Hoàn thiện hạ tầng giao dịch, củng cố năng lực vận hành thị trường chứng khoán

TS. Nguyễn Sơn, Chủ tịch Hội đồng thành viên Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam (VSDC).

Tăng cường quản trị rủi ro, hoàn thiện cơ chế bù trừ, thanh toán

Sự phát triển của thị trường chứng khoán không chỉ đòi hỏi quy mô vốn hóa và thanh khoản gia tăng, mà còn đặt ra yêu cầu cao hơn đối với năng lực quản trị rủi ro và bảo đảm an toàn cho các giao dịch. Trong đó, bù trừ, thanh toán giữ vai trò quan trọng, bởi việc thực hiện đầy đủ nghĩa vụ của các bên là điều kiện để giao dịch được hoàn tất thông suốt, hạn chế nguy cơ rủi ro lan truyền trên thị trường.

Một trong những giải pháp được nhiều thị trường chứng khoán trên thế giới áp dụng là mô hình đối tác bù trừ trung tâm (Central Counterparty - CCP). Thông qua cơ chế thế vị, tổ chức đối tác bù trừ trung tâm đứng giữa bên mua và bên bán, trở thành đối tác của mỗi bên trong giao dịch. Đồng thời, CCP thiết lập các lớp phòng vệ nhằm kiểm soát rủi ro và bảo đảm việc thực hiện nghĩa vụ thanh toán.

Chia sẻ tại Tọa đàm “30 năm ngành Chứng khoán Việt Nam: Động lực mới, Vị thế mới, Sức bật mới” do Tạp chí Kinh tế - Tài chính tổ chức sáng 21/10/2026, TS. Nguyễn Sơn, Chủ tịch Hội đồng thành viên Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam (VSDC), nhấn mạnh vai trò của CCP đối với những thị trường có mức độ sử dụng đòn bẩy tài chính cao, quy mô hợp đồng lớn, thời gian thanh toán kéo dài và nguy cơ đối tác mất khả năng thanh toán.

Sau cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008, CCP ngày càng được coi trọng trong quản lý rủi ro hệ thống, hạn chế đổ vỡ dây chuyền và bảo đảm an toàn cho thị trường tài chính. Theo số liệu ông Sơn cung cấp, khoảng 80% thị trường chứng khoán trên thế giới đã áp dụng cơ chế này đối với giao dịch chứng khoán cơ sở và chứng khoán phái sinh.

Trong mô hình CCP, các công ty chứng khoán và ngân hàng lưu ký đáp ứng điều kiện theo quy định có thể tham gia với vai trò thành viên bù trừ. Các thành viên này chịu trách nhiệm với CCP và thực hiện nghĩa vụ thanh toán thay cho nhà đầu tư trong trường hợp nhà đầu tư mất khả năng thanh toán. Cơ chế đó tạo thêm lớp bảo vệ cho quá trình thực hiện nghĩa vụ giao dịch, góp phần kiểm soát rủi ro đối tác và tăng cường an toàn cho thị trường.

Tại Việt Nam, CCP được triển khai đối với thị trường chứng khoán phái sinh từ ngày 10/8/2017, cùng thời điểm thị trường chính thức hoạt động với sản phẩm đầu tiên là hợp đồng tương lai chỉ số cổ phiếu VN30. Mô hình này góp phần thúc đẩy sự phát triển của thị trường phái sinh, phát huy vai trò phòng vệ rủi ro và hỗ trợ sự ổn định của thị trường chứng khoán cơ sở.

Trên cơ sở đó, từ năm 2019, VSDC nghiên cứu xây dựng mô hình CCP cho thị trường chứng khoán cơ sở theo chỉ đạo của cơ quan quản lý, đồng thời tính đến chức năng của hệ thống công nghệ thông tin KRX và đặc thù pháp lý tại Việt Nam. Việc mở rộng mô hình sang thị trường cơ sở là bước tiếp theo trong quá trình hoàn thiện cơ chế bù trừ, thanh toán, hướng tới tăng cường an toàn cho hoạt động giao dịch.

CCP còn gắn với yêu cầu cải thiện điều kiện giao dịch cho nhà đầu tư, đặc biệt trong việc xử lý rào cản pre-funding, tức yêu cầu nhà đầu tư phải có đủ tiền trước khi thực hiện giao dịch. Theo phương án VSDC nghiên cứu, thông qua cơ chế ký quỹ, thành viên bù trừ được quyết định mức ký quỹ đối với nhà đầu tư căn cứ vào kết quả đánh giá tín nhiệm. Cơ chế này được kỳ vọng góp phần tháo gỡ rào cản pre-funding, tạo thuận lợi hơn cho nhà đầu tư và hỗ trợ mục tiêu nâng hạng, gia tăng thanh khoản thị trường chứng khoán Việt Nam.

Dù vậy, hiệu quả của CCP không chỉ phụ thuộc vào cơ chế ký quỹ mà còn đòi hỏi sự đồng bộ giữa hệ thống quản trị rủi ro, quy định pháp lý và quy trình nghiệp vụ. Đây là điều kiện quan trọng để mô hình vừa hỗ trợ cải thiện điều kiện giao dịch, vừa bảo đảm an toàn trong quá trình thực hiện nghĩa vụ thanh toán.

Đồng bộ pháp lý, tổ chức và công nghệ, hướng tới vận hành từ quý I/2027

Đưa CCP vào vận hành trên thị trường chứng khoán cơ sở đòi hỏi sự chuẩn bị đồng bộ về hành lang pháp lý, mô hình tổ chức, hệ thống công nghệ và quy trình nghiệp vụ. Đây là những nội dung VSDC phối hợp với cơ quan quản lý và các đơn vị liên quan triển khai, hướng tới mục tiêu đưa cơ chế này vào vận hành từ quý I/2027.

