Thu hút FDI thế hệ mới: Bước chuyển tư duy gắn với mô hình phát triển mới

Thu hút FDI được kỳ vọng sẽ trở thành động lực lớn hiện thực hóa những cơ hội mới, đóng góp vào mục tiêu tăng trưởng 2 con số bền vững của đất nước

Dấu ấn hành trình 4 thập kỷ đổi mới và xu thế chuyển mình tất yếu

Sau gần 4 thập kỷ Đổi mới, kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài (ĐTNN) đã không ngừng phát triển, ngày càng khẳng định vai trò là một bộ phận quan trọng của nền kinh tế, đóng góp tích cực vào tăng trưởng, thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế, đổi mới mô hình tăng trưởng, đẩy nhanh quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.

Số liệu thống kê của Cục Đầu tư nước ngoài (Bộ Tài chính) cho thấy khu vực có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) có tốc độ tăng trưởng cao nhất trong các thành phần kinh tế. Tỷ trọng của khu vực FDI trong GDP tăng từ 2,1% năm 1989 lên 20,3% năm.

Về kim ngạch thương mại, xuất khẩu của khu vực doanh nghiệp FDI tăng nhanh, chiếm tỷ trọng lớn và có vai trò chủ đạo trong tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam; chiếm từ 31% giai đoạn 1995-1999 lên 56,5% giai đoạn 2005-2009 và lên hơn 72,6% giai đoạn 2010-2024.

Khu vực FDI cũng đóng góp ngày càng lớn vào ngân sách nhà nước, riêng năm 2024 đạt khoảng 20,5 tỷ USD, tăng 12% so với năm 2023 và chiếm gần 24,7% tổng thu ngân sách, năm 2025, tỷ trọng đóng góp trong nguồn thu ngân sách tăng lên gần 38%.

Trong bối cảnh dòng vốn FDI toàn cầu có xu hướng chững lại và sụt giảm tại nhiều quốc gia, thì Việt Nam vẫn là điểm đến đầu tư hấp dẫn nhờ chính trị ổn định và môi trường đầu tư, kinh doanh thuận lợi. Trong 7 năm liên tiếp giai đoạn 2015-2021, Việt Nam nằm trong top 3 quốc gia thu hút vốn đầu tư FDI nhiều nhất khu vực ASEAN (sau Singapore và Indonesia).

Việt Nam đã và đang thu hút được nhiều dự án quy mô lớn trong các ngành công nghiệp điện tử, bán dẫn, trí tuệ nhân tạo; qua đó góp phần nâng cao mặt bằng trình độ công nghệ trong nước cũng như tạo tiền đề thu hút các dự án vào các ngành công nghệ cao trong tương lai.

Bên cạnh đó, sự hiện diện của các tập đoàn lớn tại Việt Nam đã góp phần hình thành hệ sinh thái sản xuất hiện đại, các ngành công nghiệp chủ lực và chuỗi cung ứng tại Việt Nam như Samsung, Intel, NVIDIA, Amkor, LG Innotek… Khu vực FDI đã thúc đẩy doanh nghiệp trong nước nâng cao tiêu chuẩn sản xuất, cải thiện chất lượng sản phẩm và áp dụng quản trị hiện đại. Đây cũng chính là yếu tố then chốt giúp Việt Nam từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Đánh giá cao tiềm năng và những cải thiện tích cực về hiệu quả thu hút FDI trong những năm gần đây, Văn phòng Nghiên cứu kinh tế vĩ mô ASEAN+3 (AMRO) nhận định Việt Nam có thể tiếp tục nằm trong nhóm nền kinh tế tăng trưởng nhanh nhất khu vực nhờ vai trò trong chuỗi cung ứng và FDI. Điều này chủ yếu dựa trên những đặc điểm cấu trúc của nền kinh tế như: Việt Nam tiếp tục hưởng lợi từ quá trình dịch chuyển chuỗi cung ứng trong khu vực châu Á - Thái Bình Dương; khả năng hấp thụ dòng vốn FDI của Việt Nam được cải thiện rõ rệt so với giai đoạn trước; xuất khẩu công nghệ cao tiếp tục là điểm tựa quan trọng của kinh tế Việt Nam.

