Các nhân tố ảnh hưởng, tác động đến Luật Phí và lệ phí trong quá trình triển khai thực hiện

Trần Văn Tài

Cục Thuế

Email: [email protected]

ĐẶT VẤN ĐỀ

Luật Phí và lệ phí chịu sự tác động của nhiều nhân tố khác nhau, bao gồm các nhân tố chính trị, kinh tế, xã hội, pháp lý, khoa học công nghệ, chuyển đổi số, hội nhập quốc tế và môi trường, phát triển bền vững. Những nhân tố này có mối quan hệ chặt chẽ, tác động qua lại lẫn nhau và ảnh hưởng trực tiếp đến việc hình thành, sửa đổi, bổ sung cũng như tổ chức thực hiện các quy định của pháp luật về phí và lệ phí. Đặc biệt, trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, sự phát triển mạnh mẽ của kinh tế số, xã hội số, yêu cầu cải cách thể chế và thực hiện các cam kết quốc tế ngày càng sâu rộng, các yếu tố tác động đến Luật Phí và lệ phí đang có sự thay đổi nhanh chóng và ngày càng đa dạng. Việc nhận diện và đánh giá toàn diện các nhân tố này có ý nghĩa quan trọng nhằm đề xuất các định hướng hoàn thiện chính sách phí, lệ phí trong giai đoạn mới.

CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG, TÁC ĐỘNG ĐẾN LUẬT PHÍ VÀ LỆ PHÍ

Nhân tố chính trị

Trong hệ thống chính trị Việt Nam, các chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách của Nhà nước, yêu cầu cải cách hành chính và phân cấp quản lý là những yếu tố chính trị quan trọng tác động trực tiếp đến việc hình thành và phát triển các quy định pháp luật về phí và lệ phí.

Thứ nhất, chủ trương về hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Các nghị quyết của Đảng về phát triển kinh tế - xã hội và hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là cơ sở chính trị quan trọng cho việc xây dựng và hoàn thiện Luật Phí và lệ phí. Trong những năm qua, Đảng luôn xác định nhiệm vụ xây dựng hệ thống pháp luật đồng bộ, minh bạch và phù hợp với yêu cầu phát triển đất nước. Điều này đòi hỏi các chính sách về phí và lệ phí phải được thiết kế theo hướng công khai, minh bạch, bảo đảm hài hòa giữa lợi ích của Nhà nước, người dân và doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, chủ trương đổi mới cơ chế quản lý tài chính công, nâng cao hiệu quả phân bổ và sử dụng nguồn lực nhà nước cũng đặt ra yêu cầu phải rà soát, sắp xếp lại các khoản phí và lệ phí theo hướng hợp lý. Những khoản thu không còn phù hợp hoặc không đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước cần được bãi bỏ hoặc chuyển sang cơ chế giá dịch vụ nhằm bảo đảm nguyên tắc thị trường và nâng cao hiệu quả quản lý.

Thứ hai, chủ trương về cải cách hành chính.

Một trong những mục tiêu quan trọng của Đảng và Nhà nước hiện nay là xây dựng nền hành chính chuyên nghiệp, hiện đại, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm phục vụ. Chương trình tổng thể cải cách hành chính nhà nước đã tạo ra những tác động đáng kể đối với hệ thống phí và lệ phí.

Trong quá trình cải cách thủ tục hành chính, nhiều loại giấy phép, chứng chỉ, thủ tục trung gian đã được cắt giảm hoặc đơn giản hóa, kéo theo việc điều chỉnh hoặc bãi bỏ một số khoản lệ phí tương ứng. Đồng thời, yêu cầu giảm chi phí tuân thủ cho người dân và doanh nghiệp cũng khiến cơ quan nhà nước phải xem xét lại mức thu của nhiều khoản phí, lệ phí nhằm tạo môi trường đầu tư kinh doanh thuận lợi hơn.

Thứ ba, chủ trương tinh gọn bộ máy nhà nước và phân cấp, phân quyền.

Trong thời gian qua, Đảng và Nhà nước đã triển khai mạnh mẽ chủ trương sắp xếp, tinh gọn tổ chức bộ máy, nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của hệ thống chính trị. Việc giảm đầu mối trung gian, sáp nhập các cơ quan, đơn vị hành chính và đổi mới phương thức quản lý nhà nước làm thay đổi chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan thu phí, lệ phí. Do đó, các quy định liên quan đến thẩm quyền ban hành, tổ chức thu, nộp và sử dụng nguồn thu từ phí, lệ phí cần được điều chỉnh cho phù hợp với mô hình tổ chức mới.

