TS.KTS. Đào Ngọc Nghiêm: Quy hoạch mới tạo dư địa để Hà Nội nâng tầm vị thế

TS.KTS. Đào Ngọc Nghiêm, Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch Phát triển Đô thị Việt Nam, nguyên Giám đốc Sở Quy hoạch - Kiến trúc Hà Nội.

Quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm: Quy hoạch mang tính đột phá

Phóng viên: Thưa ông, nhìn lại quá trình phát triển của Thủ đô, quy hoạch Hà Nội lần này có ý nghĩa như thế nào nếu đặt trong cả quá trình lịch sử quy hoạch Thành phố?

TS.KTS. Đào Ngọc Nghiêm: Ngay sau hòa bình lập lại, công tác quy hoạch Thủ đô đã nhận được sự quan tâm đặc biệt. Bác Hồ đã rất quan tâm đến công tác này và trực tiếp xem xét, thẩm tra quy hoạch được lập năm 1961. Khi xem xét định hướng quy hoạch Hà Nội, Bác Hồ đã chỉ đạo quy hoạch phải đi trước một bước, tránh làm rồi lại phá đi, làm lại. Quy hoạch không chỉ là định hướng phát triển mà còn là một công cụ quản lý rất quan trọng.

Từ đó đến nay, Hà Nội đã trải qua 9 lần lập quy hoạch, với các mốc năm 1961, 1973, 1976, 1982, 1992, 1998, 2011, 2024 và quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm. Nếu nhìn xuyên suốt quá trình quy hoạch Hà Nội, có thể thấy các lần quy hoạch không chỉ là câu chuyện tổ chức không gian mà luôn có hai yếu tố song hành.

Một mặt, quy hoạch phải gắn với định hướng phát triển kinh tế của Việt Nam, của miền Bắc và của Hà Nội trong từng thời kỳ. Mặt khác, quy hoạch luôn gắn với những thay đổi về địa giới và quy mô phát triển của Thủ đô.

Chẳng hạn, quy hoạch năm 1973 được xây dựng trong bối cảnh chuẩn bị cho thống nhất đất nước. Hà Nội phải giữ vai trò là hậu phương vững chắc, có nền kinh tế ổn định để phục vụ yêu cầu chung của cả nước. Vì vậy, quy hoạch thời kỳ này không chỉ giải quyết bài toán không gian đô thị mà còn gắn với yêu cầu chuẩn bị điều kiện kinh tế, xã hội cho một giai đoạn phát triển mới, khi Hà Nội trở thành Thủ đô của cả nước thống nhất.

Đến năm 1976, khi đất nước đã thống nhất, vai trò của Hà Nội thay đổi và quy hoạch Thủ đô cũng phải có tầm nhìn phục vụ sự phát triển chung của cả nước.

Giai đoạn này, Hà Nội vẫn chủ yếu tập trung phát triển trong khu vực đô thị trung tâm. Nhưng đến quy hoạch năm 1998, trong bối cảnh kinh tế mới và mối liên kết của Hà Nội với các địa phương trong vùng, đặc biệt là khu vực phía Bắc và vùng Đồng bằng sông Hồng ngày càng mở rộng, Thành phố đã chuyển sang định hướng phát triển đô thị cả hai bên sông Hồng. Đến năm 2003, quận Long Biên được thành lập, đánh dấu bước phát triển quan trọng khi lần đầu tiên đô thị trung tâm của Hà Nội vượt sông Hồng sang phía Bắc.

Cùng với quá trình 9 lần lập quy hoạch của Hà Nội, Nhà nước cũng đã có 4 lần điều chỉnh lại hệ thống quy hoạch quốc gia. Trong đó, một bước chuyển rất quan trọng xuất hiện với Luật Quy hoạch năm 2017, khi đặt ra yêu cầu tích hợp các loại quy hoạch thay vì tồn tại phân tán, nhỏ lẻ như trước. Năm 2022, Quốc hội tiến hành giám sát và tiếp tục làm rõ những vấn đề mới cũng như ý nghĩa của phương pháp tích hợp.

