Chủ trương của Đảng, Nhà nước, các luật chuyên ngành thời gian qua và yêu cầu đặt ra cho Luật Phí và lệ phí

Phạm Hà Linh

Vụ Chính sách thuế, phí và lệ phí, Bộ Tài chính

Email: [email protected]

ĐẶT VẤN ĐỀ

Trong thời gian qua, Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều chủ trương, định hướng chiến lược về phát triển kinh tế - xã hội, đẩy mạnh cải cách hành chính, chuyển đổi số quốc gia và tinh gọn bộ máy nhà nước. Để thể chế hóa các định hướng này, Quốc hội đã thông qua nhiều luật chuyên ngành có quy định liên quan trực tiếp đến dịch vụ công, thủ tục hành chính, cấp phép và thẩm định. Mặc dù các quy định mới đã bước đầu tạo cơ sở pháp lý cho quản lý ngành nhưng cũng bộc lộ không ít điểm chưa tương thích với Luật Phí và lệ phí năm 2015. Bài viết này tập trung phân tích tác động của các chủ trương lớn và luật chuyên ngành thời gian qua, từ đó làm rõ những bất cập hiện hành và xác định các yêu cầu định hướng nhằm hoàn thiện toàn diện Luật Phí và lệ phí trong giai đoạn mới.

ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG MỘT SỐ CHỦ TRƯƠNG CỦA ĐẢNG, NHÀ NƯỚC CÓ LIÊN QUAN ĐẾN QUY ĐỊNH TẠI LUẬT PHÍ VÀ LỆ PHÍ

Các chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước trong thời gian gần đây đặt ra những yêu cầu cấp thiết đối với việc tái cấu trúc pháp luật về phí và lệ phí trên các phương diện chính:

Thứ nhất, thúc đẩy chuyển đổi số và phát triển nền kinh tế dữ liệu.

Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị đã xác định một trong những nhiệm vụ, giải pháp để đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là khẩn trương, quyết liệt hoàn thiện thể chế; xoá bỏ mọi tư tưởng, quan niệm, rào cản đang cản trở sự phát triển; đưa thể chế thành một lợi thế cạnh tranh trong phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW, ngày 02/02/2026, Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đã ban hành Chương trình công tác số 02-CTr/ BCĐTW. Trong đó, đã chỉ đạo Bộ Tài chính: Chủ trì, phối hợp với Bộ Công an, Bộ Tư pháp, Văn phòng Chính phủ và các cơ quan liên quan rà soát, nghiên cứu đề xuất, báo cáo cấp có thẩm quyền xem xét: Cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa, doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo về phí, lệ phí trong việc kết nối, khai thác sử dụng dữ liệu; Chính sách miễn, giảm thuế, phí và lệ phí để khuyến khích người dân thực hiện dịch vụ số, thủ tục hành chính; dịch vụ công trực tuyến trên ứng dụng VNeID.

Như vậy, trong kỷ nguyên kinh tế số, việc hoàn thiện hệ thống pháp luật tài chính công đòi hỏi phải sử dụng phí và lệ phí như một công cụ đòn bẩy chiến lược nhằm định hình hành vi xã hội, thay vì chỉ đóng vai trò thuần túy là công cụ thu ngân sách.

Về chính sách ưu đãi dịch vụ công trực tuyến, cần bổ sung các nguyên tắc pháp lý nền tảng cho phép áp dụng mức thu ưu đãi (miễn, giảm bằng 0% hoặc mức tối thiểu) đối với các dịch vụ công trực tuyến thực hiện qua ứng dụng Định danh điện tử quốc gia (VNeID) và Cổng dịch vụ công quốc gia. Sự chênh lệch chi phí rõ ràng giữa phương thức truyền thống và phương thức số sẽ tạo động lực tài chính trực tiếp, giúp cắt giảm chi phí tuân thủ hành chính, tiết kiệm thời gian cho xã hội và đẩy nhanh tiến trình xây dựng Chính phủ số.

Về vốn hóa tài nguyên dữ liệu và hỗ trợ hệ sinh thái khởi nghiệp, dữ liệu trong kỷ nguyên số cần được xác lập là một loại tư liệu sản xuất đặc biệt. Luật Phí và lệ phí sửa đổi cần thiết lập cơ chế “phí khuyến khích”, áp dụng biểu phí ưu đãi hoặc miễn phí có thời hạn đối với việc khai thác, chia sẻ thông tin từ các cơ sở dữ liệu quốc gia (dân cư, doanh nghiệp, đất đai, bảo hiểm). Cơ chế này nhằm hỗ trợ các doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs) và hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo tiếp cận nguồn dữ liệu chính thống với chi phí tối thiểu, thúc đẩy sự bùng nổ của các ngành công nghiệp mới như trí tuệ nhân tạo, công nghệ tài chính và y tế thông minh.