Song song với đó, chủ trương đẩy mạnh phân cấp, phân quyền cho chính quyền địa phương cũng tạo ra yêu cầu tăng cường tính chủ động trong việc quyết định mức thu đối với một số khoản phí thuộc thẩm quyền của Hội đồng nhân dân cấp tỉnh. Điều này giúp địa phương linh hoạt hơn trong quản lý nguồn lực tài chính, nhưng đồng thời cũng đặt ra yêu cầu bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật trên phạm vi cả nước.

Nhân tố kinh tế - xã hội

Là một bộ phận của chính sách tài chính công, các quy định về phí và lệ phí luôn chịu tác động từ sự phát triển của nền kinh tế, biến động của thị trường, yêu cầu quản lý ngân sách nhà nước cũng như các xu hướng phát triển kinh tế mới. Trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế, những thay đổi của môi trường kinh tế ngày càng tạo ra những yêu cầu mới đối với hệ thống pháp luật về phí và lệ phí.

Thứ nhất, sự tăng trưởng và chuyển đổi của nền kinh tế.

Sự phát triển và chuyển đổi của nền kinh tế là một trong những nhân tố có tác động trực tiếp đến việc xây dựng và hoàn thiện chính sách phí và lệ phí. Khi nền kinh tế tăng trưởng ổn định, quy mô sản xuất, kinh doanh được mở rộng, thu nhập của người dân được cải thiện và nhu cầu sử dụng dịch vụ công ngày càng gia tăng. Điều này làm tăng số lượng đối tượng nộp phí, lệ phí, đồng thời góp phần mở rộng nguồn thu cho ngân sách nhà nước.

Ngược lại, trong những giai đoạn kinh tế suy giảm hoặc gặp khó khăn, hoạt động sản xuất, kinh doanh bị thu hẹp, nhu cầu sử dụng dịch vụ công giảm sút, ảnh hưởng đến nguồn thu từ phí và lệ phí. Trong bối cảnh đó, Nhà nước thường áp dụng các chính sách miễn, giảm hoặc gia hạn thời hạn nộp một số khoản phí, lệ phí nhằm hỗ trợ doanh nghiệp và người dân phục hồi hoạt động sản xuất, kinh doanh, góp phần ổn định và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.

Bên cạnh yếu tố tăng trưởng, những biến động của nền kinh tế như lạm phát, biến động giá cả thị trường và sự thay đổi cơ cấu kinh tế cũng tác động mạnh mẽ đến chính sách phí và lệ phí. Khi chi phí cung cấp dịch vụ công và chi phí thực hiện hoạt động quản lý nhà nước gia tăng, mức thu phí hiện hành có thể không còn phù hợp, đòi hỏi phải được rà soát, điều chỉnh để bảo đảm khả năng bù đắp chi phí và phù hợp với điều kiện kinh tế thực tế.

Thứ hai, xu hướng xã hội hóa dịch vụ công.

Một đặc điểm nổi bật của nền kinh tế thị trường là việc khuyến khích các thành phần kinh tế tham gia cung cấp dịch vụ công. Chủ trương xã hội hóa trong các lĩnh vực giáo dục, y tế, văn hóa, thể thao, môi trường và nhiều lĩnh vực khác đã làm thay đổi vai trò của Nhà nước trong cung ứng dịch vụ.

Khi các dịch vụ công từng bước được cung cấp theo cơ chế thị trường, nhiều khoản thu trước đây được thực hiện dưới hình thức phí có thể được chuyển sang cơ chế giá dịch vụ. Điều này làm thu hẹp phạm vi điều chỉnh của Luật Phí và lệ phí, đồng thời đặt ra yêu cầu phải phân định rõ giữa phí do Nhà nước quản lý và giá dịch vụ do tổ chức, cá nhân cung cấp dịch vụ quyết định theo cơ chế thị trường.

Xu hướng này góp phần nâng cao chất lượng dịch vụ nhưng cũng đòi hỏi phải hoàn thiện khung pháp lý nhằm bảo đảm quyền lợi của người sử dụng dịch vụ và tăng cường hiệu quả quản lý nhà nước.

Thứ ba, các yếu tố xã hội.