Nhìn nhận FDI là động lực chính thúc đẩy sự chuyển đổi của Việt Nam thành nền kinh tế hướng xuất khẩu, trang Seeking Alpha (Israel) cho rằng, đây là yếu tố trọng yếu giúp Việt Nam đạt tốc độ tăng trưởng cao nhất trong số các nước ASEAN chủ chốt được hỗ trợ bởi các cải cách cơ cấu và FDI mạnh mẽ.

Mặc dù vậy, theo đánh giá của Cục Đầu tư nước ngoài, dòng vốn ĐTNN vào Việt Nam thời gian qua tăng mạnh về số lượng, nhưng chưa tương xứng về chất lượng. Dù Việt Nam liên tục nằm trong nhóm thu hút FDI hàng đầu, nhưng phần lớn các dự án tập trung vào các lĩnh vực gia công, lắp ráp; tỷ lệ dự án công nghệ cao, quy mô lớn, có tác động lan tỏa và liên kết với khu vực doanh nghiệp trong nước còn khiêm tốn so với mục tiêu, kỳ vọng; dẫn đến mức đóng góp của khu vực này vào GDP còn chưa tương xứng.

Trong bối cảnh mới của khu vực và toàn cầu với nhiều diễn biến địa chính trị khó lường, xu hướng thay đổi mạnh mẽ và sự phân mảng của dòng vốn FDI thế hệ mới trên thế giới, trong nước Việt Nam đang xác lập mô hình tăng trưởng mới trên cơ sở khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, nâng cao năng lực tự chủ chiến lược, việc thu hút và phát triển kinh tế có vốn ĐTNN phải được đặt trong tổng thể chiến lược phát triển đất nước.

Việt Nam đang bước vào kỷ nguyên mới, với quyết tâm tháo gỡ điểm nghẽn về thể chế, xây dựng bộ máy quản lý tinh gọn; khai thác hiệu quả các nguồn lực, trong đó có nguồn vốn ĐTNN để tăng tốc, bứt phá, đạt mục tiêu tăng trưởng 2 con số trong giai đoạn tới. Vì vậy, đây là thời điểm Việt Nam cần nhanh chóng, quyết liệt và có những quyết sách lớn khắc phục những hạn chế nhằm chuyển dịch sang thu hút dòng vốn ĐTNN thế hệ mới.

Trong bối cảnh này, Nghị quyết số 10-NQ/TW của Bộ Chính trị đã dự báo tình hình, xu hướng dòng vốn đầu tư thế hệ mới và yêu cầu phát triển của đất nước trong kỷ nguyên mới, đồng thời đề ra loạt định hướng lớn và nhóm giải pháp trên cơ sở kế thừa các chính sách đang được triển khai hiệu quả và bổ sung chính sách mới đúng, trúng, khả thi; thể hiện tinh thần đổi mới, đột phá, cải cách mạnh mẽ, bảo đảm bám sát chủ trương, định hướng lớn của Đảng về phát triển kinh tế.

“Cú hích thể chế” đúng nhịp để FDI giúp kinh tế bứt phá

Nếu đo bằng các “chỉ số trụ cột” của tăng trưởng kinh tế Việt Nam (gồm: đầu tư - sản xuất - xuất khẩu - ngân sách), có thể thấy, khu vực FDI đang đứng ở vị trí rất lớn và có tính quyết định.

Phân tích cụ thể từng chỉ số thành phần của các “trụ cột tăng trưởng”, PGS. TS. Ngô Trí Long, chuyên gia kinh tế đến từ Hiệp hội Tư vấn Tài chính Việt Nam cho rằng, thứ nhất, FDI là “trụ cột đầu tư” vì quy mô giải ngân rất cao và ổn định.