Vì vậy, một đặc điểm rất quan trọng của Quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm hiện nay là tích hợp các lĩnh vực kinh tế, văn hóa, xã hội trong một tổng thể thống nhất. Có thể nói, Hà Nội đang đi đầu cả nước trong phương pháp tích hợp và cụ thể hóa định hướng phát triển thông qua hệ thống quy hoạch.

Trên cơ sở quy hoạch tích hợp này, Hà Nội còn phải tiếp tục cụ thể hóa bằng 81 quy hoạch, bao gồm quy hoạch không gian ngầm, các quy hoạch phân khu, quy hoạch chuyên ngành, hạ tầng kỹ thuật...

Với Quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm, đây là quy hoạch lần thứ 9 của Hà Nội và là một quy hoạch mang tính đột phá.

Phóng viên: Thưa ông, vậy so với các lần quy hoạch trước, quy hoạch Hà Nội lần này có những điểm mới đáng chú ý nào về tầm nhìn và mô hình phát triển?

TS.KTS. Đào Ngọc Nghiêm: Trước hết, quy hoạch lần này có tầm nhìn 100 năm. Trước đây, các quy hoạch thường chỉ có tầm nhìn khoảng 40-50 năm.

Để bảo đảm tính khả thi, tầm nhìn 100 năm được chia thành các giai đoạn: ngắn hạn đến năm 2035, trung hạn đến năm 2065 và sau đó là giai đoạn dài hạn.

Quy hoạch mới tạo dư địa để Hà Nội nâng tầm vị thế.

Điểm đổi mới thứ hai và rất quan trọng là mô hình cấu trúc phát triển. Nếu như trước đây, Hà Nội phát triển theo mô hình chùm đô thị, gồm đô thị trung tâm, các đô thị vệ tinh và các thị trấn sinh thái, thì lần này quy hoạch được xây dựng theo mô hình đa cực, đa trung tâm và đa tầng.

Mô hình này được cụ thể hóa thành 9 cực phát triển kinh tế, 9 trung tâm và ba tầng phát triển. Ba tầng không chỉ là không gian trên mặt đất mà còn gồm không gian ngầm và không gian trên cao.

Quy hoạch cũng định hướng phát triển Hà Nội trên cơ sở phát triển hệ thống hạ tầng kỹ thuật, trong đó chú trọng mô hình TOD, đồng thời phát triển các khu kinh tế đặc thù.

Trước đây, các đô thị vệ tinh dù có động lực phát triển riêng nhưng vẫn phụ thuộc vào đô thị trung tâm. Còn lần này, theo mô hình đa cực, các cực phát triển có thể chủ động và độc lập hơn.

Đáng chú ý, Quy hoạch lần này đồng thời nhấn mạnh hơn yêu cầu tái thiết đô thị. Cùng với đó là việc đặt quy hoạch Hà Nội trong mối quan hệ với quy hoạch vùng. Vùng ở đây không chỉ là Vùng Thủ đô mà còn bao gồm vùng Đồng bằng sông Hồng và Vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ.

Phóng viên: Mô hình “đa tầng” sẽ được thể hiện như thế nào trong việc khai thác không gian đô thị, đặc biệt là không gian ngầm và không gian trên cao, thưa ông?

TS.KTS. Đào Ngọc Nghiêm: Về không gian ngầm, phải nói rằng Hà Nội là địa phương đi đầu trong nghiên cứu quy hoạch không gian ngầm.

Ngay từ thời Pháp thuộc, một số công trình ở Hà Nội đã có tầng hầm. Người Pháp xây dựng tầng hầm cho nhiều công trình công cộng, đặc biệt nhiều biệt thự có tầng hầm để xe.

