Một số vấn đề về thực hiện Luật Phí và lệ phí trong thời gian qua

Lê Hà Thu

Vụ Chính sách thuế, phí và lệ phí, Bộ Tài chính

Email: [email protected]

KẾT QUẢ ĐẠT ĐƯỢC TRONG TỔ CHỨC THỰC THI LUẬT PHÍ VÀ LỆ PHÍ

Triển khai thi hành Luật Phí và lệ phí, Bộ Tài chính đã phối hợp các bộ, ngành xây dựng, trình cấp có thẩm quyền ban hành (và Bộ Tài chính ban hành theo thẩm quyền) 147 văn bản quy phạm pháp luật (VBQPPL), gồm: 01 Nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, 07 Nghị định của Chính phủ và 139 Thông tư thuộc thẩm quyền của Bộ Tài chính (không bao gồm các văn bản sửa đổi, bổ sung).

Có thể nói rằng sau gần 10 năm thực hiện, Luật Phí và lệ phí cơ bản đã đạt được các mục tiêu, yêu cầu đề ra khi ban hành, cụ thể như sau:

Về thực trạng hệ thống văn bản pháp luật phí và lệ phí: Hệ thống pháp luật phí và lệ phí được ban hành kịp thời, đầy đủ (trong đó quy định về: Kê khai, thu, nộp phí, lệ phí; nguyên tắc xác định tỷ lệ để lại tiền phí thu được; nội dung chi cho hoạt động cung cấp dịch vụ, thu phí; trách nhiệm của các bộ, ngành, địa phương trong xây dựng và đề xuất mức thu phí, lệ phí) làm cơ sở cho Bộ Tài chính, Hội đồng nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương (HĐND cấp tỉnh) ban hành các VBQPPL quy định thu phí, lệ phí theo thẩm quyền.

Các VBQPPL về phí, lệ phí được triển khai khẩn trương, đáp ứng yêu cầu về chất lượng, thời hạn (các VBQPPL đều được ký ban hành và hiệu lực kể từ ngày 01/01/2017, ngày Luật Phí và lệ phí có hiệu lực), để đảm bảo hoạt động cung cấp dịch vụ thu phí, lệ phí không gián đoạn; việc để lại tiền phí thu đảm bảo nguồn lực cho tổ chức cung cấp dịch vụ bù đắp chi phí cung cấp dịch vụ và đầu tư nâng cao chất lượng dịch vụ công cung cấp, thực hiện tốt chức năng, nhiệm vụ quản lý nhà nước.

Hệ thống VBQPPL về phí, lệ phí được ban hành đã tạo khung pháp lý rõ ràng cho tổ chức thu, nộp, quản lý và sử dụng phí, lệ phí; góp phần cải cách thủ tục hành chính (TTHC), giảm chi phí đầu vào của hoạt động sản xuất, kinh doanh và phục vụ tốt quá trình hội nhập kinh tế thế giới.

Chính sách ưu đãi phí, lệ phí: Từ đầu năm 2020, sự bùng phát của đại dịch Covid-19 đã tạo ra những cú sốc lớn, tác động tiêu cực đến mọi mặt của đời sống kinh tế - xã hội tại Việt Nam. Trước tình hình đó, Bộ Tài chính đã chủ động phối hợp với các Bộ, ngành rà soát và ban hành hệ thống văn bản pháp quy nhằm giảm áp lực tài chính cho đối tượng chịu ảnh hưởng. Kết quả cụ thể qua các năm như sau:

- Năm 2020, Bộ Tài chính đã ban hành 21 Thông tư quy định (giảm) mức thu 30 khoản phí, lệ phí; số tiền phí, lệ phí đã thực hiện giảm là khoảng 1.000 tỷ đồng;

- Năm 2021, Bộ Tài chính đã ban hành 05 Thông tư quy định giảm mức thu 34 khoản phí, lệ phí; số tiền phí, lệ phí đã thực hiện giảm là khoảng 1.000 tỷ đồng;