Số liệu của Cục Đầu tư nước ngoài về vốn FDI đăng ký và đặc biệt là vốn giải ngân thực hiện trong 2 năm trở lại liên tục duy trì mức đỉnh trong giai đoạn 5 năm qua đã chứng minh cho nhận định của PGS. TS. Ngô Trí Long.

Năm 2024, vốn FDI thực hiện xấp xỉ 25,35 tỷ USD, tăng 9,4% so với năm 2023 và được ghi nhận là mức rất cao. Năm 2025, tổng vốn FDI đăng ký đạt 38,42 tỷ USD (tăng nhẹ so với năm 2024), còn vốn thực hiện đạt 27,62 tỷ USD, tăng 9% và cao nhất giai đoạn 2021-2025. Trong 7 tháng năm 2026, tổng vốn ĐTNN đăng ký đạt 38,06 tỷ USD, tăng 58% so với cùng kỳ năm trước; vốn FDI thực hiện ước đạt 15,2 tỷ USD, tăng 11,8% so với cùng kỳ năm trước, là mức vốn FDI thực hiện cao nhất của 7 tháng trong 5 năm trở lại đây.

Thứ hai, coi FDI là “trụ cột thương mại” vì khu vực này đang tạo phần lớn năng lực xuất khẩu. Năm 2024, xuất khẩu khu vực FDI (kể cả dầu thô) đạt 290,9 tỷ USD, chiếm 71,7% tổng kim ngạch xuất khẩu. Năm 2025, kim ngạch xuất nhập khẩu của khối FDI ước đạt 663 tỷ USD, chiếm khoảng 72% tổng kim ngạch cả nước, chiếm tỷ trọng lớn trong mức tăng thương mại của cả nước. Có thế thấy, FDI đang là “đầu kéo” của cỗ máy xuất khẩu, một động lực then chốt của tăng trưởng Việt Nam, đặc biệt là qua các ngành công nghiệp chế biến, chế tạo.

Thứ ba, coi FDI là “trụ cột ổn định vĩ mô” vì đây là dòng vốn tạo thặng dư thương mại và bù đắp thâm hụt cán cân thương mại khu vực trong nước. Số liệu tổng hợp về FDI năm 2024 cho thấy khu vực FDI luôn đạt tỷ trọng xuất siêu lớn (kể cả xuất khẩu dầu thô đạt 50,3 tỷ USD năm 2024, năm 2025 là 49,6 tỷ USD), qua đó bù đắp phần nhập siêu của khu vực doanh nghiệp trong nước và góp phần giúp cán cân thương mại cả nước duy trì trạng thái tích cực.

Trong bối cảnh kinh tế thế giới biến động, với những đóng góp lớn về xuất khẩu, khu vực FDI giúp Việt Nam giữ nhịp ngoại thương, hỗ trợ cán cân thanh toán, tỷ giá, dự trữ ngoại hối và tâm lý thị trường.

Thứ tư, FDI là “trụ cột tài khóa” vì đóng góp ngân sách đáng kể. Ước tính đóng góp vào ngân sách nhà nước của khu vực ĐTNN năm 2024 đạt 20,49 tỷ USD, tương đương 24,7% tổng thu, năm 2025 con số này tăng lên 38%. Vì vậy, FDI góp phần quan trọng cung cấp nguồn lực cho đầu tư công, an sinh và các chương trình phát triển.

Xét về tổng thể, PGS.TS Ngô Trí Long cho rằng, có thể coi FDI là “trụ cột tăng trưởng”, bởi khu vực này đồng thời nắm 4 mắt xích quan trọng nhất của mô hình tăng trưởng hiện nay: đó là Đầu tư thực (giải ngân tăng, quy mô lớn); Năng lực sản xuất công nghiệp (đặc biệt là chế biến - chế tạo); Xuất khẩu quy mô lớn chiếm tỷ trọng gần như chi phối cán cân thương mại của cả nền kinh tế; Đóng góp cho ngân sách và thặng dư thương mại, hỗ trợ ổn định vĩ mô.

