Doanh nghiệp nhà nước kiến tạo phát triển, vươn tầm thế giới

Xây dựng, phát triển doanh nghiệp nhà nước quy mô lớn, giữ vai trò tiên phong, dẫn dắt, tạo động lực thúc đẩy các ngành, lĩnh vực then chốt, chiến lược.

Bảo đảm các cân đối lớn đến kiến tạo, dẫn dắt phát triển

Nghị quyết số 79-NQ/TW ngày 6/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước đánh dấu bước phát triển quan trọng trong tư duy về vị trí, vai trò của kinh tế nhà nước nói chung và doanh nghiệp nhà nước nói riêng.

Nghị quyết xác định kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa; bảo đảm ổn định vĩ mô, các cân đối lớn của nền kinh tế, định hướng chiến lược phát triển, giữ vững quốc phòng, an ninh; đồng thời là nguồn lực quan trọng để Nhà nước đáp ứng những yêu cầu đột xuất, cấp bách phát sinh. Đối với khu vực doanh nghiệp nhà nước, yêu cầu được đặt ra ở tầm mức cao hơn. Nghị quyết chú trọng xây dựng, phát triển các tập đoàn kinh tế, tổng công ty, doanh nghiệp nhà nước quy mô lớn, giữ vai trò tiên phong, dẫn dắt, tạo động lực thúc đẩy các ngành, lĩnh vực then chốt, chiến lược; có năng lực cạnh tranh khu vực và toàn cầu hoặc hoạt động trong các ngành, lĩnh vực thiết yếu.

Đến năm 2030, mục tiêu đặt ra là phấn đấu có 50 doanh nghiệp nhà nước vào nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất Đông Nam Á và từ 1-3 doanh nghiệp nhà nước vào nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất thế giới; xây dựng một số tập đoàn kinh tế, doanh nghiệp nhà nước mạnh, có quy mô lớn, công nghệ hiện đại, có năng lực cạnh tranh khu vực và quốc tế.

Tầm nhìn đến năm 2045, khoảng 60 doanh nghiệp nhà nước sẽ vào nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất Đông Nam Á và 5 doanh nghiệp nhà nước vào nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất thế giới.

Theo bà Nguyễn Thu Thủy, Phó Cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp nhà nước (Bộ Tài chính), nếu trước đây, doanh nghiệp nhà nước được xác định là lực lượng vật chất chủ yếu của kinh tế nhà nước, thực hiện vai trò chủ đạo trên diện rộng, thì với Nghị quyết số 79-NQ/TW, doanh nghiệp nhà nước là lực lượng vật chất quan trọng, tập trung phát huy vai trò trong một số ngành, lĩnh vực then chốt, chiến lược và bảo đảm tính tiên phong, kiến tạo, dẫn dắt phát triển.

Đi cùng với sự định vị lại vai trò là những yêu cầu phát triển mới: xây dựng một số tập đoàn kinh tế, doanh nghiệp nhà nước mạnh, quy mô lớn; thúc đẩy đầu tư phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh; đổi mới và nâng cao hiệu quả hệ thống quản trị; tiếp tục cơ cấu lại vốn nhà nước và sắp xếp doanh nghiệp.

Điều đó đồng nghĩa, yêu cầu đối với doanh nghiệp nhà nước không dừng lại ở việc hoạt động hiệu quả trên nguồn lực đang nắm giữ, mà quan trọng hơn là chuyển hóa nguồn lực thành năng lực kiến tạo phát triển, tạo sức lan tỏa cho nền kinh tế.

Yêu cầu đối với doanh nghiệp nhà nước không dừng lại ở việc hoạt động hiệu quả trên nguồn lực đang nắm giữ, mà quan trọng hơn là chuyển hóa nguồn lực thành năng lực kiến tạo phát triển, tạo sức lan tỏa cho nền kinh tế.