- Năm 2022, Bộ Tài chính đã ban hành Thông tư số 120/2021/TT-BTC ngày 24/12/2021 quy định (giảm) mức thu 36 khoản phí, lệ phí; áp dụng từ ngày 01/01/2022 đến hết ngày 30/6/2022; số tiền phí, lệ phí đã thực hiện giảm là khoảng 900 tỷ đồng;

- Năm 2023, Bộ Tài chính đã ban hành Thông tư số 44/2023/TT-BTC ngày 29/6/2023 quy định mức thu một số khoản phí, lệ phí nhằm hỗ trợ người dân và doanh nghiệp, trong đó tiếp tục giảm 36 khoản phí, lệ phí (từ ngày 01/7/2023 đến hết ngày 31/12/2023); số tiền phí, lệ phí đã thực hiện giảm là khoảng 700 tỷ đồng;

- Năm 2024, Bộ Tài chính đã ban hành Thông tư số 43/2024/TT-BTC ngày 28/6/2024 quy định mức thu một số khoản phí, lệ phí nhằm tiếp tục tháo gỡ khó khăn, hỗ trợ cho hoạt động sản xuất kinh doanh, trong đó tiếp tục giảm 36 khoản phí, lệ phí (từ ngày 01/7/2024 đến hết ngày 31/12/2024); số tiền phí, lệ phí đã thực hiện giảm khoảng 700 tỷ đồng.

Chính sách miễn, giảm phí và lệ phí trong những năm qua đã đạt được sự đồng thuận cao từ cộng đồng doanh nghiệp và nhân dân. Việc giảm thu ngân sách trong ngắn hạn đã đổi lại lợi ích dài hạn là nuôi dưỡng nguồn thu, giúp doanh nghiệp duy trì dòng vốn lưu động, thúc đẩy sản xuất và đảm bảo năng lực nội tại của nền kinh tế. Đây là minh chứng cho sự điều hành quyết liệt, bám sát thực tiễn của Chính phủ và Bộ Tài chính trong việc sử dụng công cụ tài khóa để điều tiết và phục hồi kinh tế bền vững.

Hỗ trợ thực hiện dịch vụ công trực tuyến: Thực hiện Chỉ thị số 05/CT-TTg ngày 23/02/2023 của Thủ tướng Chính phủ về tiếp tục đẩy mạnh triển khai Đề án 06, Bộ Tài chính đã ban hành Thông tư số 63/2023/TT-BTC ngày 16/10/2023 sửa đổi, bổ sung một số điều của một số Thông tư quy định về phí, lệ phí của Bộ trưởng Bộ Tài chính nhằm khuyến khích sử dụng dịch vụ công trực tuyến. Theo đó, quy định (giảm) mức thu 06 khoản phí, lệ phí, để khuyến khích hoạt động sử dụng dịch vụ công trực tuyến. Thời gian giảm trong 02 năm (2024-2025); số tiền hỗ trợ người dân, doanh nghiệp khoảng 100 tỷ đồng/năm.

Việc triển khai cơ chế ưu đãi phí và lệ phí tạo ra những tác động đa chiều, góp phần quan trọng vào việc thay đổi thói quen của người dân và nâng cao hiệu quả quản trị quốc gia trong kỷ nguyên số.

Cắt giảm, đơn giản hóa TTHC: Thực hiện Nghị quyết số 66/NQ-CP ngày 26/3/2025 của Chính phủ về chương trình cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính liên quan đến hoạt động sản xuất, kinh doanh năm 2025 và 2026, Bộ Tài chính đã ban hành 06 Thông tư giảm mức thu phí, lệ phí nhằm cắt giảm chi phí thực hiện TTHC của các bộ, ngành.

