Thành tựu xuất nhập khẩu - Dấu ấn của nền kinh tế năng động, hội nhập

Những bước tiến vượt bậc của xuất nhập khẩu thể hiện vị thế ngày càng cao của Việt Nam trong nền kinh tế toàn cầu.

Những bước tiến cùng hành trình hội nhập kinh tế quốc tế

Với quy mô thương mại liên tục thiết lập các cột mốc mới, thị trường ngày càng rộng mở và cơ cấu hàng hóa chuyển dịch tích cực, là một trong những dấu ấn sinh động về sức vươn lên của nền kinh tế Việt Nam. Những cột mốc hàng trăm tỷ USD ghi dấu bước tiến mạnh mẽ của xuất nhập khẩu, phản ánh sức sản xuất, năng lực cạnh tranh, khả năng thích ứng và vị thế ngày càng cao của nền kinh tế trong tiến trình hội nhập và phát triển.

Bốn thập niên Đổi mới đã tạo bước chuyển mạnh mẽ của nền kinh tế Việt Nam. Xuất nhập khẩu trở thành một dấu ấn nổi bật, phản ánh sự phát triển của năng lực sản xuất, sức cạnh tranh và mức độ hội nhập ngày càng sâu rộng với kinh tế thế giới.

Khởi đầu với quy mô thương mại còn nhỏ, thị trường và mặt hàng xuất khẩu hạn chế, Việt Nam từng bước mở rộng quan hệ kinh tế đối ngoại, chủ động tham gia các cơ chế hợp tác, liên kết kinh tế khu vực và toàn cầu. Những dấu mốc quan trọng như gia nhập ASEAN, tham gia APEC, trở thành thành viên Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), cùng mạng lưới các hiệp định thương mại tự do (FTA) ngày càng mở rộng đã tạo thêm thị trường, thu hút nguồn lực và thúc đẩy nền kinh tế tham gia sâu hơn vào chuỗi sản xuất, cung ứng toàn cầu.

Nghị quyết số 59-NQ/TW ngày 24/1/2025 của Bộ Chính trị về hội nhập quốc tế trong tình hình mới tiếp tục nâng tầm tư duy hội nhập, xác định nội lực có vai trò quyết định, phát huy tối đa nội lực gắn với tranh thủ hiệu quả ngoại lực. Hội nhập kinh tế quốc tế hướng tới phục vụ xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ, tự lực, tự cường, đẩy mạnh cơ cấu lại nền kinh tế, đổi mới mô hình tăng trưởng và chuyển đổi số. Người dân và doanh nghiệp được đặt ở vị trí trung tâm, là chủ thể, động lực, lực lượng chủ công và đối tượng thụ hưởng chính của hội nhập.

Sự phát triển của xuất nhập khẩu cho thấy khả năng chuyển hóa cơ hội hội nhập thành nguồn lực cho tăng trưởng. Năm 2001, tổng trị giá xuất nhập khẩu của Việt Nam mới hơn 30 tỷ USD. Quy mô thương mại hàng hóa đạt 100 tỷ USD năm 2007, tăng lên 200 tỷ USD năm 2011, 300 tỷ USD năm 2015, 400 tỷ USD năm 2017, 500 tỷ USD năm 2019, 600 tỷ USD năm 2021 và cán mốc 700 tỷ USD vào ngày 15/12/2022.

Năm 2025 tiếp tục ghi nhận một kỷ lục mới với tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa đạt 930,05 tỷ USD, tăng 18,2% so với năm trước. Xuất khẩu đạt 475,04 tỷ USD, tăng 17%; nhập khẩu đạt 455,01 tỷ USD, tăng 19,4%; cán cân thương mại xuất siêu 20,03 tỷ USD. Cơ cấu hàng hóa cũng chuyển dịch rõ nét khi nhóm hàng công nghiệp chế biến đạt 421,47 tỷ USD, chiếm 88,7% tổng kim ngạch xuất khẩu.

Đà tăng tiếp tục được duy trì trong năm 2026, theo đó, sau 7 tháng, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu đạt 659,58 tỷ USD, tăng 28,1% so với cùng kỳ năm trước. Xuất khẩu đạt 319,53 tỷ USD, tăng 21,7%; riêng nhóm hàng công nghiệp chế biến đạt 287,91 tỷ USD, chiếm 90,1% tổng kim ngạch xuất khẩu.

Quy mô thương mại liên tục được mở rộng cùng sự chuyển dịch của cơ cấu hàng hóa cho thấy vị thế ngày càng rõ nét của Việt Nam trong mạng lưới sản xuất và thương mại toàn cầu. Những kết quả này cũng tạo nền tảng để xuất khẩu tiếp tục phát huy vai trò động lực tăng trưởng trong năm đầu thực hiện Kế hoạch phát triển kinh tế – xã hội 5 năm 2026-2030, gắn với yêu cầu nâng cao chất lượng tăng trưởng, sức cạnh tranh và hiệu quả hội nhập của nền kinh tế.

