Dự báo các xu hướng kinh tế - xã hội tác động đến Luật Phí và lệ phí

Dương Phương Linh

Vụ Chính sách thuế, phí và lệ phí, Bộ Tài chính

Email: [email protected]

BỐI CẢNH VÀ CÁC XU HƯỚNG KINH TẾ - XÃ HỘI TÁC ĐỘNG ĐẾN LUẬT PHÍ VÀ LỆ PHÍ

Quá trình hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam ngày càng sâu rộng, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của khoa học công nghệ và chuyển đổi số, đã tạo động lực thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, thu hút đầu tư nước ngoài và mở rộng thị trường xuất khẩu. Đời sống vật chất và tinh thần của người dân từng bước được nâng cao, hệ thống kết cấu hạ tầng, giáo dục, y tế và an sinh xã hội tiếp tục được cải thiện.

Tuy nhiên, nền kinh tế vẫn chịu tác động từ biến động kinh tế thế giới, áp lực lạm phát, thiên tai, biến đổi khí hậu và yêu cầu phát triển bền vững. Bên cạnh đó, khoảng cách phát triển giữa các vùng miền, chất lượng nguồn nhân lực và năng suất lao động vẫn là những vấn đề cần được quan tâm giải quyết. Trong bối cảnh đó, Việt Nam đang hướng tới mục tiêu phát triển nhanh và bền vững, xây dựng nền kinh tế xanh, kinh tế số và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trong thời kỳ mới.

Xu hướng chuyển đổi số và phát triển Chính phủ điện tử

Tại Việt Nam, xu hướng phát triển Chính phủ điện tử đã được thúc đẩy mạnh mẽ trong những năm gần đây thông qua nhiều chủ trương, chính sách quan trọng của Đảng và Nhà nước. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, đất đai, doanh nghiệp, bảo hiểm, tài chính cùng với sự phát triển của Cổng dịch vụ công quốc gia đã tạo nền tảng quan trọng cho quá trình chuyển đổi số trong quản lý nhà nước. Điều này góp phần tiết kiệm thời gian, chi phí cho người dân và doanh nghiệp, đồng thời nâng cao hiệu quả hoạt động của cơ quan nhà nước.

Xu hướng chuyển đổi số và phát triển Chính phủ điện tử mang lại nhiều tác động tích cực đối với nền kinh tế - xã hội. Trước hết, quá trình này giúp nâng cao tính công khai, minh bạch trong hoạt động quản lý nhà nước, hạn chế tình trạng nhũng nhiễu, tiêu cực và giảm tiếp xúc trực tiếp trong giải quyết thủ tục hành chính. Bên cạnh đó, việc số hóa dữ liệu và liên thông thông tin giúp tăng hiệu quả quản lý, giảm chi phí vận hành và hỗ trợ quá trình ra quyết định dựa trên dữ liệu. Đối với người dân và doanh nghiệp, các dịch vụ công trực tuyến tạo điều kiện tiếp cận thuận lợi hơn với các thủ tục hành chính, giảm chi phí tuân thủ và nâng cao mức độ hài lòng đối với hoạt động của cơ quan công quyền.

Tuy nhiên, xu hướng này cũng đặt ra nhiều thách thức và yêu cầu hoàn thiện pháp luật. Trong lĩnh vực phí và lệ phí, việc cung cấp dịch vụ công trực tuyến làm thay đổi phương thức thu, nộp và quản lý các khoản thu ngân sách nhà nước. Nhiều loại hình dịch vụ mới phát sinh từ môi trường số như khai thác dữ liệu, xác thực điện tử, sử dụng nền tảng số hoặc cung cấp thông tin trực tuyến đòi hỏi phải nghiên cứu xây dựng cơ chế thu phí, lệ phí phù hợp. Đồng thời, việc thanh toán điện tử và xử lý hồ sơ trực tuyến cũng yêu cầu phải hoàn thiện quy định về thu phí, lệ phí không dùng tiền mặt, bảo đảm minh bạch và thuận tiện cho người sử dụng dịch vụ công.

Có thể thấy rằng, chuyển đổi số và phát triển Chính phủ điện tử là xu hướng tất yếu trong tiến trình hiện đại hóa nền hành chính quốc gia và phát triển kinh tế - xã hội. Xu hướng này không chỉ làm thay đổi phương thức quản lý nhà nước mà còn tác động sâu sắc đến hệ thống pháp luật, trong đó có pháp luật về phí và lệ phí. Trong thời gian tới, việc tiếp tục hoàn thiện cơ chế pháp lý, đổi mới phương thức quản trị và xây dựng nền hành chính số hiện đại sẽ là yêu cầu quan trọng nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong bối cảnh mới.