Đây là yêu cầu có ý nghĩa đặc biệt khi nhìn vào quy mô nguồn lực của khu vực này. Theo báo cáo của Bộ Tài chính, khu vực doanh nghiệp nhà nước có 695 doanh nghiệp, nắm giữ nhiều nguồn lực trọng yếu trong các lĩnh vực năng lượng, hạ tầng, viễn thông, tài chính, vận tải, khai khoáng, quốc phòng và an ninh.

Năm 2025, khu vực này có tổng tài sản khoảng 4,5 triệu tỷ đồng, vốn chủ sở hữu 2,02 triệu tỷ đồng, doanh thu gần 2,9 triệu tỷ đồng và lợi nhuận trước thuế khoảng 261.000 tỷ đồng. Các doanh nghiệp nhà nước tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong bảo đảm các cân đối lớn của nền kinh tế và triển khai nhiều dự án chiến lược quốc gia.

Quy mô nguồn lực lớn đồng thời đặt lên khu vực doanh nghiệp nhà nước trách nhiệm lớn hơn. Khi nền kinh tế bước vào quá trình cơ cấu lại sâu hơn, hướng tới mô hình tăng trưởng ngày càng dựa nhiều vào khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh, việc hoàn thành các chỉ tiêu sản xuất, kinh doanh riêng lẻ là chưa đủ. Nguồn lực nhà nước tại doanh nghiệp cần được sử dụng theo hướng tạo hiệu ứng lan tỏa, hình thành năng lực mới và dẫn dắt các thành phần kinh tế khác cùng phát triển.

Ngày 24/2/2026, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 29/NQ-CP về Chương trình hành động thực hiện Nghị quyết số 79-NQ/TW, đặt ra yêu cầu đổi mới mạnh mẽ tư duy trong lãnh đạo, chỉ đạo, chuyển mạnh từ quản lý hành chính sang kiến tạo phát triển, quản trị hiện đại và hành động quyết liệt.

Đối với doanh nghiệp nhà nước, nhiệm vụ trọng tâm tập trung vào hoàn thiện cơ chế, chính sách và hệ thống quản trị theo thông lệ tốt; đẩy mạnh chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ; tăng cường quản trị rủi ro, kiểm soát nội bộ, minh bạch thông tin; phát triển đội ngũ lãnh đạo và nhân lực chất lượng cao; nâng cao hiệu quả đầu tư, sử dụng vốn nhà nước; phát huy vai trò dẫn dắt trong đổi mới sáng tạo, các dự án chiến lược và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế hai con số.

Đảng bộ Bộ Tài chính cũng đã ban hành kế hoạch hành động để cụ thể hóa Nghị quyết. Việc sắp xếp doanh nghiệp có vốn nhà nước và tổ chức bộ máy bên trong doanh nghiệp được đặt trong yêu cầu phát triển một số tập đoàn kinh tế, doanh nghiệp nhà nước mạnh, quy mô lớn, giữ vai trò dẫn dắt trong những ngành, lĩnh vực then chốt, chiến lược.

Để đạt được mục tiêu dẫn dắt và góp phần vào tăng trưởng theo yêu cầu đối với doanh nghiệp nhà nước, một bước triển khai tiếp theo là yêu cầu đẩy nhanh cơ cấu lại vốn nhà nước tại doanh nghiệp giai đoạn 2026-2030. Theo Công điện số 52/CĐ-TTg ngày 7/8/2026, Thủ tướng Chính phủ nhấn mạnh các cơ quan đại diện chủ sở hữu phải khẩn trương xây dựng, phê duyệt kế hoạch cơ cấu lại vốn nhà nước tại các doanh nghiệp thuộc phạm vi quản lý, bảo đảm đồng bộ, hiệu quả, công khai, minh bạch và không để thất thoát, lãng phí.