Do đó, điểm mấu chốt mà Nghị quyết số 10-NQ/TW đặt ra trong giai đoạn tới là “nâng chất” FDI theo hướng chuyển từ thu hút theo số lượng sang thu hút dựa trên công nghệ - liên kết - lan tỏa, để FDI không “đứng riêng một cực” mà kéo hệ doanh nghiệp nội địa bao gồm công nghiệp hỗ trợ, cụm liên kết ngành, R&D, nhân lực, chuẩn ESG/ chuỗi cung ứng… cùng lớn lên.

Nhìn từ góc độ tổng thể này, theo đánh giá của PGS, TS. Ngô Trí Long, Nghị quyết số 10-NQ/TW được ban hành “rất đúng thời điểm” vì hội tụ 3 điều kiện chín muồi. Bởi nếu chậm nhịp, Việt Nam sẽ khó đạt “độ vọt” tăng trưởng giai đoạn 2026-2030.

Thứ nhất, mục tiêu tăng trưởng đã được nâng trần, đòi hỏi động lực quy mô lớn và nhanh. Quốc hội đã xác định mục tiêu tăng trưởng GDP năm 2026 phấn đấu từ 10% trở lên, mục tiêu kiểm soát lạm phát khoảng 4,5%. Trong điều hành, Chính phủ đã nhấn mạnh kiên định mục tiêu thúc đẩy tăng trưởng từ 10% trở lên và sẵn sàng các kịch bản điều hành phù hợp tình hình mới. Trong bối cảnh kinh tế “tăng tốc” bứt phá, FDI không chỉ là vốn bổ sung, mà là động cơ có thể kéo ngay sản lượng công nghiệp, xuất khẩu, năng lực công nghệ và năng suất gia tăng mạnh mẽ.

Thứ hai, “độ lớn” của khu vực FDI đã đến ngưỡng cần một cú hích thể chế mang tính định hướng quyết định để nâng chất, đồng thời tạo sự liên kết và lan tỏa với toàn bộ nền kinh tế, giảm mức độ lệ thuộc vào khu vực này. Năm 2025, FDI giải ngân đạt khoảng 27,62 tỷ USD, là mức cao nhất 5 năm và tăng khoảng 9% so với năm trước. Đồng thời, khối FDI chi phối mạnh thương mại, riêng năm 2025, kim ngạch xuất nhập khẩu của khối FDI khoảng 663 tỷ USD, chiếm khoảng 72% tổng kim ngạch.

Khả năng hấp thụ dòng vốn FDI của Việt Nam được cải thiện rõ rệt so với giai đoạn trước.

Theo phân tích của vị chuyên gia, quy mô này cho thấy FDI vừa là đầu kéo tăng trưởng, nhưng lại vừa là “điểm tựa dễ tổn thương” khi nền kinh tế phụ thuộc quá lớn vào một khu vực. Vì vậy, Nghị quyết số 10-NQ/TW đã tạo cú hích thể chế đúng nhịp, đúng thời điểm để chuyển trọng tâm từ “thu hút nhiều” sang “chọn đúng dự án - đúng đối tác - đúng chuỗi - đúng công nghệ”, tăng liên kết với doanh nghiệp nội địa và nâng tỷ lệ giá trị gia tăng trong nước.

Thứ ba, môi trường cạnh tranh thu hút FDI đã thay đổi luật chơi, theo đó, ưu đãi thuế không còn là “vũ khí” quyết định, buộc các quốc gia phải cạnh tranh bằng thể chế và hệ sinh thái. Việt Nam đã triển khai khung thuế tối thiểu toàn cầu theo Nghị quyết của Quốc hội và nghị định hướng dẫn. Khi “đòn bẩy thuế” bị thu hẹp, nhà đầu tư sẽ chú trọng chất lượng thể chế, hạ tầng - năng lượng ổn định, nhân lực, tốc độ thủ tục, chuẩn ESG, chuỗi cung ứng và năng lực R&D để ra quyết định lựa chọn đầu tư.