Hội nhập mở rộng không gian phát triển

Những kỷ lục về kim ngạch xuất nhập khẩu phản ánh chiều rộng của hội nhập, đồng thời cho thấy khả năng tận dụng thị trường, nguồn lực và các mối liên kết kinh tế quốc tế để thúc đẩy phát triển. Cùng với mở rộng thị trường, tiến trình hội nhập tạo động lực cải cách thể chế, thu hút đầu tư, nâng cao năng lực sản xuất và sức cạnh tranh của nền kinh tế.

Phát biểu chỉ đạo tại Phiên họp Chính phủ thường kỳ tháng 6/2026 và Hội nghị trực tuyến Chính phủ với các địa phương ngày 4/7/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm ghi nhận công nghiệp chế biến, chế tạo, xây dựng, dịch vụ, du lịch và xuất khẩu đều có chuyển biến tốt; tổng kim ngạch xuất nhập khẩu 6 tháng tăng 27,1%, đạt hơn 550 tỷ USD.

Đặt kết quả kinh tế trong tổng thể vị thế của Đất nước, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh đối ngoại và hội nhập quốc tế tiếp tục mở rộng, thể hiện trách nhiệm của Việt Nam tại khu vực và trên thế giới, góp phần nâng cao vị thế đất nước và tạo thêm không gian phát triển.

Bên cạnh đó, quy mô thương mại lớn hơn cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về chất lượng tăng trưởng. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã chỉ rõ những vấn đề cần quan tâm khi xuất khẩu tăng cao nhưng nhập khẩu tăng nhanh hơn; xuất khẩu của khu vực kinh tế trong nước tăng thấp hơn khu vực FDI; nền kinh tế còn phụ thuộc vào chuỗi cung ứng bên ngoài và đối mặt với rủi ro về xuất xứ, gian lận thương mại, phòng vệ thương mại.

Một trong những nhiệm vụ trọng tâm được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước xác định là “bảo vệ thị trường xuất khẩu, giảm lệ thuộc và nâng cao năng lực công nghiệp trong nước”. Theo đó, cần xây dựng cơ chế cảnh báo sớm, hỗ trợ doanh nghiệp xử lý phòng vệ thương mại, truy xuất nguồn gốc, đáp ứng tiêu chuẩn xanh; đa dạng hóa thị trường, nguồn cung, tuyến vận tải và đối tác đầu tư; phát triển công nghiệp hỗ trợ, cơ khí chế tạo, điện tử, vật liệu mới và nâng cao năng lực làm chủ công nghệ.

Tại Lễ công bố FTA Index 2025 ngày 18/8/2026, Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc nhấn mạnh yêu cầu chuyển mạnh tư duy hội nhập kinh tế quốc tế theo hướng chủ động, thực chất, hiệu quả; biến các cam kết thành động lực cải cách, đổi mới mô hình tăng trưởng và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Thực tiễn những năm qua cho thấy các FTA đã mở rộng cơ hội tiếp cận thị trường, đồng thời đặt doanh nghiệp trước những tiêu chuẩn ngày càng cao về chất lượng, xuất xứ, môi trường, lao động và phát triển bền vững. Sức ép cạnh tranh vì thế cũng trở thành động lực thúc đẩy doanh nghiệp đổi mới công nghệ, nâng chuẩn quản trị và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Cơ cấu xuất khẩu chuyển dịch theo hướng gia tăng tỷ trọng hàng công nghiệp chế biến, chế tạo; điện tử, máy tính, máy móc, thiết bị ngày càng giữ vị trí quan trọng. Nông, lâm, thủy sản cũng từng bước nâng chất lượng, đẩy mạnh chế biến, truy xuất nguồn gốc và xây dựng thương hiệu. Những chuyển biến này phản ánh mối liên hệ ngày càng chặt chẽ giữa hội nhập, năng lực sản xuất và sức cạnh tranh của nền kinh tế.

Nghị quyết số 180/NQ-CP của Chính phủ tiếp tục cụ thể hóa định hướng này với yêu cầu đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, sản phẩm và chuỗi cung ứng; khai thác hiệu quả các thị trường trọng điểm, chiến lược và các FTA đã ký; thúc đẩy đàm phán FTA mới; tăng năng lực cảnh báo và hỗ trợ doanh nghiệp đáp ứng các tiêu chuẩn của thị trường.

Nâng sức mạnh nội sinh, tạo đà cho giai đoạn phát triển mới

Bên cạnh đó, quy mô xuất nhập khẩu ngày càng lớn đặt ra yêu cầu nâng cao giá trị tạo ra và giữ lại trong nền kinh tế. Đây là bước chuyển cần thiết để thành quả hội nhập được chuyển hóa mạnh mẽ hơn thành năng lực sản xuất, sức cạnh tranh và khả năng tự chủ.

7 tháng năm 2026, khu vực kinh tế trong nước xuất khẩu 63,64 tỷ USD, tăng 5,8%, chiếm 19,9% tổng kim ngạch xuất khẩu; khu vực có vốn đầu tư nước ngoài, kể cả dầu thô, đạt 255,89 tỷ USD, tăng 26,4% và chiếm 80,1%. Khoảng cách này cho thấy dư địa lớn để nâng cao năng lực của doanh nghiệp trong nước, tăng liên kết với khu vực FDI và cải thiện giá trị gia tăng trong chuỗi sản xuất, xuất khẩu.