Các chính sách về phí và lệ phí lồng ghép trong quá trình cắt giảm TTHC đã cắt giảm trực tiếp chi phí tuân thủ và thời gian cho người dân, doanh nghiệp. Về dài hạn, chính sách này góp phần thực hiện mục tiêu nâng cao hiệu quả, năng suất lao động và sức cạnh tranh của nền kinh tế. Việc cắt giảm chi phí tuân thủ TTHC về phí và lệ phí có giá trị tương đương với các gói hỗ trợ tài chính trực tiếp, nhưng bền vững hơn vì nó cải thiện trực tiếp “chỉ số sinh tồn” và khả năng thích ứng của doanh nghiệp. Đây là nền tảng để doanh nghiệp tập trung nguồn lực vào đổi mới sáng tạo, nâng cao năng lực nội tại thay vì tiêu tốn nguồn lực vào các TTHC rườm rà.

CÁC TỒN TẠI, VƯỚNG MẮC VÀ KHOẢNG TRỐNG PHÁP LÝ PHÁT SINH TỪ THỰC TIỄN

Về Danh mục phí, lệ phí: Luật Phí và lệ phí quy định 319 khoản phí, lệ phí và giao thẩm quyền quyết định mức thu, miễn giảm, quản lý, sử dụng cho 04 cơ quan (Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ, Bộ Tài chính, Hội đồng nhân dân cấp tỉnh).

Đến nay, qua rà soát cho thấy các cơ quan có thẩm quyền đã ban hành văn bản quy định mức thu 293 khoản phí, lệ phí trong Danh mục, hiện còn 26 khoản phí, lệ phí chưa được ban hành văn bản thu xuất phát từ các nguyên nhân sau:

Thứ nhất, cơ sở của việc ban hành các văn bản quy định thu phí, lệ phí được dựa trên quy định của pháp luật chuyên ngành. Trong trường hợp pháp luật chuyên ngành chưa quy định đầy đủ về quy trình, thủ tục về hoạt động cung cấp dịch vụ, thu phí, thì chưa có căn cứ, chưa đảm bảo điều kiện xây dựng và ban hành văn bản thu phí, lệ phí.

Thứ hai, qua rà soát, một số khoản thu trùng lắp trong hoạt động cung cấp dịch vụ, chẳng hạn như: hiện hành đang thu phí trọng tải đối với phương tiện thủy nội địa; chủ phương tiện nộp khoản phí này được phép sử dụng luồng đường thủy để lưu thông. Tuy nhiên, trong Danh mục phí ban hành kèm theo Luật Phí và lệ phí quy định cả khoản “phí luồng lạch”. Như vậy, nếu thu “phí luồng lạch” thì có sự trùng lắp nhất định trong hoạt động cung cấp dịch vụ, thu phí và có thể gặp phản ứng của chủ phương tiện và người dân. Vì vậy việc không ban hành văn bản thu phí luồng lạch là phù hợp với thực tế.

Thứ ba, theo Luật phí và lệ phí thì tất cả các khoản phí, lệ phí được quy định trong Danh mục phí, lệ phí. Tuy nhiên, thực tế không phát sinh dịch vụ cung cấp như: Phí khai thác, sử dụng tài liệu dầu khí, Lệ phí cấp giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện quan trắc môi trường lao động…

Thứ tư, một số khoản thu (lệ phí cấp chứng chỉ hành nghề môi giới bất động sản, lệ phí cấp giấy phép quy hoạch…) có phát sinh cung cấp dịch vụ nhưng các bộ, ngành không đề xuất ban hành văn bản quy định thu phí, lệ phí với lý do: Số tiền phí, lệ phí thu được thấp, ít phát sinh, chi phí hành thu cao.