Xu hướng cải cách hành chính và tinh gọn bộ máy nhà nước

Trong những năm gần đây, Việt Nam đã triển khai nhiều chủ trương và giải pháp quan trọng nhằm đẩy mạnh cải cách hành chính và tinh gọn bộ máy nhà nước. Nhiều cơ quan, đơn vị được sắp xếp lại theo hướng giảm đầu mối, giảm cấp trung gian và tăng cường phân cấp, phân quyền cho địa phương.

Ở cấp Trung ương, sau sắp xếp, cả nước còn 14 bộ, 3 cơ quan ngang bộ (giảm 5 bộ, cơ quan ngang bộ, tương ứng giảm 22,7%) và 5 cơ quan thuộc Chính phủ (giảm 3 cơ quan, tương ứng giảm 37,5%). Đặc biệt, toàn bộ 13/13 tổng cục và tổ chức tương đương được xóa bỏ; 509 cục và tổ chức tương đương được tinh giản (giảm 76,2%); 231 vụ và tổ chức tương đương giảm (60,2%); 3.377 chi cục và tương đương chi cục được cắt giảm (93,8%). Số lượng đơn vị sự nghiệp công lập trong cơ cấu tổ chức các bộ, ngành giảm 82/224 đơn vị, tương ứng 36,6%.

Cùng với tinh gọn tổ chức bộ máy là cuộc sắp xếp đơn vị hành chính các cấp có quy mô lớn nhất kể từ khi thành lập nước. Cả nước hình thành 34 đơn vị hành chính cấp tỉnh (giảm 29 tỉnh, thành phố) và 3.321 đơn vị hành chính cấp xã (giảm 6.714 đơn vị, tương ứng 66,91%); kết thúc hoạt động của 696 đơn vị hành chính cấp huyện.

Việc sắp xếp đơn vị hành chính không chỉ nhằm tinh giản bộ máy, tiết kiệm nguồn lực, mà quan trọng hơn là tạo lập không gian phát triển mới, mở rộng quy mô địa bàn, tăng khả năng liên kết vùng, liên kết đô thị - nông thôn và nâng cao năng lực cạnh tranh của các địa phương trong giai đoạn phát triển mới.

Việc giảm mạnh số lượng đơn vị hành chính và đầu mối tổ chức không chỉ góp phần tinh giản biên chế, tiết kiệm ngân sách, mà quan trọng hơn là tạo lập không gian phát triển mới, mở rộng quy mô địa bàn, tăng khả năng liên kết vùng và nâng cao năng lực cạnh tranh của các địa phương.

Xu hướng cải cách hành chính và tinh gọn bộ máy nhà nước mang lại nhiều tác động tích cực đối với nền kinh tế - xã hội. Trước hết, việc cắt giảm thủ tục hành chính và đơn giản hóa quy trình giải quyết công việc giúp cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh, giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp và người dân. Đồng thời, bộ máy tinh gọn giúp tiết kiệm ngân sách nhà nước, nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực công và hạn chế tình trạng chồng chéo, trùng lặp chức năng giữa các cơ quan. Ngoài ra, việc tăng cường phân cấp, phân quyền còn tạo điều kiện cho địa phương chủ động hơn trong quản lý và phát triển kinh tế - xã hội phù hợp với điều kiện thực tiễn.

Tuy nhiên, quá trình cải cách hành chính và tinh gọn bộ máy cũng đặt ra nhiều yêu cầu mới đối với hệ thống pháp luật. Trong lĩnh vực phí và lệ phí, xu hướng này đòi hỏi phải rà soát, đơn giản hóa các khoản thu liên quan đến thủ tục hành chính, loại bỏ những khoản phí, lệ phí không còn phù hợp hoặc gây khó khăn cho người dân và doanh nghiệp. Khi nhiều thủ tục được thực hiện trực tuyến hoặc tích hợp liên thông, việc duy trì quá nhiều khoản thu nhỏ lẻ có thể làm giảm hiệu quả cải cách hành chính và gia tăng chi phí xã hội. Vì vậy, cần nghiên cứu điều chỉnh chính sách phí và lệ phí theo hướng minh bạch, hợp lý và phù hợp với mô hình quản lý mới.

