Bài 2: Giao dịch tài sản mã hóa ngoài sàn, nhà đầu tư dễ mất trắng

Thị trường tài sản mã hóa qua sàn phi chính thức tăng nhanh, làm gia tăng rủi ro mất vốn cho nhà đầu tư.

“Bẫy tiền số” hàng nghìn tỷ đồng

Thực tế trong và ngoài nước cho thấy, các vụ lừa đảo liên quan đến tài sản mã hoá ngày càng gia tăng cả về quy mô lẫn mức độ tinh vi. Tại Việt Nam, nhiều đường dây lừa đảo đã bị triệt phá với số tiền chiếm đoạt lên tới hàng nghìn tỷ đồng. Điển hình như vụ việc do đối tượng “Mr. Pips” (Phó Đức Nam) cầm đầu, sử dụng hình thức đầu tư ngoại hối, tiền số để dụ dỗ nhà đầu tư thông qua các nền tảng giả mạo. Khi dòng tiền đạt quy mô lớn, hệ thống bị “đóng”, nhà đầu tư không thể rút tiền.

Trước đó, vụ Matrix Chain (MTC) cũng gây thiệt hại ước tính khoảng 400 triệu USD (hơn 10.000 tỷ đồng), với hàng trăm nghìn tài khoản bị ảnh hưởng, cho thấy mức độ lan rộng của các mô hình đa cấp biến tướng trong lĩnh vực này.

Trên thế giới, các vụ việc tương tự cũng ghi nhận thiệt hại rất lớn. Vụ OneCoin được xem là một trong những mô hình lừa đảo tiền mã hoá lớn nhất lịch sử, huy động hàng tỷ USD từ nhà đầu tư toàn cầu dù không có nền tảng công nghệ thực sự.

Hay sự sụp đổ của sàn giao dịch FTX năm 2022 đã gây thiệt hại hàng chục tỷ USD, làm nổi bật rủi ro khi tài sản được gửi vào các nền tảng thiếu minh bạch. Bên cạnh đó, các sự cố an ninh mạng như vụ tấn công vào hệ thống Axie Infinity với thiệt hại khoảng 620 triệu USD cũng cho thấy rủi ro không chỉ đến từ lừa đảo, mà còn từ yếu tố kỹ thuật và bảo mật.

Một hình thức phổ biến hiện nay là các đối tượng lập dự án token, tổ chức hội thảo, cam kết lợi nhuận cao và tạo hiệu ứng đám đông để thu hút dòng tiền. Sau khi huy động được số tiền lớn, nhóm này thực hiện hành vi “rug pull” (rút thanh khoản), khiến giá trị token giảm về gần như bằng 0.

Không ít nhà đầu tư đã phải trả giá đắt do thiếu kiến thức và tham gia vào các kênh giao dịch không chính thức. Anh N.T.H. (Hà Nội) cho biết đã đầu tư hơn 500 triệu đồng vào một nền tảng tiền số được giới thiệu qua mạng xã hội. “Ban đầu tôi rút được lợi nhuận nhỏ nên tin tưởng. Sau đó nạp thêm tiền thì hệ thống báo lỗi, không thể rút. Liên hệ thì không ai phản hồi”, anh N.T.H. chia sẻ.

Tương tự, chị Q.A. (TP. Hồ Chí Minh) tham gia một nhóm đầu tư “coin nội bộ” với cam kết lợi nhuận 20-30%/tháng. Sau vài tháng, toàn bộ nền tảng biến mất. “Mọi thứ đều rất chuyên nghiệp, có cả ứng dụng riêng, nhưng cuối cùng tôi mất trắng gần 2 tỷ đồng”, chị Q.A. cho biết.

Các trường hợp này không phải cá biệt. Điểm chung là nhà đầu tư thường tiếp cận thông tin qua mạng xã hội, nhóm chat hoặc người quen giới thiệu, thiếu kiểm chứng và không hiểu rõ bản chất sản phẩm. Trong khi đó, đặc tính ẩn danh, giao dịch xuyên biên giới và thiếu trung gian của tài sản mã hoá khiến việc truy vết, xử lý khi xảy ra tranh chấp trở nên rất khó khăn.