Thứ hai, phân cấp, phân quyền tối đa và tinh gọn bộ máy hành thu.

Tại Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025, Bộ Chính trị đã yêu cầu đổi mới tư duy, định hướng xây dựng pháp luật theo hướng vừa bảo đảm yêu cầu quản lý nhà nước, vừa khuyến khích sáng tạo, giải phóng toàn bộ sức sản xuất, khơi thông mọi nguồn lực phát triển. Khẩn trương sửa đổi, bổ sung các văn bản pháp luật đáp ứng yêu cầu thực hiện chủ trương tinh gọn tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị, sắp xếp đơn vị hành chính, gắn với phân cấp, phân quyền tối đa theo phương châm “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm” và việc cơ cấu lại không gian phát triển mới ở từng địa bàn.

Tại Nghị quyết số 18-NQ/TW ngày 25/10/2017, Hội nghị lần thứ sáu Ban Chấp hành Trung ương khóa XII đã đặt ra yêu cầu: Tiếp tục cải cách hành chính mạnh mẽ, ứng dụng sâu rộng khoa học - công nghệ, nhất là công nghệ thông tin; đẩy mạnh xây dựng Chính phủ điện tử, đô thị thông minh; tổng kết, đánh giá để có giải pháp sử dụng hiệu quả hạ tầng công nghệ thông tin, chống lãng phí, góp phần tinh gọn bộ máy và tinh giản biên chế.

Quán triệt các định hướng tại Nghị quyết số 66-NQ/ TW và Nghị quyết số 18-NQ/TW, tư duy quản trị nhà nước cần chuyển đổi mạnh mẽ từ “siết chặt quản lý” bằng mệnh lệnh hành chính sang “khơi thông nguồn lực” thông qua phân cấp, phân quyền triệt để.

Đối với việc đổi mới quy trình thu và tinh gọn bộ máy, việc tinh giản biên chế và sắp xếp tổ chức bộ máy đòi hỏi quy trình thu phí phải chuyển dịch sang mô hình số hóa toàn diện, tự động hóa, loại bỏ hoàn toàn sự tiếp xúc trực tiếp giữa người nộp phí và cán bộ hành thu.

Thứ ba, vận hành theo nguyên tắc thị trường và đẩy mạnh xã hội hóa dịch vụ sự nghiệp công.

Trên cơ sở Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội 10 năm 2021-2030 và Quyết định số 508/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược cải cách hệ thống thuế đến năm 2030, tư duy quản lý tài chính công đối với hệ thống phí, lệ phí đã có sự chuyển dịch căn bản sang nguyên tắc thị trường.

Đối với việc thu hẹp Danh mục phí để đẩy mạnh xã hội hóa, cần kiên quyết rà soát, loại bỏ khỏi Danh mục kèm theo Luật những dịch vụ công mà khu vực tư nhân có khả năng cung ứng tốt hơn. Sự chuyển dịch từ bản chất “Phí” (mang tính hành chính, bao cấp) sang cơ chế “Giá” dịch vụ sự nghiệp công chịu sự điều chỉnh của Luật Giá giúp thiết lập mối quan hệ “dân sự - thuận mua vừa bán”, xóa bỏ đặc quyền bao cấp của các đơn vị sự nghiệp công lập, tạo lập môi trường cạnh tranh bình đẳng công - tư.

Ngoài ra, cần xây dựng lộ trình “tính đúng, tính đủ” chi phí. Theo đó, đối với những dịch vụ công thiết yếu thuộc Danh mục nhà nước, mức thu phải được cấu trúc lại theo lộ trình tính đúng, tính đủ các chi phí hợp pháp (chi phí trực tiếp, chi phí gián tiếp, khấu hao tài sản cố định và chi phí tích lũy tái đầu tư). Điều này bảo đảm cho các đơn vị hành thu thiết lập nguồn tài chính độc lập, tự chủ bền vững, chấm dứt tình trạng ngân sách phải bù lỗ thường xuyên.

Thứ tư, công cụ bảo vệ môi trường và quản lý tài sản, tài nguyên.

