách đáng kể. Theo ông Nguyễn Quang Đồng, Viện trưởng Nghiên cứu Chính sách và Phát triển Truyền thông (IPS), nhiều quy định liên quan đến tài chính, đấu thầu, nghiệm thu và định giá sản phẩm công nghệ vẫn trong quá trình hoàn thiện. Trong khi đó, tâm lý e ngại rủi ro của đội ngũ thực thi khiến nhiều dự án công nghệ triển khai chậm hoặc dừng ở bước hoàn thiện hồ sơ thay vì tạo ra sản phẩm phục vụ người dân và doanh nghiệp.

Ông Nguyễn Quang Đồng cho rằng đặc thù của phần mềm, trí tuệ nhân tạo hay các nền tảng số rất khó định giá bằng phương thức mua sắm công truyền thống. Khi công nghệ mới được áp dụng trong khuôn khổ pháp lý cũ, cán bộ thực hiện luôn đứng trước nguy cơ phát sinh trách nhiệm nếu xảy ra sai sót. Chính tâm lý này làm giảm động lực đổi mới và ảnh hưởng đến tốc độ triển khai các dự án chuyển đổi số ở nhiều địa phương.

Ở góc độ doanh nghiệp công nghệ, ông Lê Minh, Giám đốc Công nghệ thuộc Tổng công ty Công nghệ và Giải pháp CMC, cho rằng thành công của một sản phẩm chuyển đổi số phải được đo bằng hiệu quả sử dụng trong thực tế. Những chỉ số như thời gian xử lý hồ sơ rút ngắn, chi phí vận hành giảm, năng suất lao động tăng, dữ liệu minh bạch hơn và chất lượng phục vụ được cải thiện mới phản ánh đúng giá trị của chuyển đổi số.

Theo ông Lê Minh, tư duy quản lý cũng cần thay đổi theo hướng kiến tạo phát triển. Nhà nước cần đóng vai trò tạo lập thị trường, xác định rõ các bài toán quản trị quốc gia và phát triển kinh tế - xã hội để doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học cùng tham gia giải quyết. Khi khu vực công trở thành khách hàng đầu tiên của các sản phẩm công nghệ trong nước, quá trình thương mại hóa và hoàn thiện sản phẩm sẽ diễn ra nhanh hơn.

Nhiều chuyên gia nhận định cơ chế “đặt hàng” các bài toán lớn từ thực tiễn sẽ tạo động lực mạnh mẽ cho hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Thay vì phát triển công nghệ theo năng lực sẵn có, doanh nghiệp và các đơn vị nghiên cứu sẽ tập trung giải quyết những nhu cầu cụ thể về quản lý đô thị, y tế, giáo dục, giao thông, nông nghiệp hay quản trị công. Cách tiếp cận này vừa huy động nguồn lực xã hội, vừa tăng khả năng ứng dụng của các kết quả nghiên cứu.

Song song với hoàn thiện chính sách, việc bảo vệ những cán bộ dám đổi mới cũng được xem là điều kiện quan trọng. Theo các chuyên gia, chuyển đổi số liên quan nhiều lĩnh vực, nhiều cấp quản lý nên cần cơ chế phối hợp liên ngành để xử lý kịp thời các vướng mắc phát sinh. Khi có sự đồng hành của các cơ quan Trung ương và người đứng đầu địa phương, đội ngũ thực thi sẽ tự tin hơn trong triển khai các dự án có tính đột phá.

Một giải pháp được nhiều chuyên gia đề xuất là sớm mở rộng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) đối với các công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), AI Agent hay các mô hình kinh doanh số. Việc thử nghiệm trong phạm vi giới hạn giúp cơ quan quản lý đánh giá đầy đủ lợi ích và rủi ro trước khi hoàn thiện chính sách, đồng thời tạo môi trường thuận lợi để doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư, sáng tạo.