Ngoài ra, Luật Phí và lệ phí quy định thẩm quyền sửa đổi, bổ sung, thay thế các khoản phí, lệ phí trong Danh mục thuộc Quốc hội (và Ủy ban Thường vụ Quốc hội trong thời gian giữa 02 kỳ họp Quốc hội). Đồng thời, tại khoản 1 Điều 5 Luật Phí và lệ phí quy định: Trường hợp luật khác có quy định về phí, lệ phí thì các nội dung về chế độ thu, nộp, quản lý và sử dụng phí, lệ phí thực hiện theo quy định của Luật này. Quy định này nhằm hướng đến trường hợp tại các Luật chuyên ngành ban hành sau Luật Phí và lệ phí có quy định dịch vụ công mới cần thu phí, lệ phí thì Luật chuyên ngành sẽ bổ sung tên khoản phí, lệ phí; làm cơ sở pháp lý cho các cơ quan có thẩm quyền ban hành văn bản quy định thu phí, lệ phí.

Tuy nhiên, thực tế, khi xây dựng các Luật chuyên ngành, cơ bản các bộ, ngành không đề xuất quy định tên phí, lệ phí tại Luật mà thường đưa vào Nghị định của Chính phủ quy định chi tiết Luật. Điều này, dẫn đến không đảm bảo cơ sở pháp lý để Bộ Tài chính ban hành văn bản thu phí, lệ phí khi cung cấp dịch vụ.

Ngoài các trường hợp nêu trên, một số luật chuyên ngành được ban hành sau Luật Phí và lệ phí cũng đã sửa đổi, bổ sung hoặc bãi bỏ khoản phí, lệ phí trong Danh mục phí, lệ phí ban hành kèm theo Luật Phí và lệ phí. Sau khi Luật được ban hành, các bộ, ngành đề xuất, Bộ Tài chính đã ban hành Thông tư điều chỉnh phí, lệ phí đảm bảo đồng bộ.

Việc phân cấp thẩm quyền quy định cho Hội đồng nhân dân cấp tỉnh nhằm tăng tính chủ động cho địa phương trong việc ban hành văn bản quy định mức thu phí phù hợp với tình hình thực tế địa phương. Tuy nhiên, cũng phát sinh bất cập là: có địa phương ban hành văn bản thu, địa phương khác không ban hành văn bản quy định thu như: Phí sử dụng kết cấu hạ tầng khu cửa khẩu, phí sử dụng tạm thời lòng đường, vỉa hè.

Điều này, dẫn đến sự chưa đồng bộ trong sử dụng dịch vụ (cùng sử dụng hạ tầng cửa khẩu, tổ chức, cá nhân sử dụng cửa khẩu ở Hải Phòng phải nộp phí sử dụng cửa khẩu nhưng ở thành phố Đà Nẵng không phải nộp phí); tác động đến chi phí và giá thành của các đơn vị phải nộp phí, có thể dẫn đến ảnh hưởng sự cạnh tranh của hàng hóa giữa các doanh nghiệp trong cả nước và ảnh hưởng môi trường đầu tư giữa các khu vực.

Ngoài ra, số lượng khoản phí, lệ phí phân cấp thuộc thẩm quyền địa phương chưa nhiều. Luật Phí và lệ phí quy định 29/319 khoản phí, lệ phí thuộc thẩm quyền quy định của HĐND cấp tỉnh. Qua tổng hợp số liệu của các nghị quyết thu phí, lệ phí của các địa phương thì số khoản phí, lệ phí quy định còn hạn chế, dẫn đến thu ngân sách địa phương từ phí, lệ phí chưa cao (phí, lệ phí thuộc ngân sách địa phương chỉ chiếm trung bình 6% tổng số thu phí, lệ phí).

Do đó, cần rà soát điều chỉnh các khoản phí, lệ phí trong Danh mục phí và lệ phí đảm bảo đồng bộ với pháp luật chuyên ngành, nghiên cứu tiếp tục phân cấp thẩm quyền quyết định phí, lệ phí cho địa phương và đảm bảo tính hiệu quả, khả thi trong áp dụng thu phí, lệ phí.

