Giải pháp hoàn thiện các quy định tại Luật Phí và lệ phí

La Thị Nối

Vụ Chính sách thuế, phí và lệ phí, Bộ Tài chính

Email: [email protected]

BỐI CẢNH VÀ CÁC VẤN ĐỀ ĐẶT RA

Trong bối cảnh kinh tế - xã hội có nhiều thay đổi, yêu cầu đẩy mạnh cải cách thể chế, chuyển đổi số, phát triển kinh tế số và nâng cao chất lượng cung cấp dịch vụ công đặt ra những yêu cầu mới đối với công tác quản lý phí, lệ phí. Vì vậy, việc hoàn thiện các quy định tại Luật Phí và lệ phí cần được thực hiện trên cơ sở tổng kết thực tiễn, nhận diện những bất cập và cập nhật các yêu cầu quản lý mới, bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất của hệ thống pháp luật. Các giải pháp cần hướng tới nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, tạo thuận lợi cho người dân, doanh nghiệp, đồng thời sử dụng hiệu quả nguồn lực tài chính công, đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững.

Thời gian qua, Chính phủ đã đưa ra những quan điểm, mục tiêu rõ ràng về chuyển đổi số trong giai đoạn gần. Về Kinh tế số: Tại Chiến lược quốc gia phát triển kinh tế số và xã hội số đến năm 2025, định hướng đến năm 2030 đã đặt mục tiêu kinh tế số chiếm 20% GDP vào năm 2025 và tăng lên 30% GDP vào năm 2030 (Thủ tướng Chính phủ, 2022). Đây chính là lý do các loại tài sản mới như dữ liệu lớn, dịch vụ trí tuệ nhân tạo (AI), hay tài sản mã hóa cần được rà soát để đưa vào khung quản lý kinh tế của Luật Phí và lệ phí. Về Công dân số (nằm trong cấu phần Xã hội số): Chiến lược quốc gia phát triển kinh tế số và xã hội số đến năm 2025, định hướng đến năm 2030 đã định nghĩa và đặt chỉ tiêu phát triển công dân số qua các tiêu chí cụ thể như: tỷ lệ người dân có danh tính số (VNeID), tỷ lệ người trưởng thành có tài khoản thanh toán điện tử, và khả năng kỹ năng số cơ bản.

Đề án “Phát triển ứng dụng định danh quốc gia VNeID giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn đến năm 2045” đặt mục tiêu đến năm 2028 thực hiện cấp 100% tài khoản định danh điện tử cho cá nhân (người Việt Nam; người nước ngoài), cơ quan, tổ chức đủ điều kiện và có nhu cầu và đến năm 2030, 100% công dân có tài khoản VNeID mức độ 2, được tích hợp thông tin tài khoản thanh toán, ví điện tử trên VNeID khi có nhu cầu (Thủ tướng Chính phủ, 2026). Vì vậy, Luật Phí và lệ phí mới cần quy định cứng cơ chế “Mức phí số”. Theo đó, bất kỳ dịch vụ công nào được thực hiện trực tuyến hoàn toàn qua mạng và thanh toán không dùng tiền mặt sẽ có mức phí, lệ phí mặc định thấp hơn từ 20% đến 50% so với hình thức trực tiếp, thúc đẩy xã hội vận hành trên nền tảng số hóa toàn diện.