Pháp luật về phí và lệ phí cần được định vị lại không chỉ là công cụ tài chính mà còn là “điểm tựa pháp lý” cho thị trường tài sản và “đòn bẩy kinh tế” trong công tác bảo vệ môi trường.

Đồng thời, cần tối ưu hóa hệ thống lệ phí đăng ký sở hữu tài sản, cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất và giao dịch bảo đảm theo hướng tối giản, minh bạch. Điều này giúp minh bạch hóa thị trường bất động sản, giảm thiểu tranh chấp khiếu kiện, đồng thời “vốn hóa” các nguồn lực đất đai thành dòng vốn lưu thông phục vụ tăng trưởng kinh tế.

Ngoài ra, cần nghiên cứu, hoàn thiện chính sách thu phí bảo vệ môi trường nhằm định hướng hành vi. Theo đó, cần nội hóa các chi phí ngoại ứng vào giá thành sản xuất thông qua công cụ phí. Áp dụng khung phí lũy tiến đối với các hoạt động xả thải quy mô lớn, khai thác tài nguyên lãng phí hoặc thâm dụng năng lượng. Đồng thời, tích hợp các cơ chế ưu đãi, miễn giảm phí đối với mô hình kinh tế tuần hoàn, sản xuất sạch, năng lượng tái tạo và phương tiện giao thông thân thiện với môi trường, góp phần hiện thực hóa cam kết quốc gia về phát thải ròng bằng 0 (Net Zero).

ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA CÁC LUẬT CHUYÊN NGÀNH LIÊN QUAN ĐẾN QUY ĐỊNH TẠI LUẬT PHÍ VÀ LỆ PHÍ

Trong thời gian qua, các bộ, ngành khi xây dựng các luật chuyên ngành đã lồng ghép, bổ sung các khoản phí, lệ phí mới vào Danh mục phí và lệ phí ban hành kèm theo Luật Phí và lệ phí. Việc Quốc hội ban hành nhiều Luật chuyên ngành trong giai đoạn 2017 - 2025 đã tạo ra những tác động toàn diện đối với Luật Phí và lệ phí. Các tác động này vừa góp phần hoàn thiện cơ sở pháp lý cho việc thu phí, lệ phí phù hợp với yêu cầu quản lý nhà nước trong từng lĩnh vực, vừa đặt ra yêu cầu sửa đổi Luật Phí và lệ phí nhằm bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ của hệ thống pháp luật.

Tác động tích cực của các luật chuyên ngành trong việc hoàn thiện cơ sở pháp lý và thúc đẩy cải cách

Thứ nhất, hoàn thiện cơ sở pháp lý đối với các khoản phí, lệ phí phát sinh từ yêu cầu quản lý nhà nước mới.

Nhiều luật chuyên ngành đã bổ sung các khoản phí, lệ phí mới nhằm đáp ứng yêu cầu quản lý trong các lĩnh vực mới hình thành hoặc phát sinh trong thực tiễn như Luật Dữ liệu bổ sung phí khai thác và sử dụng thông tin trong Cơ sở dữ liệu tổng hợp quốc gia và cơ sở dữ liệu quốc gia, cơ sở dữ liệu chuyên ngành; Luật Lưu trữ bổ sung lệ phí cấp Chứng chỉ hành nghề lưu trữ; Luật Việc làm bổ sung lệ phí cấp giấy chứng nhận hoạt động đánh giá kỹ năng nghề quốc gia và lệ phí cấp chứng chỉ kỹ năng nghề quốc gia; Luật Đường sắt bổ sung phí sát hạch lái tàu.

Các quy định này góp phần tạo cơ sở pháp lý để cơ quan nhà nước thu hồi một phần chi phí cung cấp dịch vụ công, bảo đảm nguyên tắc người sử dụng dịch vụ công có trách nhiệm chia sẻ chi phí với Nhà nước, đồng thời tạo nguồn lực phục vụ hoạt động quản lý chuyên ngành.

Thứ hai, bảo đảm sự thống nhất giữa chính sách phí, lệ phí với các thủ tục hành chính và mô hình quản lý mới của pháp luật chuyên ngành.

Nhiều luật chuyên ngành không phát sinh khoản thu mới nhưng có quy định sửa đổi tên gọi hoặc phạm vi của khoản phí, lệ phí để thống nhất với các thủ tục hành chính mới như Luật Du lịch, Luật Giao dịch điện tử, Luật Viễn thông, Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn, Luật Đường bộ, Luật Năng lượng nguyên tử... Việc sửa đổi này giúp bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật, tạo thuận lợi cho việc áp dụng pháp luật và hạn chế tình trạng tên gọi khoản thu không còn phù hợp với giấy phép, chứng chỉ hoặc thủ tục hành chính được quy định tại luật chuyên ngành.