Sau hòa bình lập lại, việc khai thác không gian ngầm được phát triển từng bước, từ những công trình có 2-3 tầng hầm. Sau đó, năm 2022 Hà Nội đã đặt vấn đề khai thác không gian ngầm tới độ sâu khoảng 15 m.

Quy hoạch lần này tiếp tục đặt vấn đề tổ chức không gian ngầm trong tổng thể phát triển đa tầng. Đây là một trong những đổi mới rất rõ trong tư duy khai thác không gian của Hà Nội.

Lần này, quy hoạch tiếp tục đặt trọng tâm vào phát triển không gian ngầm, nhưng điều quan trọng là các công trình ngầm phải hình thành một hệ thống liên hoàn, không chỉ phục vụ giao thông mà còn phục vụ phát triển kinh tế, dịch vụ và thương mại.

Về không gian trên cao cũng có những thay đổi rất lớn. Nếu thời Pháp thuộc, công trình cao nhất của Hà Nội chỉ khoảng bảy tầng thì sau đó đã xuất hiện các công trình 11 tầng, rồi 44 tầng và tiếp tục có những định hướng cao hơn.

Trong quy hoạch lần này, Hà Nội cũng đặt vấn đề khai thác không gian trên cao, hướng tới những công trình có quy mô lớn và tạo động lực phát triển kinh tế.

Như vậy, khi nói phát triển đa tầng thì không thể chỉ nhìn Hà Nội trên mặt đất mà phải tính cả không gian ngầm và không gian trên cao.

Phóng viên: Trong cấu trúc không gian mới, vai trò của sông Hồng được đặc biệt nhấn mạnh. Vậy vị trí của sông Hồng lần này khác như thế nào so với các quy hoạch trước, thưa ông?

TS.KTS. Đào Ngọc Nghiêm: Trong các lần lập quy hoạch Hà Nội, sông Hồng luôn được quan tâm bởi đây là trục cảnh quan đặc thù của Thủ đô. Từ những năm 1990, đã có nhiều nghiên cứu liên quan đến sông Hồng như quy hoạch giao thông thủy, quy hoạch chỉnh trị sông Hồng, quy hoạch phát triển cảnh quan bãi giữa, bãi ven sông.

Đặc biệt, TP. Hà Nội cũng đã phối hợp với Thành phố Seoul (Hàn Quốc) nghiên cứu quy hoạch tổng thể hai bên sông Hồng thành một đồ án riêng và đồ án này đã được nghiệm thu.

Trước đó, khi nghiên cứu quy hoạch tổng thể Hà Nội cùng các chuyên gia nước ngoài, đặc biệt là Nhật Bản, vấn đề phát triển sông Hồng cũng đã được dành một chương nghiên cứu riêng.

Hà Nội hướng tới đưa hai bên sông Hồng trở thành trục cảnh quan trung tâm của Thành phố, đồng thời là biểu tượng phát triển của Thủ đô Hà Nội.

Việt Nam đã tổ chức nhiều nghiên cứu về hai bên sông Hồng, từ giao thông, du lịch, phát triển bến bãi đến tổ chức các khu vực hai bên sông.

Với sức hấp dẫn và tiềm năng rất lớn của sông Hồng, đã có gần 20 quốc gia có các dự án nghiên cứu về sông Hồng như Mỹ, Italy, Trung Quốc, Hà Lan...

Đến năm 2000, Văn phòng Kiến trúc sư trưởng TP. Hà Nội đã nghiên cứu quy hoạch sông Hồng. Nghiên cứu được nghiệm thu và sau đó có khu vực khoảng 1 km ngoài đê sông Hồng thuộc địa bàn quận Tây Hồ được lựa chọn để thí điểm.

Qua rất nhiều nghiên cứu, đến nay sông Hồng đang trở thành một trong những vấn đề trọng tâm, nổi trội của quy hoạch Hà Nội tầm nhìn 100 năm.

