Phát huy nguồn lực doanh nghiệp nhà nước cho tăng trưởng

Khu vực doanh nghiệp nhà nước có đóng góp đáng kể về quy mô và nguồn lực vào nền kinh tế.

Đóng góp lớn cho ngân sách và các cân đối của nền kinh tế

Theo dữ liệu STATE 100 năm 2026, tổng số thực nộp ngân sách của 100 doanh nghiệp nhà nước đóng góp ngân sách lớn nhất cả nước, sau khi loại trừ phần đóng góp bị tính trùng giữa công ty mẹ và công ty con, đạt 425.800 tỷ đồng, tương đương khoảng 16% tổng thu ngân sách quốc gia.

Quy mô đóng góp không chỉ tập trung ở một vài doanh nghiệp đứng đầu. Trong 100 doanh nghiệp được xếp hạng, có 71 doanh nghiệp thực nộp trên 1.000 tỷ đồng, trong đó 14 doanh nghiệp vượt 10.000 tỷ đồng. Doanh nghiệp đứng ở vị trí thứ 100 cũng có số thực nộp 468 tỷ đồng.

Trong 10 vị trí dẫn đầu STATE 100, có 6 vị trí thuộc nhóm năng lượng và tài nguyên. Đứng đầu STATE 100 là Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam (PetroVietnam) với 90.991 tỷ đồng. Bên cạnh PetroVietnam ở vị trí số 1 còn có Tập đoàn Xăng dầu Việt Nam (Petrolimex), hai vị trí khác trong Top 10 là Tổng Công ty Thăm dò Khai thác Dầu khí (PVEP) và Tổng Công ty Lọc hóa dầu Việt Nam (BSR), đều là doanh nghiệp thành viên của PetroVietnam.

Các doanh nghiệp năng lượng và tài nguyên còn lại gồm Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam (Vinacomin) và Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN).

Viễn thông có một đại diện là Viettel đứng thứ 2 toàn bảng với hơn 42.290 tỷ đồng. Ngân hàng có 2 đại diện trong Top 10 là Ngân hàng TMCP Ngoại thương Việt Nam (Vietcombank) và Ngân hàng TMCP Đầu tư và Phát triển Việt Nam (BIDV), lần lượt thực nộp 12.490 tỷ đồng và 11.370 tỷ đồng.

Những con số trên phản ánh sức đóng góp trực tiếp của khu vực doanh nghiệp nhà nước đối với nguồn thu ngân sách. Đáng chú ý, vị trí của các doanh nghiệp này còn gắn với việc vận hành những ngành, lĩnh vực nền tảng như năng lượng, điện, xăng dầu, tài chính - ngân hàng, viễn thông, khoáng sản và hạ tầng.

Đây cũng là những lĩnh vực tác động trực tiếp tới hoạt động sản xuất, kinh doanh của cộng đồng doanh nghiệp, đời sống người dân và khả năng duy trì các cân đối lớn của nền kinh tế.

Theo báo cáo của Bộ Tài chính, khu vực doanh nghiệp nhà nước hiện có 695 doanh nghiệp. Năm 2025, các doanh nghiệp này có tổng tài sản khoảng 4,5 triệu tỷ đồng, vốn chủ sở hữu 2,02 triệu tỷ đồng, doanh thu gần 2,9 triệu tỷ đồng và lợi nhuận trước thuế khoảng 261.000 tỷ đồng.

Quy mô nguồn lực này cho thấy doanh nghiệp nhà nước tiếp tục là một lực lượng vật chất quan trọng của kinh tế nhà nước.

Đồng thời, nguồn lực lớn cũng đặt ra yêu cầu phải nâng cao hiệu quả sử dụng vốn, tài sản nhà nước, đưa nguồn lực vào những lĩnh vực có khả năng tạo thêm năng lực sản xuất và sức lan tỏa cho nền kinh tế.