Theo PGS.TS. Nguyễn Thường Lạng, chuyên gia kinh tế và thương mại quốc tế, quy mô xuất nhập khẩu tăng mạnh phản ánh độ mở và năng lực tham gia thương mại quốc tế ngày càng lớn của Việt Nam. Trong giai đoạn tiếp theo, cùng với duy trì quy mô xuất khẩu để tạo việc làm, thu nhập và nguồn lực cho nền kinh tế, Việt Nam cần nâng giá trị gia tăng, phát triển các sản phẩm có hàm lượng công nghệ và giá trị cao hơn. Doanh nghiệp Việt Nam cần nâng năng lực làm chủ, thương mại hóa công nghệ và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Yêu cầu này cũng đặt trong định hướng đổi mới mô hình phát triển của Đất nước. Ngày 6/8/2026, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 217/NQ-CP về Chương trình hành động thực hiện Nghị quyết số 19-NQ/TW ngày 28/7/2026 của Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về đổi mới mô hình phát triển Việt Nam. Định hướng đổi mới mô hình phát triển tạo thêm yêu cầu đối với hoạt động xuất nhập khẩu, trong đó nâng tỷ lệ nội địa hóa, phát triển công nghiệp hỗ trợ, tăng liên kết giữa doanh nghiệp FDI với doanh nghiệp trong nước và nâng vị trí của doanh nghiệp Việt Nam trong chuỗi giá trị.

Sức cạnh tranh của hàng hóa cũng đang được xác lập trên những chuẩn mực mới. Tại hội thảo về thương mại bền vững diễn ra ngày 27/8/2026, TS. Nguyễn Thị Thu Trang, Trọng tài viên Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam, nguyên Giám đốc Trung tâm WTO và Hội nhập (VCCI), nhận định các FTA thế hệ mới tạo cơ hội về ưu đãi thuế quan, đồng thời thúc đẩy doanh nghiệp nâng chuẩn sản xuất, quản trị và khả năng tiếp cận những thị trường có yêu cầu cao.

Ông Ngô Chung Khanh, Phó Vụ trưởng Vụ Chính sách thương mại đa biên (Bộ Công Thương), lưu ý: “0% thuế quan không có nghĩa 0% rào cản”. Khi thuế quan giảm, doanh nghiệp vẫn phải đáp ứng ngày càng nhiều yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, phát triển bền vững, an toàn sản phẩm, ghi nhãn, bao bì và trách nhiệm doanh nghiệp. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp nâng cao năng lực công nghệ, quản trị dữ liệu, đáp ứng tiêu chuẩn xanh, phát triển thương hiệu và chủ động thích ứng với những thay đổi của thị trường.

Định hướng điều hành của Chính phủ cũng tập trung vào yêu cầu nâng chất lượng và tính bền vững của hoạt động xuất nhập khẩu. Tại Thông báo số 443/TB-VPCP ngày 20/8/2026, Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc yêu cầu thúc đẩy xuất khẩu, kiểm soát nhập siêu, hướng tới thương mại cân bằng, bền vững, góp phần thực hiện mục tiêu tăng trưởng hai con số.

Trong đó, Bộ Công Thương được giao phát triển hệ sinh thái hỗ trợ doanh nghiệp vươn ra thị trường quốc tế, tiếp cận trực tiếp hệ thống phân phối hiện đại và chuỗi bán lẻ quốc tế; đẩy nhanh đàm phán các hiệp định thương mại với các đối tác mới; tận dụng các đơn hàng có nhu cầu cao và khai thác những thị trường còn nhiều dư địa. Các địa phương tăng cường hỗ trợ doanh nghiệp về kiểm nghiệm, chứng nhận, truy xuất nguồn gốc, quản lý chất lượng, hồ sơ kỹ thuật và cập nhật cơ hội tận dụng FTA.

Những định hướng này cho thấy yêu cầu phát triển xuất nhập khẩu đang chuyển mạnh sang chiều sâu, gắn mở rộng thị trường với nâng cao năng lực sản xuất, sức cạnh tranh và khả năng tự chủ của nền kinh tế.

Bốn thập niên Đổi mới đã tạo nên những bước tiến mạnh mẽ của xuất nhập khẩu Việt Nam, góp phần mở rộng thị trường, thúc đẩy sản xuất và nâng cao vị thế của nền kinh tế trong thương mại toàn cầu. Giai đoạn phát triển mới đặt ra yêu cầu chuyển mạnh thành quả hội nhập thành năng lực nội sinh, giá trị gia tăng, công nghệ và sức cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam. Với nội lực ngày càng vững mạnh và khả năng hội nhập sâu rộng, xuất nhập khẩu sẽ tiếp tục là động lực quan trọng, góp phần hiện thực hóa khát vọng xây dựng đất nước phát triển, giàu mạnh, phồn vinh và hạnh phúc.