Trong điều kiện này, những định hướng lớn và tầm nhìn chiến lược của Nghị quyết số 10-NQ/TW đã trở thành công cụ để chuẩn hóa ưu tiên quốc gia, điều phối liên ngành và “đóng gói” thông điệp chính sách nhất quán của Việt Nam cho nhà đầu tư toàn cầu.

Bước chuyển về tư duy và yêu cầu đổi mới phương thức thu hút FDI gắn với mô hình phát triển mới

Nghị quyết số 10-NQ/TW đặt ra yêu cầu chuyển mạnh tư duy thu hút FDI theo hướng lựa chọn dòng vốn chất lượng cao, có công nghệ, có liên kết, có trách nhiệm và có sức lan tỏa đối với nền kinh tế trong nước. Đây không chỉ là định hướng thu hút FDI, mà ở tầm cao hơn còn là yêu cầu nâng cấp năng lực cạnh tranh quốc gia trong giai đoạn phát triển mới.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã đặc biệt nhấn mạnh câu hỏi cho bài toán lớn mà đích đến đặt ra của việc thực thi Nghị quyết số 10-NQ/TW phải tìm được lời giải, đó là làm thế nào sử dụng hiệu quả nguồn lực nước ngoài để nâng cao nội lực, năng lực công nghệ, sức cạnh tranh và tự chủ của nền kinh tế.

Để giải được bài toán này, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chỉ rõ phải có những hành động quyết liệt hơn, nhanh hơn và thực chất hơn trong tư duy về ĐTNN để đạt được những mục tiêu cao được đặt ra tại Nghị quyết.

Theo đó, phải chủ động tiếp cận, lựa chọn, dẫn dắt và sử dụng hiệu quả các dòng vốn quốc tế để bồi đắp năng lực quốc gia. Phải tính toán hiệu quả thu hút bằng năng suất và chất lượng của vốn, trình độ công nghệ sử dụng, số việc làm chất lượng cao, đào tạo kỹ sư, nhà quản trị Việt Nam, kết nối doanh nghiệp trong nước vào chuỗi cung ứng, tạo thêm giá trị gia tăng, tham gia các hoạt động đổi mới sáng tạo tại Việt Nam. Gắn thu hút ĐTNN và phát triển kinh tế có vốn ĐTNN với phát triển kinh tế nhà nước và kinh tế tư nhân, biến các nguồn lực thu hút ĐTNN thành năng lực của nền kinh tế Việt Nam, từ đó nâng cao năng lực tự chủ và sức bật cạnh tranh từ nội lực của nền kinh tế.

Theo TS. Phan Hữu Thắng, nguyên Cục trưởng Cục Đầu tư nước ngoài (Bộ Kế hoạch và Đầu tư, nay là Bộ Tài chính), đây là hiệu lệnh định hướng rất rõ ràng để chuyển đổi từ tư duy đến hành động trong thu hút ĐTNN, xác định rõ mục tiêu chiến lược và đổi mới mô hình thu hút FDI, phương thức quản lý. Quan điểm xuyên suốt coi FDI là động lực quan trọng, nhưng không thay thế nội lực, chuyển từ thu hút theo số lượng sang ưu tiên chất lượng, gắn với đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững.

Nhìn nhận sự thay đổi tư duy và đổi mới từ nội hàm cho đến phương thức thu hút dòng vốn ngoại từ chiều sâu vi mô, ông Nguyễn Hoa Cương, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu chính sách và chiến lược (Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương) đặc biệt lưu ý chất lượng của dự án FDI và tính kết nối lan tỏa, liên kết chặt chẽ giữa các khu vực để phát huy tối đa giá trị của dự án và dòng vốn đầu tư.