Trước đó, Nghị quyết số 79-NQ/TW ngày 6/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước đã xác định là vai trò của doanh nghiệp nhà nước được đặt trong yêu cầu phát triển cao hơn. Nghị quyết chủ trương tập trung đầu tư, phát triển một số tập đoàn kinh tế, doanh nghiệp nhà nước mạnh, quy mô lớn, đóng vai trò dẫn dắt trong các ngành, lĩnh vực then chốt, chiến lược như năng lượng; vận tải, logistics; tài chính - ngân hàng; khoa học - công nghệ, điện tử - viễn thông, hạ tầng số; khai thác, chế biến khoáng sản chiến lược; hóa chất; xây dựng, vật liệu xây dựng; nông, lâm nghiệp...

Theo bà Nguyễn Thu Thủy, Phó Cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp nhà nước (Bộ Tài chính), với Nghị quyết số 79-NQ/TW, doanh nghiệp nhà nước được xác định là lực lượng vật chất quan trọng, tập trung phát huy vai trò trong một số ngành, lĩnh vực then chốt, chiến lược và bảo đảm tính tiên phong, kiến tạo, dẫn dắt phát triển.

Cách tiếp cận này đặt ra yêu cầu đánh giá đóng góp của doanh nghiệp nhà nước trên phạm vi rộng hơn. Doanh thu, lợi nhuận và số nộp ngân sách vẫn là những chỉ tiêu quan trọng phản ánh hiệu quả hoạt động, nhưng chưa phải toàn bộ giá trị mà khu vực doanh nghiệp nhà nước cần tạo ra cho nền kinh tế.

Với nguồn lực lớn đang nắm giữ, doanh nghiệp nhà nước cần thúc đẩy đầu tư phát triển, tạo thêm năng lực sản xuất, đẩy nhanh các dự án trọng điểm, phát triển hạ tầng, ứng dụng công nghệ mới và mở rộng thị trường. Khi các nguồn lực này được sử dụng hiệu quả, tác động đối với tăng trưởng sẽ được lan tỏa sang nhiều ngành và khu vực kinh tế khác.

Tạo lực kéo cho những động lực tăng trưởng mới

Nghị quyết số 79-NQ/TW cũng đã đặt ra những mục tiêu cụ thể và có tính thách thức cao đối với khu vực doanh nghiệp nhà nước. Đến năm 2030, Việt Nam phấn đấu có 50 doanh nghiệp nhà nước vào nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất Đông Nam Á và từ 1 - 3 doanh nghiệp nhà nước vào nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất thế giới; xây dựng một số tập đoàn kinh tế, doanh nghiệp nhà nước mạnh, có quy mô lớn, công nghệ hiện đại, năng lực cạnh tranh khu vực và quốc tế.

Các doanh nghiệp này phải giữ vai trò tiên phong, dẫn dắt doanh nghiệp trong nước tham gia sâu vào một số chuỗi sản xuất và cung ứng toàn cầu, đặc biệt trong các lĩnh vực then chốt, chiến lược của nền kinh tế.

Cùng với yêu cầu về quy mô và năng lực cạnh tranh, Nghị quyết đặt mục tiêu 100% doanh nghiệp nhà nước thực hiện quản trị doanh nghiệp hiện đại trên nền tảng số; 100% tập đoàn kinh tế, tổng công ty nhà nước áp dụng nguyên tắc quản trị của OECD.

Những mục tiêu này cho thấy phát triển doanh nghiệp nhà nước trong giai đoạn tới không đơn thuần là mở rộng quy mô tài sản, vốn hay doanh thu. Quan trọng hơn là hình thành được những doanh nghiệp thực sự mạnh về quản trị, công nghệ và năng lực cạnh tranh, đủ khả năng đóng vai trò đầu tàu trong các ngành, lĩnh vực có ý nghĩa quyết định đối với sức cạnh tranh dài hạn của nền kinh tế.