Nếu như trong các quy hoạch trước, sông Hồng được xác định là một trục trung tâm thì hiện nay Thành phố đang tiếp tục hoàn thiện đồ án để tổ chức triển khai, hướng tới đưa hai bên sông Hồng trở thành trục cảnh quan trung tâm của Thành phố, đồng thời là biểu tượng phát triển của Thủ đô Hà Nội gắn với nhiều dự án lớn. Đây là một định hướng mới rất đáng chú ý.

Gia tăng nguồn lực để hiện thực hóa quy hoạch

Phóng viên: Không gian phát triển được tổ chức lại với quy mô và tầm nhìn lớn hơn cũng đặt ra yêu cầu mới về liên kết vùng và nguồn lực. Theo ông, hai vấn đề này cần được nhìn nhận như thế nào?

TS.KTS. Đào Ngọc Nghiêm: Trước hết phải nhìn Hà Nội trong mối quan hệ rộng hơn với các địa phương xung quanh.

Trước đây, chúng ta chủ yếu nói tới Vùng Thủ đô. Còn hiện nay phải đặt Hà Nội trong mối quan hệ với cả vùng Đồng bằng sông Hồng và Vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ. Vì vậy, quy hoạch phải đặt ra yêu cầu phát triển đồng bộ hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội, đặc biệt là hình thành các đầu mối kết nối với toàn vùng.

Quy mô dân số cũng là một vấn đề cần được tính toán trong bối cảnh đó. Với quy hoạch tầm nhìn 100 năm, dân số Hà Nội được dự báo có thể đạt 14-15 triệu người. Điều này đòi hỏi Thành phố phải tổ chức lại phân bố dân cư, giảm áp lực cho khu vực đô thị trung tâm, đồng thời tạo sức hút tại các không gian phát triển mới đối với người dân, doanh nghiệp và nguồn nhân lực chất lượng cao.

Cùng với gia tăng dân số, Hà Nội cũng phải tính đến xu hướng già hóa dân số. Ngay từ năm 2009, tỷ lệ người trên 60 tuổi tại Hà Nội cao hơn mức của cả nước. Vì vậy, quy hoạch dài hạn cũng cần hướng tới mô hình đô thị phù hợp, bảo đảm điều kiện sống tốt cho người cao tuổi.

Để nâng cao sức cạnh tranh của Thủ đô trong khu vực và trên thế giới, Hà Nội cũng cần phát triển những dự án có quy mô quốc gia như các khu đô thị đa mục tiêu, Thành phố thông minh phía Bắc, các công trình thể thao có khả năng phục vụ những sự kiện quốc tế và các công trình khoa học, công nghệ.

Tuy nhiên, để mô hình phát triển mới theo hướng đa tầng, đa cực, đa trung tâm có thể đi vào thực tế thì chỉ có quy hoạch là chưa đủ mà phải đi kèm với cơ chế, chính sách đặc thù.

Hà Nội là địa phương có nền tảng tương đối sớm về cơ chế đặc thù dành cho Thủ đô, từ Pháp lệnh Thủ đô đến các Luật Thủ đô qua nhiều giai đoạn. Đến nay, hệ thống chính sách dành cho Hà Nội đã được mở rộng với hơn 190 thẩm quyền đặc thù, vượt trội.

Đây là một lợi thế rất quan trọng của Hà Nội. Một số đô thị lớn khác như TP. Hồ Chí Minh cũng có những cơ chế, chính sách đặc thù riêng; các mô hình đô thị mới trong tương lai cũng có thể có những cơ chế phù hợp với đặc điểm của mình.

Cần khai thác hiệu quả những chính sách đặc thù dành riêng cho Thủ đô.

Với Hà Nội, yêu cầu đặt ra là phải khai thác hiệu quả những chính sách đặc thù dành riêng cho Thủ đô. Điều quan trọng nhất là các chính sách này phải được ban hành kịp thời, có hướng dẫn cụ thể và đủ khả năng đi vào thực tiễn. Quy hoạch cũng phải bám sát các cơ chế của Luật Thủ đô để gia tăng nguồn lực. Khi đó, các cơ chế đặc thù mới thực sự trở thành bệ đỡ, động lực để phát triển Thủ đô và tổ chức thực hiện quy hoạch.