Về nguyên tắc xác định mức thu phí: Luật Phí và lệ phí quy định mức thu phí được xác định cơ bản bảo đảm bù đắp chi phí, có tính đến chính sách phát triển kinh tế - xã hội của Nhà nước trong từng thời kỳ, bảo đảm công bằng, công khai, minh bạch và bình đẳng về quyền và nghĩa vụ của công dân.

Hiện nay, có nhiều khoản phí tính theo doanh thu từ hoạt động kinh doanh dịch vụ nên không đảm bảo nguyên tắc cơ bản bảo đảm bù đắp chi phí, như: Phí quản lý giám sát hoạt động chứng khoán; phí quản lý giám sát hoạt động bảo hiểm; phí quyền hoạt động viễn thông;...

Các bộ, ngành, địa phương chưa xây dựng được định mức kinh tế - kỹ thuật của dịch vụ công cung cấp, do đó, việc xây dựng và đề xuất mức thu phí, lệ phí không sát với chi phí cung cấp dịch vụ.

Cơ bản hiện nay, các bộ, ngành, UBND cấp tỉnh xây dựng và đề xuất mức thu phí, lệ phí tính theo các bước công việc thực hiện và định mức tiền lương, công tác phí..., tuy nhiên, ở mức tương đối, vì dịch vụ công chỉ là 01 loại công việc của cơ quan, đơn vị cung cấp; rất khó để hạch toán riêng chi phí cung cấp dịch vụ.

Mặt khác, nhiều khoản phí, lệ phí thuộc thẩm quyền quy định của Bộ Tài chính, trong đó, quy định mức thu phí, lệ phí áp dụng chung cả dịch vụ do cả cơ quan trung ương và cơ quan địa phương cung cấp; mức phí, lệ phí có thể chưa phù hợp với dịch vụ do cơ quan địa phương cung cấp nhưng các bộ chuyên ngành không thể đánh giá tình hình thực hiện và đề xuất mức thu riêng áp dụng cho từng địa phương.

Về khai, nộp phí, lệ phí và quyết toán phí: Theo quy định của Luật Phí và lệ phí thì tổ chức thu phí, lệ phí thực hiện khai, nộp phí, lệ phí vào NSNN theo quy định của pháp luật về quản lý thuế. Tuy nhiên, tại khoản 7 Điều 39 Luật Quản lý thuế số 108/2025/QH15 quy định: Cơ quan nhà nước, tổ chức được giao thu phí, lệ phí thực hiện tổ chức thu vào NSNN theo quy định của Luật Phí và lệ phí; được áp dụng quy định về tính tiền chậm nộp, xử lý số tiền nộp thừa theo quy định của Luật này.

Như vậy, hiện nay giữa Luật Phí và lệ phí, Luật Quản lý thuế có dẫn chiếu vòng đối với việc khai, nộp phí, lệ phí của tổ chức thu phí (Luật Phí và lệ phí dẫn sang Luật Quản lý thuế nhưng Luật Quản lý thuế lại dẫn chiếu lại sang Luật Phí và lệ phí) do đó có thể gây sự lúng túng đối với tổ chức, cá nhân thực hiện.

Ngoài ra, theo quy định pháp luật thì: Hằng năm, tổ chức thu phí phải quyết toán phí thu được với cơ quan thuế và quyết toán thu - chi với cơ quan tài chính cấp trên. Về cơ bản các tổ chức thu phí là cơ quan nhà nước, đơn vị sự nghiệp nên về thực tế thực hiện cơ quan thuế ít kiểm tra, quyết toán thu phí tại tổ chức thu, dẫn đến vướng mắc về khai, nộp phí chưa được hướng dẫn, sửa đổi kịp thời.

Về trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước: Trách nhiệm của Bộ Tài chính rất lớn nhưng quyền hạn lại hạn chế. Việc ban hành VBQPPL về phí, lệ phí phụ thuộc nhiều về đề xuất của các bộ, ngành.