Theo bà Nguyễn Thu Thủy, cơ cấu lại doanh nghiệp nhà nước trong giai đoạn tới cũng phải được tiếp cận theo cách khác. Nếu trước đây trọng tâm chủ yếu là sắp xếp, cổ phần hóa, thoái vốn và giảm số lượng doanh nghiệp, thì trong giai đoạn mới, cơ cấu lại phải đi vào thực chất hơn, gắn với phân bổ nguồn lực, đổi mới mô hình tăng trưởng, nâng cao hiệu quả sử dụng vốn và phát huy vai trò dẫn dắt của doanh nghiệp nhà nước trong những ngành, lĩnh vực then chốt.

Như vậy, hiệu quả cơ cấu lại không chỉ được nhìn từ số lượng doanh nghiệp tăng hay giảm, mà quan trọng hơn là vốn nhà nước được phân bổ vào đâu, tạo ra hiệu quả như thế nào, có hình thành được những doanh nghiệp đủ mạnh và thúc đẩy được những động lực tăng trưởng mới hay không.

Những “đầu tàu” tạo lực kéo cho tăng trưởng

Vai trò kiến tạo và dẫn dắt được Nghị quyết số 79-NQ/TW đặt ra thể hiện tập trung tại các tập đoàn, tổng công ty nhà nước quy mô lớn đang nắm giữ nguồn lực quan trọng trong những lĩnh vực nền tảng của nền kinh tế.

Đây cũng là những doanh nghiệp có khả năng tham gia trực tiếp vào các dự án quy mô lớn, đầu tư dài hạn, phát triển hạ tầng, năng lượng, viễn thông, công nghệ và những lĩnh vực mới mà khu vực tư nhân chưa đủ điều kiện hoặc chưa sẵn sàng tham gia.

Làm việc với 3 tập đoàn năng lượng chủ lực gồm EVN, Petrovietnam và Tập đoàn Công nghiệp Than – Khoáng sản Việt Nam (TKV) cuối tháng 6/2026, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn đề nghị các đơn vị thuộc Bộ Tài chính rà soát, phân loại rõ những nội dung thuộc thẩm quyền để xử lý ngay; đồng thời xây dựng tiến độ, lộ trình thực hiện cụ thể và kiểm điểm kết quả hằng tháng.

Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn nhấn mạnh, cơ quan đại diện chủ sở hữu phải chủ động đồng hành cùng doanh nghiệp, thường xuyên nắm bắt tình hình hoạt động, kịp thời tổng hợp các khó khăn, vướng mắc để báo cáo cấp có thẩm quyền xem xét giải quyết.

Tại Hội nghị Thường trực Chính phủ với cộng đồng doanh nghiệp, Trung tướng Tào Đức Thắng, Chủ tịch kiêm Tổng giám đốc Tập đoàn Viettel đề xuất sớm hoàn thiện danh mục các doanh nghiệp nhà nước mạnh, quy mô lớn, có vai trò dẫn dắt trong những ngành, lĩnh vực then chốt.

Việc xác định các doanh nghiệp đầu tàu không chỉ phục vụ mục tiêu sản xuất, kinh doanh, mà còn tạo cơ sở để Nhà nước giao những nhiệm vụ chiến lược gắn với lợi ích quốc gia như làm chủ công nghệ lõi, phát triển chuỗi cung ứng trong nước, mở rộng thị trường quốc tế, hình thành sản phẩm công nghệ chiến lược và tham gia các dự án trọng điểm quốc gia.

Viettel đồng thời đề xuất phát huy vai trò của doanh nghiệp nhà nước với tư cách “người mua lớn”, “người đặt hàng lớn” của nền kinh tế. Nếu có cơ chế phù hợp, các tập đoàn nhà nước có thể góp phần tạo lập thị trường cho doanh nghiệp Việt Nam, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa, doanh nghiệp công nghệ. Khi đó, một dự án đầu tư của doanh nghiệp nhà nước không chỉ tạo giá trị cho bản thân doanh nghiệp, mà còn kéo theo hệ sinh thái doanh nghiệp trong nước thông qua tăng tỷ lệ nội địa hóa, mở rộng chuỗi cung ứng và thúc đẩy đổi mới sáng tạo.