Khơi thông động lực từ công nghệ

Nghị quyết số 57-NQ/TW đang mở ra dư địa phát triển mới cho các ngành công nghệ chiến lược. Với định hướng ưu tiên các lĩnh vực như AI, robot, thiết bị bay không người lái (UAV), công nghệ sinh học, bán dẫn và nhiều công nghệ lõi khác, Nghị quyết tạo nền tảng để hình thành những động lực tăng trưởng mới. Đây là các lĩnh vực có sức lan tỏa lớn, được kỳ vọng sẽ thúc đẩy đổi mới sáng tạo, nâng cao năng lực cạnh tranh và đưa Việt Nam tiến nhanh hơn trong cuộc đua công nghệ toàn cầu.

Khu vực doanh nghiệp cũng đang chủ động đầu tư mạnh cho các công nghệ chiến lược. Vingroup phát triển bộ dữ liệu tiếng Việt quy mô lớn cùng các mô hình ngôn ngữ lớn phục vụ hệ sinh thái AI. Trong khi đó, Tập đoàn Phenikaa tập trung nghiên cứu bán dẫn, công nghệ tự hành, y sinh, vật liệu tiên tiến và tích trữ năng lượng. Những hướng đi này đều gắn với mục tiêu làm chủ công nghệ và giải quyết các bài toán phát triển bền vững.

Dù vậy, nhiều rào cản vẫn cần được tháo gỡ. Theo ông Lưu Anh Tuấn, Phó Tổng Giám đốc Công ty cổ phần VinSmart Future, phần lớn doanh nghiệp Việt Nam vẫn phụ thuộc vào các mô hình AI nước ngoài, dẫn đến chi phí sử dụng cao, phụ thuộc công nghệ và tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn dữ liệu. Bên cạnh đó, hạ tầng tính toán AI còn hạn chế khi chi phí đầu tư GPU vượt khả năng của nhiều doanh nghiệp và đơn vị nghiên cứu.

Ông Lưu Anh Tuấn nhận định cuộc cạnh tranh về AI hiện nay không còn xoay quanh thuật toán mà tập trung vào thể chế và hạ tầng. Theo ông, Việt Nam cần xây dựng chương trình AI quốc gia, phát triển các mô hình AI nền tảng, đầu tư hạ tầng tính toán dùng chung và mở rộng cơ chế sandbox để doanh nghiệp trong nước có điều kiện phát triển các sản phẩm công nghệ mang thương hiệu Việt.

Để hiện thực hóa các mục tiêu của Nghị quyết số 57-NQ/TW, Bộ Khoa học và Công nghệ đang tiếp tục rà soát các bài toán công nghệ chiến lược, lựa chọn những nhiệm vụ trọng tâm để tập trung nguồn lực đầu tư. Song song với đó, Bộ cũng đề xuất mở rộng các cơ chế đặc thù như đặt hàng nghiên cứu, khoán chi theo kết quả, mua sắm lô sản phẩm công nghệ đầu tiên và quỹ đầu tư mạo hiểm có vốn nhà nước nhằm thúc đẩy đổi mới sáng tạo.

Nguồn lực tài chính cho phát triển khoa học, công nghệ và chuyển đổi số cũng đang được bảo đảm. Bộ Tài chính đã bố trí đủ mức chi theo quy định cho giai đoạn 2025-2026 và phân bổ hàng chục nghìn tỷ đồng cho các bộ, ngành, địa phương triển khai các nhiệm vụ trọng điểm. Đây là nền tảng quan trọng để các chương trình nghiên cứu, phát triển và ứng dụng công nghệ chiến lược được triển khai đồng bộ trong thời gian tới.

Chuyển đổi số đang bước vào giai đoạn tạo giá trị thay vì chỉ tạo nền tảng. Khi thể chế được hoàn thiện, hạ tầng được đầu tư đồng bộ, doanh nghiệp được trao cơ hội phát triển và đội ngũ thực thi được bảo vệ trước những rủi ro trong quá trình đổi mới, các công nghệ chiến lược sẽ có điều kiện đi nhanh vào thực tiễn. Đó cũng là nền tảng để khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trở thành động lực quan trọng cho tăng trưởng kinh tế trong kỷ nguyên số.