Bên cạnh đó, tinh gọn bộ máy nhà nước cũng làm thay đổi cơ chế quản lý và sử dụng nguồn thu từ phí, lệ phí. Việc sắp xếp lại các cơ quan, đơn vị sự nghiệp công lập và đẩy mạnh tự chủ tài chính đòi hỏi phải xác định rõ trách nhiệm quản lý, sử dụng nguồn thu, tránh thất thoát và bảo đảm công khai, minh bạch. Đồng thời, xu hướng xã hội hóa dịch vụ công cũng đặt ra yêu cầu phân định rõ giữa khoản thu mang tính chất phí, lệ phí với giá dịch vụ công nhằm bảo đảm thống nhất trong hệ thống pháp luật.

Mặc dù đạt được nhiều kết quả tích cực, quá trình cải cách hành chính và tinh gọn bộ máy nhà nước vẫn còn gặp không ít khó khăn. Một số quy định pháp luật còn chồng chéo, thủ tục hành chính ở một số lĩnh vực vẫn phức tạp, việc phân cấp chưa thực sự đồng bộ. Bên cạnh đó, tâm lý e ngại thay đổi, chất lượng nguồn nhân lực và hạn chế về hạ tầng công nghệ cũng ảnh hưởng đến hiệu quả cải cách. Điều này đòi hỏi Nhà nước phải tiếp tục hoàn thiện thể chế, nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, công chức và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong quản lý hành chính.

Xu hướng xã hội hóa dịch vụ công

Trong thực tiễn, xã hội hóa dịch vụ công đã mang lại nhiều tác động tích cực đối với phát triển kinh tế - xã hội. Thứ nhất, xu hướng này giúp huy động nguồn lực tài chính, nhân lực và công nghệ từ khu vực ngoài nhà nước tham gia vào các lĩnh vực phục vụ cộng đồng. Nhờ đó, nhiều dịch vụ công được mở rộng về quy mô, cải thiện chất lượng và đáp ứng tốt hơn nhu cầu của người dân. Thứ hai, cơ chế cạnh tranh giữa các đơn vị cung ứng dịch vụ tạo động lực nâng cao hiệu quả hoạt động, đổi mới phương thức quản lý và cải thiện chất lượng phục vụ. Thứ ba, xã hội hóa góp phần giảm áp lực chi ngân sách nhà nước, cho phép Nhà nước tập trung nguồn lực vào các lĩnh vực thiết yếu như an sinh xã hội, quốc phòng, an ninh và hỗ trợ các đối tượng yếu thế.

Bên cạnh những lợi ích nêu trên, xu hướng xã hội hóa dịch vụ công cũng tác động trực tiếp đến hệ thống pháp luật về phí và lệ phí. Khi một số dịch vụ công không còn do Nhà nước trực tiếp cung cấp mà được chuyển sang cơ chế tự chủ hoặc do khu vực tư nhân thực hiện, nhiều khoản thu trước đây mang tính chất phí, lệ phí cần được rà soát và điều chỉnh lại. Trong nhiều trường hợp, khoản thu không còn mang bản chất là khoản thu ngân sách nhà nước mà chuyển sang cơ chế giá dịch vụ theo nguyên tắc thị trường. Điều này đặt ra yêu cầu phải phân định rõ giữa phí, lệ phí với giá dịch vụ công nhằm bảo đảm tính minh bạch, thống nhất và tránh chồng chéo trong hệ thống pháp luật.

Ngoài ra, xã hội hóa dịch vụ công cũng đặt ra yêu cầu hoàn thiện cơ chế quản lý nhà nước đối với hoạt động cung ứng dịch vụ. Mặc dù có sự tham gia của khu vực tư nhân, Nhà nước vẫn phải giữ vai trò định hướng và kiểm soát nhằm bảo đảm chất lượng dịch vụ, bảo vệ quyền lợi người dân và duy trì công bằng xã hội. Nếu thiếu cơ chế quản lý phù hợp, việc xã hội hóa có thể dẫn đến tình trạng thương mại hóa dịch vụ công, tăng chi phí tiếp cận đối với người dân hoặc phát sinh bất bình đẳng giữa các nhóm xã hội. Vì vậy, cần xây dựng cơ chế kiểm soát mức thu, tiêu chuẩn chất lượng dịch vụ và chính sách hỗ trợ đối với các đối tượng khó khăn, bảo đảm mọi người dân đều có cơ hội tiếp cận các dịch vụ công thiết yếu.