Như tôi đã nói, quy hoạch Hà Nội qua từng thời kỳ luôn gắn với những yêu cầu phát triển kinh tế cụ thể. Mỗi giai đoạn đều có một nhiệm vụ phát triển riêng và quy hoạch phải tạo không gian để thực hiện nhiệm vụ đó.

Chính vì vậy, với Quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm lần này, chúng ta có cơ sở để kỳ vọng Hà Nội sẽ tạo ra một giai đoạn phát triển mới, trong đó kinh tế sẽ đạt tốc độ tăng trưởng 2 con số.

Phóng viên: Bên cạnh việc tạo lập nguồn lực và cơ chế chính sách, theo ông, đâu là những vấn đề cần đặc biệt lưu ý trong quá trình tổ chức thực hiện quy hoạch?

TS.KTS. Đào Ngọc Nghiêm: Một vấn đề rất quan trọng là tổ chức thực hiện mô hình đa cực, đa trung tâm. Muốn mô hình này vận hành hiệu quả thì phải có những chính sách phù hợp với từng khu vực, từng cực phát triển, trong đó có chính sách thu hút nhân tài.

Ví dụ, quy hoạch định hướng phát triển Hòa Lạc trở thành khu đô thị khoa học. Nhưng để hiện thực hóa mục tiêu đó cần có những chính sách đủ mạnh để tạo động lực và thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao.

Một vấn đề khác là không gian sông Hồng. Hiện nay vẫn còn nhiều vấn đề phải giải quyết, nhưng định hướng là từng bước chuyển các bến bãi ven sông, bãi giữa thành hệ thống công viên, không gian xanh quy mô lớn, qua đó nâng chỉ tiêu cây xanh của Hà Nội.

Cùng với đó, Hà Nội cần phát triển kinh tế du lịch gắn với bảo tồn và phát huy giá trị di sản.

Hà Nội là đô thị có quỹ di sản rất phong phú, từ các di tích lịch sử, cách mạng, kiến trúc đến hệ thống di sản vật thể, phi vật thể, trong đó có những di sản đã được UNESCO ghi danh như Hoàng thành Thăng Long. Cùng với đó, Thành phố còn có hệ thống làng nghề phong phú. Đây là nguồn lực rất quan trọng để tạo nên bản sắc riêng của Thủ đô.

Trong quá trình lập các quy hoạch cụ thể, Hà Nội cũng nhận được sự tham gia, ủng hộ của nhiều chuyên gia quốc tế đến từ Italy, Nhật Bản, Hà Lan, Pháp... Qua đó, Thành phố từng bước nhận diện rõ hơn quỹ kiến trúc, di sản rất phong phú của mình.

Điều quan trọng là khi sáng tạo một quy hoạch mới, tổ chức một không gian phát triển mới, trước hết phải nhận diện được giá trị của di sản, nhận diện được văn hiến của Hà Nội. Trên cơ sở đó mới có thể tiếp thu kinh nghiệm quốc tế để lựa chọn phương thức phát triển phù hợp. Đây cũng là một đặc thù rất quan trọng trong quy hoạch Thủ đô.

Ngang tầm thế giới phải đi cùng nâng cao chất lượng sống

Phóng viên: Quy hoạch đặt mục tiêu xây dựng một Hà Nội hiện đại, có sức cạnh tranh quốc tế, nhưng Thành phố đồng thời còn một khối lượng lớn đô thị hiện hữu cần cải tạo. Theo ông, bài toán tái thiết đô thị cần được giải quyết ra sao?

TS.KTS. Đào Ngọc Nghiêm: Trong quy hoạch lần này, tái thiết không có nghĩa chỉ là xây dựng mới mà còn phải cải tạo, chỉnh trang đô thị hiện hữu.