Cùng quan điểm về yêu cầu phát huy vai trò dẫn dắt, Chủ tịch HĐTV Petrovietnam Lê Ngọc Sơn cho rằng, cần đồng thời tháo gỡ các điểm nghẽn của ngành năng lượng và đổi mới cơ chế quản trị doanh nghiệp nhà nước. Petrovietnam kiến nghị ưu tiên phân cấp mạnh thẩm quyền quyết định đầu tư cho hội đồng thành viên các tập đoàn lớn gắn với trách nhiệm giải trình; đổi mới phương thức đánh giá hiệu quả doanh nghiệp theo tổng thể danh mục đầu tư và chấp nhận rủi ro có kiểm soát đối với từng dự án; tạo cơ chế thu hút nhân lực chất lượng cao trong các lĩnh vực chiến lược.

Đây cũng là một khía cạnh quan trọng của vai trò kiến tạo: doanh nghiệp nhà nước không phát triển đơn độc mà phải trở thành hạt nhân tạo lập hệ sinh thái, mở thị trường và kéo các doanh nghiệp Việt Nam cùng tham gia những chuỗi giá trị có quy mô, trình độ và giá trị gia tăng cao hơn.

Trao quyền, đổi mới quản trị để vươn tầm thế giới

Để chuyển từ kỳ vọng thành năng lực dẫn dắt thực chất, bài toán quan trọng đặt ra là tiếp tục hoàn thiện thể chế, đổi mới quản trị và mở rộng quyền tự chủ cho doanh nghiệp gắn với trách nhiệm giải trình.

Theo ông Lê Duy Bình, chuyên gia kinh tế, Giám đốc điều hành Economica Việt Nam, điểm nổi bật của Nghị quyết số 79-NQ/TW là sự chuyển biến mạnh về tư duy đối với khu vực kinh tế nhà nước nói chung và doanh nghiệp nhà nước nói riêng.

Nếu trước đây doanh nghiệp nhà nước chủ yếu được nhìn nhận với vai trò góp phần ổn định kinh tế vĩ mô, bảo đảm các cân đối lớn, thì theo Nghị quyết số 79-NQ/TW, doanh nghiệp nhà nước phải chủ động kiến tạo, dẫn dắt tăng trưởng và tạo động lực phát triển cho nền kinh tế.

Việc đặt doanh nghiệp nhà nước trong môi trường cạnh tranh bình đẳng hơn với các khu vực kinh tế khác cũng có ý nghĩa quan trọng. Doanh nghiệp nhà nước vừa hợp tác, vừa phải cạnh tranh với doanh nghiệp tư nhân và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài. Sức ép cạnh tranh đòi hỏi doanh nghiệp phải phát triển dựa trên năng lực của chính mình và chịu kỷ luật của thị trường.

TS. Nguyễn Đình Cung, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương nhận định, muốn doanh nghiệp nhà nước thực sự trở thành lực lượng tiên phong, chủ sở hữu phải xác định rõ tầm nhìn, chiến lược, mục tiêu phát triển, đồng thời trao cho doanh nghiệp quyền tự chủ thực chất trong huy động nguồn lực, lựa chọn phương thức đầu tư, thu hút nhân lực và tái đầu tư từ kết quả hoạt động.

Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng diễn ra giữa các chuỗi giá trị thay vì chỉ giữa từng doanh nghiệp riêng lẻ, theo TS. Nguyễn Đình Cung, Việt Nam cần hình thành những “leading firm” - doanh nghiệp đầu đàn đủ sức dẫn dắt hệ sinh thái doanh nghiệp vệ tinh và nâng cao giá trị gia tăng của nền kinh tế.