Trong bối cảnh Việt Nam đang trải qua những thay đổi mạnh mẽ về cơ cấu dân số, quá trình đô thị hóa và chuyển đổi số, các nhân tố xã hội ngày càng ảnh hưởng rõ nét đến nội dung và phương thức thực hiện pháp luật về phí và lệ phí.

Quá trình già hóa dân số, sự gia tăng số lượng người cao tuổi và các nhóm yếu thế trong xã hội đặt ra yêu cầu phải có các cơ chế miễn, giảm hoặc hỗ trợ chi phí tiếp cận dịch vụ công. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến việc thiết kế các chính sách thu phí, lệ phí theo hướng bảo đảm tính nhân văn và phù hợp với đặc điểm dân cư của từng thời kỳ.

Nhân tố pháp lý

Luật Phí và lệ phí không tồn tại độc lập mà có mối quan hệ chặt chẽ với nhiều ngành luật khác trong hệ thống pháp luật Việt Nam. Sự thay đổi của các quy định pháp luật liên quan, yêu cầu bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật, quá trình hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và hội nhập pháp lý quốc tế đều tác động mạnh mẽ đến nội dung và cơ chế thực thi Luật Phí và lệ phí.

Thứ nhất, sự thay đổi của pháp luật chuyên ngành.

Khi các luật có liên quan như Luật Ngân sách nhà nước, Luật Giá, Luật Đầu tư, Luật Đầu tư công, Luật Đất đai, Luật Bảo vệ môi trường, Luật Tài nguyên nước… được sửa đổi, bổ sung hoặc ban hành mới, các quy định về phí và lệ phí cũng cần được rà soát để bảo đảm tính đồng bộ. Sự thay đổi pháp luật chuyên ngành liên quan có thể làm phát sinh các khoản thu mới, bãi bỏ một số khoản thu cũ hoặc điều chỉnh mức thu để phù hợp với yêu cầu quản lý mới.

Thứ hai, sự ra đời của các lĩnh vực mới.

Việc xuất hiện các lĩnh vực quản lý mới như dữ liệu số, chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo và kinh tế số cũng tạo ra nhu cầu nghiên cứu bổ sung các quy định pháp luật liên quan đến phí và lệ phí trong những lĩnh vực mới này. Nếu không được điều chỉnh kịp thời, có thể phát sinh tình trạng chồng chéo, mâu thuẫn hoặc khoảng trống pháp lý trong quá trình áp dụng.

Ví dụ, khi Luật Giá được sửa đổi theo hướng mở rộng phạm vi áp dụng cơ chế giá thị trường đối với một số dịch vụ công, nhiều khoản thu trước đây được xác định là phí có thể phải chuyển sang cơ chế giá dịch vụ. Điều này đòi hỏi Luật Phí và lệ phí phải được điều chỉnh tương ứng để bảo đảm sự thống nhất trong hệ thống pháp luật.

Nhân tố khoa học, công nghệ và chuyển đổi số

Trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư diễn ra mạnh mẽ trên phạm vi toàn cầu, khoa học, công nghệ và chuyển đổi số đang trở thành động lực quan trọng thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội cũng như đổi mới phương thức quản trị quốc gia. Đối với lĩnh vực tài chính công nói chung và pháp luật về phí, lệ phí nói riêng, sự phát triển của khoa học công nghệ đã tạo ra những thay đổi căn bản trong phương thức cung cấp dịch vụ công, quản lý nguồn thu và thực hiện các thủ tục hành chính. Điều này đặt ra yêu cầu phải thường xuyên rà soát, sửa đổi và hoàn thiện Luật Phí và lệ phí nhằm đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước trong môi trường số.

Thứ nhất, chuyển đổi số quốc gia.

Chuyển đổi số quốc gia đang được xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của Chính phủ nhằm xây dựng Chính phủ số, kinh tế số và xã hội số. Trong quá trình này, nhiều thủ tục hành chính được thực hiện trên môi trường điện tử thay vì phương thức truyền thống.

Việc cung cấp dịch vụ công trực tuyến mức độ cao giúp người dân và doanh nghiệp thực hiện các thủ tục hành chính từ xa, giảm thời gian đi lại và chi phí thực hiện thủ tục. Điều này tác động trực tiếp đến cơ chế thu, nộp và quản lý phí, lệ phí.