Bên cạnh đó, xu hướng xã hội hóa còn gắn liền với yêu cầu đổi mới cơ chế tài chính đối với đơn vị sự nghiệp công lập. Nhiều đơn vị hiện nay được giao quyền tự chủ tài chính, tự quyết định một phần mức thu và sử dụng nguồn thu để nâng cao chất lượng hoạt động. Điều này góp phần nâng cao tính chủ động và giảm phụ thuộc vào ngân sách nhà nước. Tuy nhiên, quá trình tự chủ cũng cần đi đôi với cơ chế giám sát chặt chẽ nhằm tránh lạm thu, bảo đảm công khai, minh bạch và sử dụng hiệu quả nguồn lực tài chính.

Mặc dù đạt được nhiều kết quả tích cực, quá trình xã hội hóa dịch vụ công ở Việt Nam vẫn còn một số hạn chế. Hệ thống pháp luật điều chỉnh trong một số lĩnh vực còn thiếu đồng bộ; cơ chế phối hợp giữa Nhà nước và khu vực tư nhân chưa thực sự hiệu quả; chất lượng dịch vụ giữa các khu vực còn chênh lệch. Ngoài ra, việc xác định ranh giới giữa dịch vụ công do Nhà nước bảo đảm và dịch vụ có thể xã hội hóa vẫn còn nhiều khó khăn trong thực tiễn áp dụng. Điều này đòi hỏi Nhà nước phải tiếp tục hoàn thiện thể chế, nâng cao hiệu quả quản lý và xây dựng cơ chế kiểm soát phù hợp với yêu cầu phát triển mới.

Xu hướng phát triển kinh tế xanh, bền vững

Tại Việt Nam, phát triển kinh tế xanh và bền vững đã được xác định là định hướng quan trọng trong nhiều chiến lược và chính sách phát triển quốc gia. Nhà nước đang từng bước thúc đẩy chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng sử dụng công nghệ sạch, phát triển năng lượng tái tạo, khuyến khích kinh tế tuần hoàn và nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên. Nhiều lĩnh vực như năng lượng mặt trời, điện gió, giao thông xanh, sản xuất sạch hơn và nông nghiệp hữu cơ đang được quan tâm đầu tư và mở rộng. Đồng thời, Việt Nam cũng cam kết mạnh mẽ tại các diễn đàn quốc tế về mục tiêu phát thải ròng bằng “0” trong tương lai, thể hiện quyết tâm tham gia xu hướng phát triển xanh toàn cầu.

Xu hướng phát triển kinh tế xanh và bền vững mang lại nhiều tác động tích cực đối với nền kinh tế - xã hội. Trước hết, mô hình này góp phần bảo vệ môi trường, giảm ô nhiễm và hạn chế các tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu đối với đời sống con người. Bên cạnh đó, việc phát triển các ngành kinh tế xanh, công nghệ sạch và năng lượng tái tạo còn tạo ra nhiều cơ hội việc làm mới, nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế và thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Phát triển bền vững cũng giúp bảo đảm an ninh năng lượng, an ninh lương thực và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân thông qua môi trường sống an toàn, lành mạnh hơn.

Tuy nhiên, xu hướng này cũng đặt ra nhiều yêu cầu đổi mới đối với hệ thống pháp luật và chính sách tài chính công. Trong lĩnh vực phí và lệ phí, yêu cầu phát triển kinh tế xanh đòi hỏi Nhà nước phải xây dựng các công cụ tài chính nhằm khuyến khích hoạt động thân thiện với môi trường và hạn chế các hành vi gây ô nhiễm. Nhiều loại phí liên quan đến bảo vệ môi trường, xử lý chất thải, khai thác tài nguyên hay phát thải khí nhà kính cần được nghiên cứu hoàn thiện theo hướng phản ánh đúng chi phí xã hội và môi trường của hoạt động sản xuất, kinh doanh. Đồng thời, chính sách miễn, giảm hoặc ưu đãi tài chính đối với các hoạt động đầu tư xanh, sử dụng năng lượng sạch và công nghệ thân thiện môi trường cũng cần được quan tâm nhằm tạo động lực cho doanh nghiệp chuyển đổi mô hình sản xuất.

Bên cạnh đó, phát triển kinh tế xanh cũng đặt ra yêu cầu rà soát, điều chỉnh các khoản thu ngân sách liên quan đến khai thác tài nguyên và sử dụng dịch vụ môi trường. Việc sử dụng công cụ phí, lệ phí cần bảo đảm hài hòa giữa mục tiêu tăng trưởng kinh tế với bảo vệ môi trường và công bằng xã hội. Nếu mức thu quá thấp có thể không đủ sức răn đe đối với các hành vi gây ô nhiễm, nhưng nếu quá cao lại có thể ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất kinh doanh và sức cạnh tranh của doanh nghiệp. Vì vậy, việc xây dựng chính sách tài chính trong nền kinh tế xanh cần được thực hiện trên cơ sở đánh giá đầy đủ tác động kinh tế - xã hội và phù hợp với điều kiện phát triển của đất nước.