Còn theo bà Nguyễn Thu Thủy, xây dựng danh mục doanh nghiệp nhà nước mạnh theo tinh thần Nghị quyết số 79-NQ/TW không đơn thuần là lựa chọn những doanh nghiệp đang có quy mô lớn, mà hướng tới hình thành các doanh nghiệp có khả năng dẫn dắt những ngành, lĩnh vực then chốt của nền kinh tế trong tương lai. Theo đó, trước hết cần xác định rõ những ngành, lĩnh vực Nhà nước cần giữ vai trò dẫn dắt, sau đó lựa chọn doanh nghiệp phù hợp để tập trung đầu tư, phát triển. Những doanh nghiệp hiện chưa có quy mô lớn, nhưng hoạt động trong lĩnh vực chiến lược, có dư địa tăng trưởng và khả năng tạo đột phá vẫn có thể được định hướng trở thành doanh nghiệp mạnh trong giai đoạn tới.

Cùng với thể chế và quản trị, yếu tố con người vẫn giữ ý nghĩa quyết định. Đội ngũ lãnh đạo có bản lĩnh, dám nghĩ, dám làm và đặt lợi ích quốc gia lên trên lợi ích cá nhân là một trong những nền tảng để doanh nghiệp nhà nước thực hiện các nhiệm vụ chiến lược trong môi trường cạnh tranh ngày càng gay gắt.

Từ góc độ cơ quan quản lý, Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn nhấn mạnh, Bộ Tài chính xác định yêu cầu tập trung nguồn lực của doanh nghiệp nhà nước vào các ngành nền tảng, hạ tầng và công nghiệp chiến lược; đẩy nhanh tiến độ các dự án trọng điểm quốc gia; nâng cao hiệu quả quản trị và sử dụng vốn nhà nước.

Đồng thời, cần khẩn trương hoàn thiện danh mục doanh nghiệp nhà nước mạnh, quy mô lớn, có vai trò dẫn dắt; thúc đẩy các tập đoàn, tổng công ty công khai nhu cầu mua sắm, tiêu chuẩn kỹ thuật, chương trình phát triển nhà cung ứng trong nước; đưa kết quả đổi mới công nghệ, phát triển nhà cung ứng nội địa và tiến độ triển khai dự án vào tiêu chí đánh giá người đứng đầu doanh nghiệp.

Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng chỉ rõ, để đạt mục tiêu tăng trưởng kinh tế 2 con số, cần có những bước đột phá mạnh mẽ hơn, đặc biệt là phát huy vai trò dẫn dắt của các doanh nghiệp đầu tàu và doanh nghiệp công nghệ cao trong đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh.

Thủ tướng yêu cầu khu vực doanh nghiệp nhà nước phải tiên phong trong các ngành, lĩnh vực chiến lược, đi đầu về đầu tư, đổi mới công nghệ, phát triển hạ tầng và tạo lập thị trường cho doanh nghiệp trong nước; đồng thời trở thành hạt nhân dẫn dắt quá trình chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo của nền kinh tế.

Có thể thấy, những chuyển động trong thời gian qua đang từng bước tạo nền tảng để doanh nghiệp nhà nước phát huy mạnh mẽ hơn vai trò tiên phong, kiến tạo và dẫn dắt phát triển. Trong tiến trình đó, Bộ Tài chính, với vai trò cơ quan đại diện chủ sở hữu đã tập trung chỉ đạo, đồng hành cùng các tập đoàn, tổng công ty trong cơ cấu lại vốn, đổi mới mô hình quản trị, thúc đẩy phân cấp, mở rộng quyền tự chủ gắn với trách nhiệm giải trình và tập trung nguồn lực vào những ngành, lĩnh vực then chốt, chiến lược.

Khi thể chế tiếp tục được hoàn thiện, nguồn lực được phân bổ hiệu quả và quản trị hiện đại trở thành nền tảng, doanh nghiệp nhà nước sẽ có thêm dư địa để tạo động lực tăng trưởng, dẫn dắt các chuỗi giá trị và từng bước hiện thực hóa mục tiêu xây dựng những doanh nghiệp Việt Nam đủ sức cạnh tranh, vươn tầm khu vực và thế giới theo tinh thần Nghị quyết số 79-NQ/TW.

* Bài viết đăng lại từ Đặc san Kinh tế - Tài chính Việt Nam năm 2026.