“Để tối ưu hóa hiệu quả thu hút FDI, yêu cầu đặt ra rất lớn liên quan đến vấn đề chất lượng của các dự án như thế nào, bao gồm việc đem lại nền kinh tế phát triển, có tiềm năng về năng lực công nghệ, vốn, quản trị hiện đại và thu hút các đa quốc gia trong danh sách Fortune 500. Và qua chất lượng dự án FDI, gắn kết sức lan tỏa của các dự án này đối với các khu vực kinh tế trong nước, đặc biệt là các doanh nghiệp tư nhân, doanh nghiệp vừa và nhỏ. Mục tiêu là làm sao để 3 khu vực FDI, kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân có sự gắn kết chặt chẽ với nhau và đưa Việt Nam trở thành trung tâm sản xuất và đổi mới sáng tạo có sức cạnh tranh ở châu Á”, ông Cương nhấn mạnh.

Ông Cương cho rằng, trong 3 trụ cột quyết định khả năng hiện thực hóa chính sách cùng với thể chế, hạ tầng và nguồn nhân lực, thì nguồn nhân lực vẫn là yếu tố “then chốt”, quyết định chất lượng xây dựng và triển khai chính sách.

Triển vọng mới, cơ hội mới thu hút dòng vốn FDI chất lượng cao

Đánh giá cao tầm nhìn chiến lược thu hút FDI trong giai đoạn mới đã được định hướng rõ nét trong Nghị quyết số 10-NQ/TW, ông Bruno Jaspaert, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp châu Âu tại Việt Nam (EuroCham), Tổng Giám đốc Tổ hợp Khu công nghiệp DEEP C cho rằng, Nghị quyết số 10-NQ/TW đánh dấu bước ngoặt hết sức quan trọng trong mô hình và chiến lược thu hút ĐTNN của Việt Nam.

Nếu trước đây thành công chủ yếu được đo bằng quy mô vốn, thì nay, trọng tâm đã chuyển sang chất lượng dòng vốn và giá trị FDI tạo ra cho nền kinh tế. Và đây chính là điểm nhấn quyết định đưa Việt Nam bước lên một tầm cao mới trên bản đồ FDI thế hệ mới, đó là trở thành “đối tác chiến lược” của các tập đoàn toàn cầu với sự lựa chọn ở lại lâu dài của nhà đầu tư, mở rộng R&D, chuyển giao công nghệ và phát triển chuỗi cung ứng, góp phần nâng chất lượng tăng trưởng của nền kinh tế.

Chủ tịch EuroCham nhận định, khi được triển khai đồng bộ với Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, Nghị quyết số 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân cùng chương trình cải cách hành chính của Chính phủ, Nghị quyết số 10- NQ/TW sẽ tạo nên một hệ sinh thái đầu tư hấp dẫn hơn, giúp Việt Nam chuyển từ cạnh tranh bằng chi phí sang cạnh tranh bằng năng suất, đổi mới sáng tạo và chất lượng thể chế.

Với góc nhìn thực tế của doanh nghiệp đã có nhiều năm đầu tư trong lĩnh vực bán dẫn, ông Chung Won Seok, Tổng Giám đốc Công ty TNHH Hana Micron Vina nhận định Việt Nam đang có sức hấp dẫn rất lớn đối với các nhà đầu tư trong lĩnh vực công nghệ cao với những chuyển đổi trong định hướng và chiến lược thu hút FDI. Hiện nay, Hana Micron Vina đã lựa chọn tỉnh Bắc Ninh là cứ điểm đầu tư lâu dài của Tập đoàn với 2 dự án nhà máy sản xuất với tổng vốn đầu tư lên tới gần 600 triệu USD, tạo công ăn việc làm cho hơn 2.200 lao động và trở thành doanh nghiệp sản xuất bán dẫn đầu tiên tại miền Bắc.

Như vậy, có thể khẳng định, Nghị quyết số 10-NQ/TW với cú hích thể chế không chỉ hướng tới “tăng vốn”, mà đích đến là nhằm tái thiết mô hình FDI theo định hướng nâng chuẩn dự án, kéo công nghệ, hình thành cụm liên kết ngành, tăng nội địa hóa và thúc đẩy kinh tế bứt tốc đi vào tăng trưởng cao và bền vững.

Bài viết đăng lại từ Đặc san Kinh tế - Tài chính Việt Nam năm 2026