Về pháp lý, cơ chế CCP được đề cập trong Nghị định số 155/2020/NĐ-CP, Nghị định số 245/2025/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 155/2020/NĐ-CP, Thông tư số 119/2020/TT-BTC và các văn bản liên quan. Các nội dung kỹ thuật tiếp tục được rà soát, hoàn thiện trong quá trình chuẩn bị triển khai.

Trên phương diện công nghệ, hoạt động bù trừ, thanh toán giao dịch chứng khoán cơ sở dự kiến tiếp tục được thực hiện trên hệ thống KRX, với những điều chỉnh về cấu hình và tham số để phù hợp với cơ chế CCP. Việc tận dụng hệ thống hiện có, đồng thời điều chỉnh các cấu phần cần thiết, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa đơn vị vận hành, cơ quan quản lý và các thành viên thị trường.

Ngày 17/7/2025, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước công bố kế hoạch triển khai CCP cho thị trường chứng khoán cơ sở, với mục tiêu đưa cơ chế này vào vận hành từ quý I/2027. Một trong những nhiệm vụ trọng tâm là thành lập công ty con của VSDC thực hiện chức năng CCP.

Việc thành lập công ty con nhằm khu trú, tách biệt rủi ro của hoạt động bù trừ, thanh toán theo cơ chế CCP với các hoạt động nghiệp vụ khác của VSDC, phù hợp với thông lệ quốc tế. Cách tổ chức này hướng tới phân định rõ hoạt động, hỗ trợ quản trị rủi ro và tạo cơ sở cho việc vận hành cơ chế mới.

Trong năm 2025, VSDC đã trình Bộ Tài chính, thông qua Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, Đề án thành lập công ty con thực hiện chức năng CCP. Cùng với quá trình hoàn thiện đề án, VSDC phối hợp với cơ quan quản lý và các đơn vị liên quan chuẩn bị những điều kiện cần thiết cho việc triển khai mô hình.

Song song với công tác tổ chức, các nội dung cần tiếp tục hoàn thiện gồm rà soát yêu cầu kỹ thuật, đề xuất sửa đổi, bổ sung khung pháp lý, xây dựng quy chế và quy trình nghiệp vụ, cũng như tổ chức đào tạo, tuyên truyền cho các thành viên thị trường. Mục tiêu đặt ra là hoàn tất công tác chuẩn bị trong năm 2026, sẵn sàng triển khai CCP cho thị trường chứng khoán cơ sở từ quý I/2027 theo kế hoạch.

Như vậy, tiến độ triển khai CCP không chỉ phụ thuộc vào hệ thống công nghệ mà còn gắn với việc hoàn thiện khung pháp lý, mô hình tổ chức và năng lực thực hiện của các thành viên. Sự đồng bộ giữa các yếu tố này có ý nghĩa quan trọng đối với khả năng vận hành an toàn, hiệu quả của cơ chế bù trừ, thanh toán mới.

Kết nối trực tuyến, nâng cao hiệu quả xử lý nghiệp vụ

Bên cạnh việc hoàn thiện cơ chế bù trừ, thanh toán, nâng cao hiệu quả trao đổi thông tin giữa các thành viên cũng là yêu cầu đặt ra đối với hạ tầng thị trường chứng khoán. Nếu CCP tập trung vào quản trị rủi ro đối tác và bảo đảm nghĩa vụ thanh toán, thì cổng giao tiếp trực tuyến (Straight Through Processing - STP) hướng tới cải thiện tốc độ, độ chính xác và tính an toàn trong xử lý nghiệp vụ giữa ngân hàng lưu ký và công ty chứng khoán.

Hiện nay, việc trao đổi thông tin giữa ngân hàng lưu ký và công ty chứng khoán vẫn chủ yếu được thực hiện bằng các phương thức tương đối thủ công. Cách thức này có thể kéo dài thời gian xử lý, đồng thời làm tăng nguy cơ sai sót do thao tác của con người. Khi số lượng giao dịch của nhà đầu tư nước ngoài gia tăng trong quá trình thị trường chứng khoán Việt Nam hội nhập sâu hơn và đáp ứng các yêu cầu nâng hạng, phương thức trao đổi hiện tại có thể khó đáp ứng đầy đủ yêu cầu về tốc độ, độ chính xác và an toàn.

Vì vậy, xây dựng nền tảng công nghệ thông tin cho phép ngân hàng lưu ký và công ty chứng khoán kết nối, tương tác trực tuyến là một bước đi cần thiết. Hệ thống được kỳ vọng rút ngắn thời gian xử lý thông tin, hạn chế sai sót và nâng cao hiệu quả phối hợp nghiệp vụ giữa các thành viên.

Thực hiện chỉ đạo của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước về xây dựng hệ thống chuyển mạch điện nghiệp vụ, VSDC đã hoàn thành thiết lập hạ tầng công nghệ thông tin để thí điểm kết nối trực tuyến giữa ngân hàng lưu ký và công ty chứng khoán.

CCP và STP đảm nhiệm những chức năng khác nhau nhưng cùng hướng tới mục tiêu nâng cao năng lực vận hành của thị trường chứng khoán. Trong khi CCP tập trung vào cơ chế quản trị rủi ro và kiểm soát nghĩa vụ thanh toán, STP hướng tới cải thiện khả năng kết nối, trao đổi thông tin và xử lý nghiệp vụ giữa các thành viên. Việc hoàn thiện hai cấu phần này góp phần tăng cường tính an toàn, hiệu quả của hạ tầng thị trường, tạo điều kiện đáp ứng yêu cầu phát triển và hội nhập của thị trường chứng khoán Việt Nam.