Thí điểm sàn giao dịch chính thống bảo vệ nhà đầu tư

Theo Đại tá Hoàng Ngọc Bách, Trưởng phòng 4, Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05), Bộ Công an, tài sản mã hoá tại Việt Nam không còn là lĩnh vực mới.

Việt Nam tiếp cận lĩnh vực tài sản mã hóa (trước kia vẫn được gọi là tiền ảo, tiền số) từ khá sớm, khoảng từ giai đoạn 2009-2010. Đến nay, ước tính, số lượng người tham gia đã lên tới gần 20 triệu người, tương đương khoảng 1/5 dân số. Tuy nhiên, sự phát triển nhanh trong khi hành lang pháp lý và nhận thức thị trường chưa theo kịp đã tạo ra nhiều khoảng trống trong quản lý.

Qua thống kê các vụ việc, hầu hết vụ lừa đảo chiếm đoạt tài sản, cuối cùng các đối tượng sử dụng sàn giao dịch tiền ảo, tiền mã hóa để "rửa tiền," chuyển tiền ra nước ngoài gây khó khăn cho cơ quan điều tra.

Bên cạnh đó, việc chưa quản lý hiệu quả cũng dẫn đến nguy cơ thất thu thuế, khi các giao dịch tài sản mã hoá chưa được đưa vào khuôn khổ giám sát tương tự các loại tài sản khác.

“Trước đây, do chưa có cơ sở pháp lý, việc thu giữ và xử lý loại tài sản này gặp nhiều khó khăn. Ngay cả hiện nay, dù đã có những quy định bước đầu, quy trình xử lý, thu giữ và kiểm soát dòng tiền vẫn cần tiếp tục hoàn thiện”, Đại tá Hoàng Ngọc Bách chia sẻ.

Chính vì vậy, theo Đại tá Hoàng Ngọc Bách, cần có sự kiện toàn về hành lang pháp lý để xử lý tội phạm. Sàn giao dịch chính thống sẽ giúp giảm thiểu hành vi phạm pháp luật, giúp tăng cường năng lực phòng chống rửa tiền, chống tài trợ khủng bố và đưa Việt Nam ra khỏi Danh sách xám của Lực lượng đặc nhiệm tài chính về chống rửa tiền (FATF).

Đại tá Hoàng Ngọc Bách cũng cảnh báo, việc người dùng tham gia các sàn giao dịch nước ngoài tiềm ẩn nguy cơ lộ, lọt dữ liệu cá nhân. Khi cung cấp thông tin như căn cước công dân, số điện thoại, tài khoản ngân hàng…, người dùng có thể bị khai thác dữ liệu và trở thành mục tiêu của các hành vi lừa đảo tinh vi hơn.

“Tới đây, nước ta thành lập thí điểm các sàn giao dịch cũng phải nghiên cứu các giải pháp quản lý từ ban đầu, đúng ngay từ ban đầu, tốt ngay từ ban đầu”, đại diện A05 nhấn mạnh.

Đồng thời, ông Bách đề xuất, cần sớm hoàn thiện hành lang pháp lý, trong đó có các quy định xử lý, xử phạt, chế tài đủ mạnh đối với các hành vi vi phạm đối với cả cá nhân và tổ chức. Việc này nhằm đảm bảo tính răn đe và duy trì kỷ cương thị trường.

Bên cạnh yếu tố pháp lý, việc nâng cao nhận thức của nhà đầu tư cũng được nhấn mạnh là điều kiện then chốt. Khi thị trường ngày càng mở rộng, nếu thiếu kiến thức và kỹ năng nhận diện rủi ro, nhà đầu tư cá nhân sẽ tiếp tục là nhóm dễ bị tổn thương nhất trong “cơn sốt” tài sản mã hoá.

Theo Đại tá Hoàng Ngọc Bách, kinh nghiệm từ Mỹ và châu Âu cho thấy, khung pháp lý chặt chẽ là yếu tố then chốt trong quản lý thị trường tài sản mã hóa. Do vậy, Việt Nam tiếp tục nghiện cứu, tiếp thu có chọn lọc thông lệ quốc tế, phù hợp thực tiễn, nhằm thúc đẩy đầu tư hợp pháp và bảo đảm an toàn hệ thống tài chính.