Theo ông Lê Duy Bình, Giám đốc điều hành Economica Việt Nam, điểm nổi bật của Nghị quyết số 79-NQ/TW là sự chuyển biến về tư duy đối với khu vực kinh tế nhà nước nói chung và doanh nghiệp nhà nước nói riêng. Doanh nghiệp nhà nước phải chủ động kiến tạo, dẫn dắt tăng trưởng và tạo động lực phát triển cho nền kinh tế.

Muốn thực hiện được vai trò đó, doanh nghiệp nhà nước cũng phải nâng cao năng lực cạnh tranh trong môi trường thị trường, phát triển dựa trên năng suất, hiệu quả, chất lượng quản trị và khả năng đổi mới sáng tạo.

Đây là vấn đề có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam đặt yêu cầu nâng cao chất lượng tăng trưởng, phát triển những động lực mới dựa trên khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh.

Với lợi thế về quy mô vốn, tài sản và khả năng triển khai các dự án dài hạn, những tập đoàn, tổng công ty nhà nước lớn có điều kiện tham gia các lĩnh vực cần nguồn vốn rất lớn, thời gian thu hồi dài hoặc có ý nghĩa chiến lược đối với nền kinh tế.

TS. Nguyễn Đình Cung, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương, cho rằng trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng diễn ra giữa các chuỗi giá trị, Việt Nam cần hình thành những “leading firm” - doanh nghiệp đầu đàn đủ sức dẫn dắt hệ sinh thái doanh nghiệp vệ tinh và nâng cao giá trị gia tăng của nền kinh tế.

Để doanh nghiệp nhà nước thực sự trở thành lực lượng tiên phong, theo TS. Nguyễn Đình Cung, chủ sở hữu cần xác định rõ tầm nhìn, chiến lược, mục tiêu phát triển; đồng thời trao cho doanh nghiệp quyền tự chủ thực chất trong huy động nguồn lực, lựa chọn phương thức đầu tư, thu hút nhân lực và tái đầu tư từ kết quả hoạt động.

Bên cạnh đó, Nghị quyết số 79-NQ/TW đặt mục tiêu tầm nhìn đến năm 2045 khoảng 60 doanh nghiệp nhà nước vào nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất Đông Nam Á và 5 doanh nghiệp nhà nước vào nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất thế giới.

Để tiến tới mục tiêu đó, giai đoạn 2026-2030 có ý nghĩa quan trọng trong việc tích lũy nguồn lực, nâng cao năng lực quản trị, làm chủ công nghệ và mở rộng quy mô thị trường cho các doanh nghiệp đầu tàu. Những yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới đòi hỏi nguồn lực của doanh nghiệp nhà nước phải tiếp tục được chuyển hóa thành đầu tư, năng lực sản xuất mới, công nghệ mới và những hệ sinh thái doanh nghiệp có sức cạnh tranh cao hơn.

Khi những tập đoàn, tổng công ty lớn phát huy được vai trò đầu tàu, mỗi dự án đầu tư có thể tạo thêm năng lực cho nền kinh tế, mở rộng thị trường cho doanh nghiệp trong nước và thúc đẩy hình thành các chuỗi giá trị mới. Khi đó, đóng góp của doanh nghiệp nhà nước không chỉ thể hiện qua doanh thu, lợi nhuận hay số nộp ngân sách, mà quan trọng hơn là khả năng tạo động lực và sức lan tỏa cho tăng trưởng.

Đây cũng chính là yêu cầu đặt ra đối với khu vực doanh nghiệp nhà nước theo tinh thần Nghị quyết số 79-NQ/TW sử dụng hiệu quả nguồn lực nhà nước, xây dựng những doanh nghiệp mạnh, nâng cao năng lực cạnh tranh và phát huy vai trò tiên phong, dẫn dắt trong những ngành, lĩnh vực then chốt, chiến lược, qua đó đóng góp thiết thực vào mục tiêu phát triển nhanh và bền vững của nền kinh tế.