Chiến lược cải cách hệ thống thuế đến năm 2030 nêu quan điểm về cải cách chính sách thuế, phí và lệ phí theo hướng: Thuế, phí, lệ phí là công cụ của Nhà nước góp phần quản lý, điều tiết, ổn định kinh tế vĩ mô, tái cơ cấu nền kinh tế, động viên được các nguồn lực đảm bảo cho nền kinh tế tăng trưởng chất lượng, hiệu quả, phát triển nhanh, bền vững; giải quyết hài hòa các vấn đề phát triển kinh tế và môi trường gắn với các mục tiêu, nhiệm vụ của Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội 10 năm 2021 -2030; Hệ thống chính sách thuế được hoàn thiện, đồng bộ, cơ cấu lại thu ngân sách nhà nước đảm bảo tính bền vững, góp phần cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh theo hướng: mở rộng cơ sở thuế; huy động hợp lý nguồn lực cho ngân sách nhà nước, đảm bảo tính đồng bộ, công bằng, trung lập của chính sách thuế; đơn giản, minh bạch, rõ ràng, dễ hiểu, dễ thực hiện. Các chính sách thuế chỉ được quy định trong các văn bản pháp luật về thuế và được hoàn thiện, sửa đổi, bổ sung bảo đảm tính nhất quán về hiệu lực pháp lý giữa các luật thuế và các văn bản pháp luật có liên quan.

CÁC GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN LUẬT PHÍ VÀ LỆ PHÍ

Việc sửa đổi Luật Phí và lệ phí cần được nghiên cứu theo hướng duy trì và phát huy kết quả đã đạt được, đồng thời khắc phục những tồn tại trong thời gian qua, góp phần tạo môi trường đầu tư kinh doanh thuận lợi, công bằng, khuyến khích đầu tư, thúc đẩy cạnh tranh, điều tiết thu nhập hợp lý, phù hợp với quá trình hội nhập, phát triển của nền kinh tế, theo đó, cần tập trung vào một số nội dung sau:

Về phạm vi điều chỉnh

Thứ nhất, bổ sung quy định về đối tượng chịu, đối tượng không chịu và thẩm quyền quyết định. Tại Luật Phí và lệ phí hiện hành chưa quy định về đối tượng chịu, đối tượng không chịu phí, lệ phí và thẩm quyền quyết định đối tượng này. Điều này gây khó khăn cho cơ quan có thẩm quyền (ban hành văn bản quy định thu phí, lệ phí) muốn quy định không thu phí, lệ phí đối với một số trường hợp nhất định, chẳng hạn, dịch vụ cung cấp giữa cơ quan nhà nước này với cơ quan nhà nước khác/cơ quan đảng hoặc dịch vụ tiêu dùng nội bộ; việc thu phí, lệ phí dẫn đến tăng khối lượng công việc cho các cơ quan trong việc thu, nộp vì đều sử dụng kinh phí từ ngân sách nhà nước.

Đối với việc bổ sung đối tượng không chịu phí, lệ phí, cần thiết quy định rõ các nguyên tắc loại trừ, trong đó khẳng định các dịch vụ công, hoạt động quản lý nhà nước cung cấp giữa các cơ quan trong hệ thống chính trị để thực hiện nhiệm vụ chính trị/công vụ; dịch vụ chia sẻ dữ liệu phục vụ quản lý nhà nước thuộc đối tượng không chịu phí, lệ phí.

Đồng thời, quy định rõ thẩm quyền của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ và Hội đồng nhân dân cấp tỉnh (trong phạm vi phân cấp) được quyết định chi tiết các trường hợp cụ thể không chịu phí, lệ phí khi ban hành văn bản quy định mức thu cho từng khoản phí, lệ phí.

Thứ hai, bổ sung cơ chế ấn định phí, lệ phí. Quy định rõ cơ quan có thẩm quyền quản lý thu phí, lệ phí được quyền ấn định mức phí, lệ phí phải nộp trong các trường hợp: Người nộp phí không đăng ký, không kê khai, không nộp phí, lệ phí theo đúng quy định thời hạn; không cung cấp hoặc cung cấp không đầy đủ, chính xác thông tin, tài liệu, dữ liệu quan trắc/kiểm đếm để xác định số phí phải nộp; làm mất, hư hỏng, không lưu trữ được dữ liệu, sổ sách, chứng từ làm căn cứ tính phí.