- Đối với các khoản phí, lệ phí thuộc thẩm quyền của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ: Về cơ bản, các bộ, ngành không đề xuất sửa đổi, bổ sung. Trường hợp có đề xuất, Đề án thường chưa làm rõ sự cần thiết, cơ sở và đề xuất cụ thể, chủ yếu nêu quan điểm và kiến nghị Bộ Tài chính chủ trì xây dựng văn bản trình cấp có thẩm quyền xem xét, quyết định.

- Đối với các khoản phí, lệ phí thuộc thẩm quyền Bộ Tài chính: Công tác rà soát, đề xuất sửa đổi, bổ sung của một số bộ, ngành chưa được thực hiện thường xuyên, kịp thời; khi phát sinh vướng mắc, chủ yếu kiến nghị Bộ Tài chính hướng dẫn, giải đáp.

- Trong quá trình xây dựng các luật, các bộ, ngành thường đề xuất quy định về phí, lệ phí trong luật chuyên ngành; tuy nhiên, sau khi luật được ban hành và có hiệu lực thi hành, việc xây dựng Đề án thu phí, lệ phí chưa được triển khai kịp thời. Một số Đề án được xây dựng còn hạn chế về chất lượng, chưa bảo đảm đầy đủ cơ sở thực tiễn, cơ sở pháp lý và nội dung đề xuất cụ thể, gây khó khăn cho việc ban hành văn bản quy định mức thu và tổ chức thực hiện trên thực tế.

Nhìn chung, trong thời gian tới, việc tiếp tục rà soát, đánh giá toàn diện các quy định của Luật Phí và lệ phí cùng các văn bản hướng dẫn thi hành là hết sức cần thiết nhằm kịp thời phát hiện, xử lý những bất cập, bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ của hệ thống pháp luật. Đồng thời, cần nghiên cứu sửa đổi, bổ sung các quy định theo hướng hiện đại, minh bạch, phù hợp với yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội, chuyển đổi số quốc gia và xây dựng nền hành chính phục vụ. Đây sẽ là cơ sở quan trọng để nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước về phí, lệ phí, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội bền vững và đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới.

Tài liệu tham khảo:

1. Bộ Tài chính (2021). Thông tư số 120/2021/TT-BTC ngày 24/12/2021 quy định mức thu một số khoản phí, lệ phí nhằm hỗ trợ, tháo gỡ khó khăn cho đối tượng chịu ảnh hưởng bởi dịch Covid-19.

2. Bộ Tài chính (2023a). Thông tư số 44/2023/TT-BTC ngày 29/6/2023 quy định mức thu một số khoản phí, lệ phí nhằm hỗ trợ người dân và doanh nghiệp.

3. Bộ Tài chính (2023b). Thông tư số 63/2023/TT-BTC ngày 16/10/2023 sửa đổi, bổ sung một số điều của một số Thông tư quy định về phí, lệ phí của Bộ trưởng Bộ Tài chính nhằm khuyến khích sử dụng dịch vụ công trực tuyến.

4. Bộ Tài chính (2024). Thông tư số 43/2024/TT-BTC ngày 28/6/2024 quy định mức thu một số khoản phí, lệ phí nhằm tiếp tục tháo gỡ khó khăn, hỗ trợ cho hoạt động sản xuất kinh doanh.

5. Chính phủ (2025). Nghị quyết số 66/NQ-CP ngày 26/3/2025 về chương trình cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính liên quan đến hoạt động sản xuất, kinh doanh năm 2025 và 2026.

6. Quốc hội (2015). Luật số 97/2015/QH13 về Phí và lệ phí.

7. Quốc hội (2025). Luật số 108/2025/QH15 về Quản lý thuế.

8. Thủ tướng Chính phủ (2023). Chỉ thị số 05/CT-TTg ngày 23/02/2023 về tiếp tục đẩy mạnh triển khai Đề án 06.