Thay vì nộp trực tiếp bằng tiền mặt tại cơ quan nhà nước như trước đây, người dân và doanh nghiệp hiện có thể thực hiện nghĩa vụ tài chính thông qua chuyển khoản ngân hàng, ví điện tử hoặc các cổng thanh toán trực tuyến. Điều này giúp giảm đáng kể thời gian giao dịch, hạn chế tiếp xúc trực tiếp và nâng cao tính minh bạch trong quản lý nguồn thu.

Thứ hai, số hóa quy trình xử lý hồ sơ.

Việc số hóa quy trình xử lý hồ sơ cũng làm thay đổi chi phí cung cấp dịch vụ công. Khi chi phí thực hiện thủ tục hành chính giảm xuống nhờ ứng dụng công nghệ, Nhà nước cần nghiên cứu đánh giá lại cơ sở xác định mức thu đối với một số khoản phí, lệ phí để bảo đảm phù hợp với thực tiễn.

Ngoài ra, trong bối cảnh nền kinh tế số và chuyển đổi số quốc gia đang diễn ra mạnh mẽ, dữ liệu và thông tin được xem là tài sản vô giá, là động lực quan trọng cho sự phát triển. Tuy nhiên, việc khai thác và sử dụng các nguồn dữ liệu, thông tin quốc gia do Nhà nước quản lý vẫn còn nhiều bất cập, đặc biệt là trong việc xác định vai trò tài chính của chúng. Phí khai thác và sử dụng dữ liệu, thông tin quốc gia là khoản thu phí có tiềm năng lớn trong việc đóng góp vào ngân sách nhà nước, đồng thời thúc đẩy hiệu quả việc sử dụng nguồn tài nguyên này.

Nhân tố hội nhập quốc tế

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, Việt Nam đã tham gia nhiều tổ chức quốc tế, hiệp định thương mại tự do (FTA) thế hệ mới và các cơ chế hợp tác khu vực, quốc tế trên nhiều lĩnh vực. Quá trình hội nhập không chỉ tạo ra cơ hội phát triển kinh tế - xã hội mà còn đặt ra những yêu cầu mới đối với hệ thống pháp luật quốc gia, trong đó có Luật Phí và lệ phí. Các cam kết quốc tế về thương mại, đầu tư, dịch vụ, minh bạch hóa chính sách và cải cách hành chính đã và đang tác động mạnh mẽ đến việc xây dựng, sửa đổi và hoàn thiện chính sách phí và lệ phí ở Việt Nam.

Thứ nhất, cam kết quốc tế

Đối với lĩnh vực phí và lệ phí, các cam kết quốc tế đòi hỏi chính sách thu phải bảo đảm tính công khai, minh bạch, dễ tiếp cận, không phân biệt đối xử và không tạo ra các rào cản bất hợp lý đối với hoạt động thương mại, đầu tư và cung cấp dịch vụ. Điều này thúc đẩy quá trình rà soát, sửa đổi danh mục phí, lệ phí, mức thu và cơ chế quản lý nhằm bảo đảm tính tương thích với các nghĩa vụ quốc tế mà Việt Nam đã cam kết thực hiện.

Thứ hai, năng lực cạnh tranh quốc gia

Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gia tăng, hệ thống phí và lệ phí cũng là một yếu tố cấu thành chi phí đầu tư và kinh doanh của doanh nghiệp. Các khoản thu không hợp lý hoặc thủ tục thực hiện phức tạp có thể làm gia tăng chi phí tuân thủ, ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh của nền kinh tế và sức hấp dẫn của môi trường đầu tư. Vì vậy, yêu cầu cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh đã thúc đẩy việc đơn giản hóa thủ tục hành chính, cắt giảm các khoản thu không cần thiết và hoàn thiện cơ chế quản lý phí, lệ phí theo hướng hiện đại, minh bạch và thuận lợi hơn cho người dân, doanh nghiệp.

Như vậy, hội nhập kinh tế quốc tế không chỉ tạo áp lực hoàn thiện pháp luật để thực hiện các cam kết quốc tế mà còn thúc đẩy cải cách chính sách phí và lệ phí nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh.

Nhân tố môi trường và phát triển bền vững

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, suy giảm tài nguyên thiên nhiên và ô nhiễm môi trường đang trở thành những thách thức toàn cầu, vấn đề BVMT và phát triển bền vững ngày càng được các quốc gia quan tâm. Việt Nam cũng đã xác định phát triển bền vững là một trong những định hướng chiến lược quan trọng nhằm bảo đảm sự phát triển hài hòa giữa kinh tế, xã hội và môi trường.