Cơ chế ấn định phí, lệ phí sẽ dựa trên công suất thiết kế, dữ liệu vận hành trung bình của các cơ sở tương đương, hoặc dữ liệu quá khứ gần nhất có đủ căn cứ pháp lý. Theo đó, đề xuất về thẩm quyền quy định về cơ chế ấn định phí, lệ phí theo hướng: Giao cho Bộ trưởng Bộ quản lý ngành/Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh hoặc Thủ trưởng cơ quan thu phí quyết định mức ấn định cụ thể sau khi có ý kiến thẩm định của cơ quan tài chính/thuế cùng cấp, bảo đảm chống thất thu ngân sách nhà nước nhưng đồng thời không gây đình trệ hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp.

Về Danh mục phí, lệ phí

Thứ nhất, rà soát bổ sung, sửa đổi, bãi bỏ các khoản phí, lệ phí tại Luật chuyên ngành. Xuất phát từ tình hình thực tiễn, khi xây dựng Luật Phí và lệ phí mới cần bổ sung vào Danh mục phí, lệ phí một số loại phí, lệ phí đang được quy định tại các văn bản quy phạm pháp luật khác nhằm bảo đảm tính thống nhất theo quy định của pháp luật phí và lệ phí. Đồng thời, rà soát lại toàn bộ các hoạt động có liên quan đến thu phí, lệ phí của các ngành để tổng hợp vào Danh mục Phí, lệ phí ban hành kèm theo Luật Phí và lệ phí.

Thứ hai, rà soát, thu gọn danh mục phí, lệ phí gắn với cắt giảm, đơn giản hóa, giảm chi phí thực hiện thủ tục hành chính liên quan đến hoạt động sản xuất, kinh doanh bảo đảm tạo thuận lợi cho tổ chức, cá nhân, tạo lập môi trường kinh doanh thuận lợi, lành mạnh.

Thứ ba, tiếp tục chuyển từ phí sang giá. Quá trình xã hội hóa đòi hỏi Luật Phí và lệ phí mới phải có sự tương thích mạnh mẽ để hỗ trợ lộ trình chuyển đổi từ phí sang cơ chế giá dịch vụ một cách minh bạch. Việc chuyển đổi này giúp xác định đúng giá trị dịch vụ, tạo môi trường bình đẳng cho khu vực tư nhân tham gia đầu tư mà không bị bó hẹp bởi các định mức phí hành chính cứng nhắc.

Đối với các lĩnh vực hoạt động không thực hiện xã hội hóa, do Nhà nước thực hiện hoặc thuộc đặc quyền của Nhà nước (ví dụ như phí thuộc các lĩnh vực thông tin, liên lạc, lĩnh vực an ninh, trật tự, an toàn xã hội, lĩnh vực khoa học, công nghệ và môi trường...) thì tiếp tục thực hiện theo quy định.

Đối với một số dịch vụ sự nghiệp công có khả năng xã hội hóa cao cần rà soát đưa ra khỏi Danh mục phí, chuyển sang vận hành theo cơ chế giá nhằm thu hút đầu tư tư nhân. Chuyển từ phí sang giá đối với các khoản thu của đơn vị sự nghiệp công lập là chìa khóa để giải phóng năng lực nội tại của bộ máy hành chính công.

Thứ tư, tiếp tục phân cấp cho địa phương quyết định một số khoản phí, lệ phí phù hợp với thực tiễn, điều kiện quản lý nhà nước địa phương trong tình hình mới. Cần thiết tăng thẩm quyền tối đa cho Hội đồng nhân dân cấp tỉnh: Khi vận hành chính quyền 2 cấp (tỉnh và xã), cấp tỉnh đóng vai trò là đầu não điều phối chiến lược và chịu trách nhiệm toàn diện về sự phát triển kinh tế - xã hội của vùng. Nhằm phù hợp với mô hình chính quyền 2 cấp, Luật Phí và lệ phí sửa đổi cần tăng danh mục các loại phí, lệ phí giao cho địa phương tự quyết định mức thu và phương án sử dụng. Có thể nghiên cứu sửa đổi theo hướng: Trung ương không nên quy định cứng một mức thu hoặc một công thức tính phí cho cả 34 tỉnh, thành phố. Luật mới cần chuyển sang cơ chế: Trung ương chỉ ban hành khung trần - khung sàn hoặc các nguyên tắc cốt lõi, còn Hội đồng nhân dân cấp tỉnh được giao toàn quyền quyết định mức thu cụ thể và phương án sử dụng nguồn thu giữ lại.