Mặc dù xu hướng phát triển kinh tế xanh và bền vững mang lại nhiều lợi ích lâu dài, quá trình thực hiện vẫn còn gặp không ít khó khăn. Chi phí đầu tư cho công nghệ xanh và chuyển đổi năng lượng còn cao; nhận thức của một bộ phận doanh nghiệp và người dân về phát triển bền vững chưa đầy đủ; hạ tầng kỹ thuật và nguồn nhân lực phục vụ kinh tế xanh còn hạn chế. Ngoài ra, hệ thống pháp luật và cơ chế chính sách trong một số lĩnh vực vẫn chưa đồng bộ, gây khó khăn cho việc triển khai các mô hình sản xuất và tiêu dùng xanh trong thực tiễn.

Có thể khẳng định rằng, phát triển kinh tế xanh và bền vững là xu hướng tất yếu trong bối cảnh toàn cầu hiện nay và là điều kiện quan trọng để bảo đảm sự phát triển lâu dài của đất nước. Xu hướng này không chỉ tác động đến hoạt động sản xuất, kinh doanh mà còn đặt ra yêu cầu đổi mới mạnh mẽ đối với cơ chế quản lý nhà nước và hệ thống pháp luật, trong đó có pháp luật về phí và lệ phí. Trong thời gian tới, việc tiếp tục hoàn thiện chính sách tài chính xanh, nâng cao hiệu quả quản lý tài nguyên và thúc đẩy chuyển đổi mô hình tăng trưởng sẽ là yếu tố quan trọng để Việt Nam đạt được mục tiêu phát triển bền vững và hội nhập hiệu quả với xu thế phát triển của thế giới.

ĐÁNH GIÁ CHUNG

Bài viết tập trung nhận diện, dự báo và phân tích tác động của 4 xu hướng cốt lõi đối với Luật Phí và lệ phí:

(i) Chuyển đổi số và phát triển Chính phủ điện tử;

(ii) Cải cách hành chính và tinh gọn bộ máy nhà nước;

(iii) Xã hội hóa dịch vụ công;

(iv) Phát triển kinh tế xanh, bền vững.

Kết quả phân tích và dự báo bối cảnh kinh tế - xã hội cho thấy việc hoàn thiện Luật Phí và lệ phí năm 2015 không chỉ là yêu cầu cấp thiết từ thực tiễn quản lý nhà nước, mà còn là điều kiện tiên quyết để thể chế hóa các chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước về đổi mới mô hình phát triển. Tác động tổng hợp của các xu hướng lớn đòi hỏi Luật Phí và lệ phí cần được rà soát, hoàn thiện theo hướng: Thích ứng với chuyển đổi số và Chính phủ điện tử; Đồng bộ với cải cách hành chính và tinh gọn bộ máy; Hoàn thiện cơ chế xã hội hóa dịch vụ công; Đồng hành cùng phát triển kinh tế xanh.

Việc hoàn thiện Luật Phí và lệ phí trong thời gian tới là hết sức cần thiết. Việc sửa đổi, bổ sung và hoàn thiện các quy định pháp luật liên quan không chỉ nhằm đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước hiện đại, nâng cao hiệu quả thu ngân sách nhà nước mà còn góp phần thúc đẩy cải cách hành chính, đẩy mạnh chuyển đổi số trong cung cấp dịch vụ công, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và tăng cường tính công khai, minh bạch trong quản lý tài chính công.

Tài liệu tham khảo:

1. Ban Chấp hành Trung ương (2025). Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.

2. Cấn Văn Lực (2025). Kinh tế Việt Nam giai đoạn 2021-2025 và bối cảnh, mục tiêu, giải pháp cho giai đoạn 2026-2030.

3. Quốc hội (2015). Luật số 97/2015/QH13 về Phí và lệ phí.

4. Quốc hội (2025). Luật số 72/2025/QH15 về Tổ chức chính quyền địa phương.

5. Văn phòng Chính phủ (2021). Đề án tổng thể phát triển Chính phủ điện tử đến năm 2025, định hướng đến năm 2030.