Thứ nhất, nhân tố môi trường

Các khoản phí liên quan đến khai thác tài nguyên thiên nhiên, xả thải, xử lý chất thải và sử dụng dịch vụ môi trường không chỉ góp phần tạo nguồn thu cho ngân sách nhà nước mà còn trở thành công cụ kinh tế quan trọng nhằm điều tiết hành vi của các tổ chức, cá nhân theo hướng thân thiện với môi trường. Thông qua cơ chế phí phù hợp, Nhà nước có thể khuyến khích doanh nghiệp áp dụng công nghệ sạch, tiết kiệm năng lượng, giảm phát sinh chất thải và tăng cường hoạt động tái chế, tái sử dụng tài nguyên.

Thứ hai, mục tiêu phát triển bền vững

Việc thực hiện các cam kết quốc tế về ứng phó với biến đổi khí hậu, giảm phát thải khí nhà kính, bảo vệ môi trường và phát triển bền vững cũng đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật về phí và lệ phí theo hướng phù hợp với các chuẩn mực và thông lệ quốc tế. Đối với các hoạt động gây ô nhiễm môi trường hoặc khai thác quá mức tài nguyên thiên nhiên, mức phí có thể được điều chỉnh theo hướng phản ánh đầy đủ hơn các chi phí xã hội và chi phí môi trường phát sinh, qua đó bảo đảm thực hiện hiệu quả nguyên tắc “người gây ô nhiễm phải trả tiền” và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước.

Trong thời gian tới, cùng với quá trình chuyển đổi sang mô hình tăng trưởng xanh và phát triển bền vững, chính sách phí và lệ phí đã, đang và sẽ ngày càng được sử dụng như một công cụ quan trọng để huy động nguồn lực tài chính, bảo vệ môi trường, thực hiện các cam kết quốc tế và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội theo hướng bền vững.

ĐÁNH GIÁ CHUNG VÀ CÁC NỘI DUNG CẦN HOÀN THIỆN

Các nhân tố chính trị, kinh tế, xã hội, pháp lý, khoa học công nghệ, chuyển đổi số, hội nhập quốc tế và phát triển bền vững không chỉ tác động đến nội dung của các quy định pháp luật mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình tổ chức thực hiện và hiệu quả áp dụng Luật trong thực tiễn. Việc nghiên cứu các nguyên tắc xây dựng pháp luật, việc nhận diện đầy đủ những nhân tố ảnh hưởng, tác động đến Luật Phí và lệ phí cũng là cơ sở quan trọng để dự báo xu hướng phát triển của chính sách trong tương lai.

Trong giai đoạn tới, để đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế số, hội nhập sâu rộng và phát triển bền vững, việc hoàn thiện pháp luật về phí và lệ phí cần tập trung vào các nội dung trọng tâm gồm: Hoàn thiện thể chế và nâng cao tính đồng bộ của hệ thống pháp luật; Hoàn thiện khung pháp lý về thu, nộp và quản lý phí, lệ phí trên môi trường điện tử; Bảo đảm các chính sách thu công khai, minh bạch, không phân biệt đối xử theo các cam kết quốc tế, góp phần cắt giảm chi phí tuân thủ và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia; đồng thời phát huy vai trò của công cụ phí và lệ phí trong công tác bảo vệ môi trường, ứng phó với biến đổi khí hậu.

Tài liệu tham khảo:

1. Quốc hội (2015). Luật Phí và lệ phí (Luật số 97/2015/QH13).

2. Quốc hội (2020). Luật Bảo vệ môi trường (Luật số 72/2020/QH14).

3. Quốc hội (2023). Luật Tài nguyên nước (Luật số 28/2023/QH15).

4. Quốc hội (2023). Luật Giá (Luật số 16/2023/QH15).

5. Quốc hội (2024). Luật Dữ liệu (Luật số 60/2024/QH15).

6. Quốc hội (2024). Luật Đầu tư công (Luật số 58/2024/QH15).

7. Quốc hội (2024). Luật Đất đai (Luật số 31/2024/QH15).

8. Quốc hội (2025). Luật Ngân sách nhà nước (Luật số 89/2025/QH15).

9. Quốc hội (2025). Luật Đầu tư (Luật số 143/2025/QH15).