Thứ năm, bổ sung các khoản phí khai thác, sử dụng thông tin, dữ liệu; phí hạ tầng số và các tài sản mã hóa.

Thứ sáu, bãi bỏ những khoản phí, lệ phí đã có tên trong Danh mục nhưng chưa ban hành văn bản hoặc đã ban hành văn bản nhưng hiệu quả thu phí, lệ phí không cao.

Việc bãi bỏ các khoản phí, lệ phí không còn phù hợp là một bước đi cần thiết trong lộ trình cắt giảm thủ tục hành chính và đơn giản hóa hệ thống pháp luật. Hiện nay, vẫn còn tồn tại một số loại phí có số thu thấp (không bù đắp nổi chi phí tổ chức thu) nhưng lại tạo ra rào cản hành chính, làm mất thời gian của người dân và doanh nghiệp. Việc bãi bỏ giúp tiết kiệm nguồn lực xã hội.

Ngoài ra, việc rà soát và loại bỏ các khoản phí đã có tên nhưng chưa ban hành văn bản (các loại phí “treo”) giúp tạo môi trường pháp lý minh bạch, tránh tình trạng địa phương hoặc cơ quan thu tự ý áp dụng gây bức xúc dư luận.

Về miễn, giảm phí, lệ phí

Thứ nhất, cần nghiên cứu bổ sung đối tượng miễn, giảm phí. Quy định miễn, giảm phí, lệ phí tại Điều 10 Luật Phí và lệ phí hiện nay chủ yếu tập trung vào chính sách an sinh xã hội truyền thống (người yếu thế, hộ nghèo, người có công). Ngoài việc kế thừa các quy định nêu trên, cần nghiên cứu sửa đổi, quy định miễn, giảm phí, lệ phí nhằm bắt kịp và đồng bộ với các chủ trương, chính sách mới lớn của Đảng và Nhà nước hiện nay, theo đó, cần tập trung vào 02 định hướng chiến lược lớn: Chuyển đổi số quốc gia, Phát triển kinh tế xanh.

Cụ thể, để khuyến khích các động lực phát triển mới, cần bổ sung thêm các nhóm đối tượng:

- Nhóm công dân số và giao dịch trực tuyến: Khuyến khích người dân chuyển đổi từ phương thức truyền thống sang trực tuyến để thúc đẩy Chính phủ số. Theo đó, cần miễn hoặc giảm các loại lệ phí đăng ký hộ tịch, cấp giấy tờ cá nhân, phí giao dịch hành chính công khi công dân thực hiện hoàn toàn qua môi trường mạng.

- Nhóm doanh nghiệp, tổ chức phát triển kinh tế xanh/kinh tế tuần hoàn: Miễn, giảm các loại phí bảo vệ môi trường, phí thẩm định cho các dự án chuyển đổi năng lượng xanh, năng lượng tái tạo, doanh nghiệp khởi nghiệp đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực công nghệ cao và bảo vệ môi trường.

Thứ hai, nghiên cứu việc miễn, giảm phí, lệ phí chuyển từ “miễn, giảm theo đối tượng” sang “miễn, giảm theo lĩnh vực, ngành”. Bên cạnh việc quy định các đối tượng được ưu đãi phí, lệ phí, luật nên bổ sung cơ chế miễn giảm theo ngành, lĩnh vực. Việc bổ sung cơ chế miễn, giảm phí, lệ phí theo ngành, lĩnh vực là một định hướng sửa đổi. Thay đổi này sẽ biến Luật Phí và lệ phí từ một công cụ thu ngân sách đơn thuần thành một công cụ chính sách tài khóa chủ động, góp phần thực hiện thắng lợi các Nghị quyết chiến lược của Đảng về phát triển giáo dục, y tế, văn hóa và các ngành kinh tế mũi nhọn trong kỷ nguyên mới.