Một trong những trọng tâm là cải tạo chung cư cũ. Hà Nội hiện có gần 2.000 nhà chung cư cũ. Việc cải tạo chung cư cũ thực tế đã được đặt ra từ năm 2000, nhưng quá trình triển khai đến nay vẫn chưa đạt được như mong muốn.

Chính vì vậy, quy hoạch lần này tiếp tục đặt vấn đề cải tạo chung cư cũ và Luật Thủ đô cũng xác định đây là một trong những nội dung cần được quan tâm.

TS.KTS. Đào Ngọc Nghiêm. "Quy hoạch Hà Nội qua từng thời kỳ luôn gắn với những yêu cầu phát triển kinh tế cụ thể. Mỗi giai đoạn đều có một nhiệm vụ phát triển riêng và quy hoạch phải tạo không gian để thực hiện nhiệm vụ đó. Chính vì vậy, với Quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm lần này, chúng ta có cơ sở để kỳ vọng Hà Nội sẽ tạo ra một giai đoạn phát triển mới, trong đó kinh tế sẽ đạt tốc độ tăng trưởng 2 con số".

Theo tôi, đây không đơn thuần là câu chuyện cải tạo nhà ở mà liên quan trực tiếp đến diện mạo đô thị và chất lượng sống của người dân. Một Hà Nội hiện đại, hướng tới ngang tầm thế giới thì không thể còn những khu vực có chất lượng sống thấp.

Do đó, một yêu cầu rất quan trọng của quy hoạch lần này là phải kết hợp được hai quá trình: vừa xây dựng mới để hướng tới đẳng cấp quốc tế, vừa cải tạo đô thị hiện hữu nhằm nâng cao chất lượng sống của người dân.

Phóng viên: Nếu phải lựa chọn điều khiến ông ấn tượng nhất trong tầm nhìn phát triển mới, ông kỳ vọng hình ảnh Hà Nội trong tương lai sẽ được định hình như thế nào?

TS.KTS. Đào Ngọc Nghiêm: Theo tôi, điều ấn tượng nhất vẫn là sự chuyển đổi mô hình phát triển, từ chùm đô thị sang đa cực, đa trung tâm. Đây là một bước thay đổi rất lớn trong cách tổ chức không gian của Hà Nội.

Cùng với đó là việc vừa phát triển hạ tầng mới, vừa khai thác hiệu quả cảnh quan tự nhiên, đặc biệt là sông Hồng; đồng thời xây dựng những công trình mang tầm quốc tế, những khu đô thị đa mục tiêu, công trình thể thao có khả năng phục vụ các sự kiện quốc tế chứ không chỉ dừng ở cấp khu vực.

Nếu những định hướng đó được hiện thực hóa, không gian phát triển mới của Hà Nội sẽ tạo ra bước đột phá để Thủ đô hướng tới vị thế ngang tầm với nhiều đô thị lớn trên thế giới.

Nhưng tôi muốn nhấn mạnh rằng, muốn ngang tầm thế giới thì phải rất chú trọng đời sống của người dân. Những vấn đề như tái định cư ở khu vực sông Hồng, cải tạo chung cư cũ, nâng cao chất lượng không gian sống phải được giải quyết đồng thời với việc xây dựng những khu đô thị và công trình mới.

Bên cạnh đó, Hà Nội phải bảo tồn và phát huy được những giá trị riêng có của mình. Nếu chúng ta đã phát huy tốt giá trị Hoàng thành Thăng Long thì thời gian tới cần tiếp tục nâng tầm Cổ Loa, khu phố cổ và hệ thống di sản đã được bảo tồn.

Một Hà Nội hiện đại nhưng vẫn giữ được chiều sâu lịch sử, bản sắc văn hóa, đồng thời tạo ra không gian sống tốt hơn cho người dân, đó mới là những giá trị đặc thù để Hà Nội tạo dựng vị thế và được thế giới quan tâm.

Phóng viên: Trân trọng cảm ơn ông!