Thứ ba, góp phần thúc đẩy chuyển đổi số và phát triển nền kinh tế dữ liệu.

Luật Giao dịch điện tử, Luật Viễn thông và đặc biệt là Luật Dữ liệu đã hình thành cơ sở pháp lý cho việc thu phí đối với hoạt động khai thác dữ liệu, sử dụng tài nguyên Internet và dịch vụ tin cậy điện tử. Đây là bước chuyển quan trọng từ việc thu phí chủ yếu đối với hồ sơ, tài liệu giấy sang quản lý hoạt động khai thác dữ liệu số, phù hợp với định hướng phát triển Chính phủ số, kinh tế số và xã hội số, đồng thời tạo nguồn lực để duy trì, vận hành, nâng cấp các cơ sở dữ liệu quốc gia.

Thứ tư, góp phần thúc đẩy cải cách thủ tục hành chính, cải thiện môi trường kinh doanh, thu hút đầu tư, giảm chi phí cho người dân và doanh nghiệp.

Chính sách phí, lệ phí gắn liền với các dịch vụ công do các cơ quan hành chính nhà nước, các đơn vị sự nghiệp công lập cung cấp và có tác động rất lớn đến người dân, doanh nghiệp cũng như đời sống kinh tế - xã hội thông qua các thủ tục hành chính. Thực tiễn thực hiện chính sách phí, lệ phí thời gian qua cho thấy, mặc dù một số loại phí, lệ phí đã được bãi bỏ trong quá trình rà soát, đơn giản hóa thủ tục hành chính song vẫn còn nhiều loại phí, lệ phí cần tiếp tục được rà soát, cải cách hoặc bãi bỏ cho phù hợp với thực tiễn và xu hướng phát triển. Chính phủ đã ban hành nhiều nghị quyết về cải cách thủ tục hành chính trong các ngành, lĩnh vực, trong đó, cải cách thủ tục hành chính trong lĩnh vực tài chính (thuế, hải quan) cũng đang được triển khai mạnh mẽ.

Luật Phí và lệ phí được xây dựng theo hướng cải cách mạnh mẽ chính sách phí, lệ phí nhằm góp phần cải cách thủ tục hành chính, tăng cường sự phối hợp đồng bộ, chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước có thẩm quyền trong quá trình tổ chức quản lý, thu phí và lệ phí nhằm nâng cao hiệu quả của công tác tổ chức thu, nộp phí và lệ phí cũng như đảm bảo các quyền lợi của người dân và doanh nghiệp trong việc tiếp cận và sử dụng dịch vụ công.

Việc rà soát, xây dựng danh mục phí, lệ phí theo hướng bãi bỏ các khoản phí, lệ phí không còn phù hợp tình trạng một số dịch vụ công do cùng cơ quan cung cấp nhưng quy định thu 2 khoản (thu phí thẩm định bù đắp chi phí cho việc thẩm định và thu lệ phí cấp giấy phép - điều này làm tăng thủ tục hành chính, chi phí thu, nộp cho cả cơ quan thu và người sử dụng dịch vụ công). Đồng thời, thông qua xã hội hóa cung cấp dịch vụ công, Nhà nước xây dựng tiêu chuẩn định mức kinh tế - kỹ thuật trong các ngành, lĩnh vực và cấp phép cho một số doanh nghiệp đủ điều kiện thực hiện cung cấp dịch vụ theo cơ chế giá dịch vụ (kiểm định, đo lường chất lượng; kiểm định máy móc thiết bị...) sẽ góp phần đơn giản hóa thủ tục hành chính, tạo thuận lợi cho người dân, doanh nghiệp tiếp cận và sử dụng dịch vụ công.

Những hạn chế, bất cập phát sinh

Thứ nhất, Danh mục phí, lệ phí bị sửa đổi phân tán tại nhiều luật chuyên ngành.

Đến nay, Danh mục phí, lệ phí ban hành kèm theo Luật Phí và lệ phí đã được sửa đổi, bổ sung thông qua nhiều luật chuyên ngành khác nhau. Điều này làm giảm tính tập trung của Luật Phí và lệ phí, gây khó khăn trong quá trình tra cứu, áp dụng và cập nhật hệ thống pháp luật. Thay vì chỉ nghiên cứu Luật Phí và lệ phí, cơ quan quản lý, tổ chức thu và người nộp phí phải đồng thời rà soát nhiều luật chuyên ngành để xác định đúng căn cứ pháp lý của từng khoản thu.