Về thẩm quyền

Đề xuất sửa đổi, bổ sung quy định tại Điều 4 Luật Phí và lệ phí theo hướng giao quyền chủ động tối đa cho chính quyền địa phương theo tinh thần của Luật Ngân sách nhà nước 2025:

Thứ nhất, cho phép Hội đồng nhân dân cấp tỉnh ban hành khoản phí, lệ phí ngoài Danh mục: Luật hóa cơ chế đặc thù đã thí điểm thành quy định chung. Hội đồng nhân dân cấp tỉnh được quyết định ban hành các khoản phí, lệ phí mới (chưa có trong Phụ lục Danh mục của Luật) phát sinh từ thực tiễn phát triển kinh tế - xã hội của địa phương, đáp ứng các điều kiện ràng buộc: Phù hợp với khả năng đóng góp và yêu cầu phát triển của địa phương; Không làm cản trở lưu thông hàng hóa, dịch vụ và bảo đảm sự thống nhất của thị trường toàn quốc; Không trùng lắp với các khoản phí, lệ phí thuộc thẩm quyền Trung ương.

Thứ hai, quyền điều chỉnh tỷ lệ, mức thu: Cho phép Hội đồng nhân dân cấp tỉnh linh hoạt điều chỉnh tăng/ giảm mức thu hoặc tỷ lệ để lại đối với các khoản phí, lệ phí trong Danh mục (trừ án phí, lệ phí tòa án và các khoản thu ngân sách trung ương hưởng 100%) để phù hợp với đặc thù chi phí sinh hoạt, mức thu nhập và mục tiêu thu hút đầu tư của từng địa phương.

Thứ ba, quy định cơ chế kiểm soát rủi ro: Yêu cầu địa phương trước khi ban hành khoản phí/lệ phí ngoài Danh mục phải trình Chính phủ/Bộ Tài chính cho ý kiến chấp thuận để đảm bảo không vi phạm các luật chuyên ngành khác.

Về nguyên tắc xác định mức thu

Luật Phí và lệ phí quy định mức thu phí được xác định cơ bản bảo đảm bù đắp chi phí, có tính đến chính sách phát triển kinh tế - xã hội của Nhà nước trong từng thời kỳ, bảo đảm công bằng, công khai, minh bạch và bình đẳng về quyền và nghĩa vụ của công dân.

Nguyên tắc xác định mức thu phí trong Luật Phí và lệ phí hiện hành đang gặp phải những thách thức lớn giữa lý thuyết và thực tiễn: Khái niệm “bù đắp chi phí” có phần cứng nhắc, việc thiếu định mức kinh tế - kỹ thuật khiến việc tính chi phí chỉ mang tính ước lệ, đồng thời chưa xử lý được các chi phí biến đổi lớn (chi phí công tác, kiểm tra thực địa) cũng như sự lãng phí cơ chế khi áp mức thu cào bằng từ Trung ương đến địa phương. Theo đó, đề xuất sửa đổi nguyên tắc xác định mức thu phí tại Luật Phí và lệ phí theo hướng không áp đặt duy nhất nguyên tắc “bù đắp chi phí” cho mọi loại phí; phân loại nguyên tắc xác định mức thu phí thành 02 nhóm rõ rệt:

Thứ nhất, nhóm phí dịch vụ công thông thường (thẩm định, cấp phép, kiểm định...): Xác định dựa trên nguyên tắc bù đắp chi phí hoạt động hợp lý, hợp lệ phục vụ cung cấp dịch vụ.

Thứ hai, nhóm phí quản lý, giám sát ngành nghề kinh doanh điều kiện/tài nguyên quốc gia (chứng

khoán, bảo hiểm, viễn thông, tài nguyên số...): Xác định theo tỷ lệ % doanh thu, giá trị tài sản giám sát hoặc quy mô thị trường nhằm phục vụ mục tiêu điều tiết vĩ mô, tái đầu tư hạ tầng quản lý và quản trị rủi ro hệ thống.

Về hoàn trả, bù trừ, gia hạn, chậm nộp, khoanh nợ, xóa nợ

Pháp Luật phí và lệ phí không quy định cụ thể về việc xử lý tiền nộp nhầm, nộp thừa mà viện dẫn theo quy định của Luật Quản lý thuế. Việc thiếu khung pháp lý gốc ngay trong Luật Phí và lệ phí làm giảm tính hệ thống, gây khó khăn cho các cơ quan thu phí/lệ phí không phải là cơ quan thuế trong quá trình thực thi và hoàn trả tiền cho người dân, doanh nghiệp.

Theo đó, cần quy định nguyên tắc về:

Hoàn trả, bù trừ: Tổ chức, cá nhân nộp thừa, nộp nhầm tiền phí, lệ phí được quyền đề nghị hoàn trả hoặc bù trừ vào nghĩa vụ nộp kỳ sau.

Xử lý nợ và tiền chậm nộp: Quy định rõ nguyên tắc tính tiền chậm nộp, gia hạn nộp, khoanh nợ, xóa nợ, miễn tiền chậm nộp/tiền phạt đối với các khoản phí, lệ phí.

KẾT LUẬN

Việc hoàn thiện chính sách thu phí, lệ phí gắn với cơ cấu lại thu ngân sách nhà nước; đẩy mạnh xã hội hóa dịch vụ công; tăng cường thực hiện cải cách thủ tục hành chính để tiếp tục cải thiện môi trường kinh doanh, giải phóng nguồn lực của xã hội và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, bảo đảm điều kiện cho nền kinh tế của đất nước phát triển nhanh, bền vững là một đòi hỏi khách quan, mang tính chiến lược nhằm chuyên nghiệp hóa toàn diện nền hành chính tài chính quốc gia. Đây là nền tảng vững chắc để xây dựng một thể chế tài chính đồng bộ, có sức cạnh tranh cao, tương thích hoàn toàn với các chuẩn mực quốc tế, đưa đất nước vững vàng bước vào kỷ nguyên phát triển mới bền vững và thịnh vượng

Tài liệu tham khảo:

1. Ban Chấp hành Trung ương Đảng (2017), Nghị quyết số 18-NQ/TW ngày 25/10/2017 về tiếp tục đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả, Hà Nội.

2. Ban Chấp hành Trung ương Đảng (2017), Nghị quyết số 19-NQ/TW ngày 25/10/2017 về tiếp tục đổi mới hệ thống tổ chức và quản lý, nâng cao chất lượng và hiệu quả hoạt động của các đơn vị sự nghiệp công lập, Hà Nội.

3. Bộ Chính trị (2024), Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, Hà Nội.

4. Bộ Chính trị (2025), Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới, Hà Nội.

5. Quốc hội (2015), Luật số 97/2015/QH13 về Phí và lệ phí.

6. Quốc hội (2025), Luật số 108/2025/QH15 về Quản lý thuế.

7. Thủ tướng Chính phủ (2022), Quyết định số 411/QĐ-TTg ngày 31/3/2022 phê duyệt Chiến lược quốc gia phát triển kinh tế số và xã hội số đến năm 2025, định hướng đến năm 2030.

8. Thủ tướng Chính phủ (2026), Quyết định số 940/QĐ-TTg ngày 26/5/2026 phê duyệt Đề án "Phát triển ứng dụng định danh quốc gia VNeID giai đoạn 2026 - 2030, tầm nhìn đến năm 2045