Thứ hai, việc bổ sung các khoản phí, lệ phí chưa được đánh giá tác động đầy đủ.

Trong quá trình xây dựng một số luật chuyên ngành, nội dung sửa đổi Danh mục phí, lệ phí chủ yếu nhằm đáp ứng yêu cầu quản lý của từng ngành, lĩnh vực mà chưa đánh giá đầy đủ tác động đối với: nguồn thu ngân sách nhà nước; chi phí tuân thủ của người dân và doanh nghiệp; chi phí tổ chức thu; hiệu quả kinh tế - xã hội của việc hình thành khoản thu mới.

Thứ ba, còn tồn tại sự thiếu thống nhất giữa luật chuyên ngành và Luật Phí và lệ phí.

Một số luật chuyên ngành quy định phát sinh khoản thu mới nhưng chưa sửa đổi hoặc thay thế đầy đủ các khoản thu hiện hành trong Luật Phí và lệ phí, dẫn đến tồn tại song song nhiều tên gọi hoặc căn cứ pháp lý khác nhau đối với cùng một thủ tục hành chính. Điều này gây khó khăn trong việc xây dựng văn bản quy định mức thu và trong quá trình tổ chức thực hiện tại các bộ, ngành và địa phương.

Thứ tư, làm gia tăng khối lượng sửa đổi văn bản quy định chi tiết.

Mỗi lần luật chuyên ngành sửa đổi Danh mục phí, lệ phí đều kéo theo yêu cầu sửa đổi hàng loạt nghị định, thông tư quy định mức thu, chế độ thu, nộp, quản lý và sử dụng phí, lệ phí. Việc sửa đổi thường phải thực hiện đồng thời với thời điểm luật chuyên ngành có hiệu lực để tránh khoảng trống pháp lý, làm tăng đáng kể khối lượng công việc của các bộ, ngành, đặc biệt là Bộ Tài chính.

Yêu cầu đặt ra đối với việc sửa đổi, hoàn thiện Luật Phí và lệ phí

Các luật chuyên ngành được ban hành trong thời gian qua phản ánh nhiều xu hướng quản lý mới như chuyển đổi số, phát triển dữ liệu số, phân cấp, phân quyền, đổi mới cơ chế tài chính công, xã hội hóa dịch vụ công và tinh gọn bộ máy nhà nước. Trong khi đó, Luật Phí và lệ phí năm 2015 được xây dựng trong bối cảnh trước khi các chủ trương này được triển khai mạnh mẽ, nên một số quy định không còn phù hợp. Đặc biệt, những sửa đổi của Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Ngân sách nhà nước năm 2025 về cơ chế quản lý nguồn thu phí và thẩm quyền quyết định phí, lệ phí đã tác động trực tiếp đến nhiều quy định của Luật Phí và lệ phí, đòi hỏi phải nghiên cứu sửa đổi toàn diện để bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật.

KẾT LUẬN

Việc thể chế hóa triệt để các chủ trương của Đảng, vận hành hệ thống phí theo nguyên tắc thị trường, đẩy mạnh xã hội hóa, phân cấp phân quyền và kết hợp hài hòa giữa phát triển kinh tế với bảo vệ môi trường, bảo đảm sự thống nhất giữa pháp luật về phí, lệ phí với các luật chuyên ngành mới ban hành sẽ tạo nền tảng vững chắc để xây dựng một thể chế tài chính công minh bạch, hiện đại, có sức cạnh tranh cao, đóng góp thiết thực vào sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.

Tài liệu tham khảo:

1. Ban Chấp hành Trung ương khóa XII (2017). Nghị quyết số 18-NQ/TW ngày 25/10/2017 về một số vấn đề về tiếp tục đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả.

2. Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số (2026). Chương trình công tác số 02-CTr/BCĐTW ngày 02/02/2026.

3. Bộ Chính trị (2024). Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

4. Bộ Chính trị (2025). Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.

5. Quốc hội (2015). Luật số 97/2015/QH13 về Phí và lệ phí.

6. Thủ tướng Chính phủ (2022). Quyết định số 508/QĐ-TTg ngày 23/4/2022 phê duyệt Chiến lược cải cách hệ thống thuế đến năm 2030.