Kinh nghiệm thu phí, lệ phí của một số nước và hàm ý đối với Việt Nam

Dương Thị Thùy Trinh

Vụ Chính sách thuế, phí và lệ phí, Bộ Tài chính

Email: [email protected]

ĐẶT VẤN ĐỀ

Nếu trước đây phí và lệ phí chủ yếu được coi là công cụ tạo nguồn thu cho ngân sách nhà nước thì hiện nay, ở nhiều quốc gia phát triển, các khoản thu này được thiết kế như một công cụ của quản trị công hiện đại nhằm phân bổ hợp lý nguồn lực, điều tiết hành vi của các chủ thể trong xã hội, nâng cao chất lượng dịch vụ công và tăng cường tính minh bạch, trách nhiệm giải trình của cơ quan nhà nước.

Mặc dù điều kiện phát triển kinh tế, mô hình tổ chức nhà nước và hệ thống pháp luật có sự khác biệt, song các mô hình thành công đều có một số đặc điểm chung. Đó là hệ thống pháp luật rõ ràng và ổn định; cơ chế xác định mức thu dựa trên chi phí thực tế và lợi ích mà người sử dụng dịch vụ nhận được; ứng dụng mạnh mẽ công nghệ số trong quản lý; tăng cường phân cấp gắn với cơ chế kiểm tra, giám sát hiệu quả; đồng thời coi minh bạch và trách nhiệm giải trình là những nguyên tắc xuyên suốt trong xây dựng và thực thi chính sách.

Những xu hướng nêu trên phản ánh sự chuyển dịch từ tư duy quản lý hành chính truyền thống sang mô hình quản trị công hiện đại, trong đó chính sách phí và lệ phí được xem là một bộ phận hữu cơ của cải cách thể chế, cải cách tài chính công và chuyển đổi số quốc gia. Trong bối cảnh Việt Nam đang nghiên cứu sửa đổi, hoàn thiện Luật Phí và lệ phí, việc tham chiếu mô hình và xu hướng cải cách của các quốc gia có nền quản trị hiện đại là yêu cầu cấp thiết.

KINH NGHIỆM QUẢN LÝ PHÍ, LỆ PHÍ CỦA MỘT SỐ QUỐC GIA

Việc nghiên cứu kinh nghiệm của các quốc gia cho thấy, mặc dù có sự khác biệt về điều kiện phát triển kinh tế, mô hình tổ chức bộ máy nhà nước và hệ thống pháp luật, song xu hướng cải cách chính sách phí, lệ phí trên thế giới đang có nhiều điểm tương đồng. Những cải cách này phản ánh sự chuyển biến từ tư duy quản lý tài chính công truyền thống sang mô hình quản trị công hiện đại, trong đó, phí và lệ phí không chỉ được coi là công cụ tạo nguồn thu cho ngân sách nhà nước mà còn là một phương tiện hỗ trợ thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước và chất lượng cung ứng dịch vụ công.

Qua nghiên cứu kinh nghiệm của Singapore, Estonia, Hàn Quốc, Nhật Bản, Đức, Hoa Kỳ, Trung Quốc và Australia có thể nhận diện một số xu hướng cải cách chủ yếu.

Chuyển đổi từ tư duy quản lý thu sang tư duy quản trị công

Điểm tương đồng nổi bật giữa các quốc gia là sự thay đổi trong quan điểm xây dựng chính sách phí, lệ phí. Nếu trước đây các khoản thu này chủ yếu nhằm bảo đảm nguồn thu cho ngân sách nhà nước thì hiện nay, chính sách phí và lệ phí được thiết kế như một công cụ quản trị nhằm nâng cao hiệu quả phân bổ nguồn lực, điều tiết hành vi của các chủ thể trong nền kinh tế và cải thiện chất lượng dịch vụ công.

Trong mô hình quản trị hiện đại, việc xác định mức thu không chỉ căn cứ vào nhu cầu ngân sách mà còn dựa trên chi phí cung ứng dịch vụ, lợi ích xã hội, khả năng chi trả của người dân và doanh nghiệp, cũng như tác động của chính sách đối với tăng trưởng kinh tế và phát triển bền vững. Điều này góp phần bảo đảm sự cân bằng giữa mục tiêu tài chính với yêu cầu công bằng xã hội và hiệu quả quản lý nhà nước.

Đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý phí, lệ phí

Một xu hướng nổi bật khác là việc ứng dụng công nghệ số trong toàn bộ quá trình quản lý phí, lệ phí. Các quốc gia có nền quản trị hiện đại đều hướng tới việc xây dựng hệ thống quản lý thống nhất trên cơ sở dữ liệu dùng chung, kết nối giữa cơ quan thuế, kho bạc, ngân hàng, cơ quan đăng ký và các cơ quan cung cấp dịch vụ công.

Quá trình số hóa không chỉ làm thay đổi phương thức thu, nộp mà còn góp phần tái cấu trúc quy trình quản lý, giảm đáng kể chi phí hành chính, rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ và nâng cao tính minh bạch. Việc sử dụng định danh điện tử, thanh toán không dùng tiền mặt, biên lai điện tử và cơ sở dữ liệu liên thông đã trở thành những thành tố quan trọng trong mô hình quản lý hiện đại.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy chuyển đổi số chỉ phát huy hiệu quả khi được triển khai đồng bộ với cải cách thể chế, chuẩn hóa quy trình nghiệp vụ và nâng cao năng lực quản trị của các cơ quan nhà nước.

Hoàn thiện khuôn khổ pháp lý và bảo đảm tính minh bạch

Bên cạnh yếu tố công nghệ, các quốc gia đều chú trọng xây dựng khuôn khổ pháp lý rõ ràng, ổn định và có khả năng dự báo cao. Các khoản phí, lệ phí được quy định cụ thể về căn cứ pháp lý, đối tượng áp dụng, mức thu, cơ chế quản lý và sử dụng nguồn thu. Đồng thời, việc điều chỉnh chính sách thường được thực hiện trên cơ sở đánh giá tác động và tham vấn các bên liên quan nhằm bảo đảm tính khách quan và phù hợp với thực tiễn.

Minh bạch được xem là nguyên tắc xuyên suốt trong quản lý phí, lệ phí. Nhiều quốc gia công khai danh mục các khoản thu, phương pháp xác định mức thu, kết quả quản lý và sử dụng nguồn thu trên các cổng thông tin điện tử. Điều này không chỉ tạo điều kiện để xã hội giám sát hoạt động của cơ quan nhà nước mà còn góp phần củng cố niềm tin của người dân và doanh nghiệp đối với chính sách công.

Gắn chính sách phí, lệ phí với mục tiêu phát triển bền vững

Một điểm đáng chú ý là nhiều quốc gia đã mở rộng chức năng của chính sách phí, lệ phí từ công cụ tài chính sang công cụ điều tiết phát triển. Các khoản thu được thiết kế nhằm khuyến khích sử dụng tiết kiệm tài nguyên, giảm ô nhiễm môi trường, phát triển giao thông công cộng, nâng cao hiệu quả khai thác kết cấu hạ tầng và thúc đẩy đổi mới công nghệ.

Việc kết hợp mục tiêu tài chính với mục tiêu phát triển bền vững giúp chính sách phí, lệ phí phát huy hiệu quả trên nhiều phương diện, đồng thời tạo sự thống nhất giữa quản lý tài chính công với các chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia.

Những khác biệt trong mô hình quản lý

Mặc dù có nhiều điểm tương đồng, cách tiếp cận của các quốc gia vẫn có những khác biệt nhất định.

Các quốc gia như Singapore, Estonia và Hàn Quốc ưu tiên phát triển Chính phủ số và coi chuyển đổi số là động lực chủ yếu để nâng cao hiệu quả quản lý phí, lệ phí. Trong khi đó, Nhật Bản và Đức tập trung hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, tăng cường trách nhiệm giải trình và duy trì tính ổn định của chính sách như nền tảng cho quản lý tài chính công.

Đối với Hoa Kỳ, Australia và Trung Quốc, chính sách phí, lệ phí được vận dụng linh hoạt như một công cụ điều tiết nhằm giải quyết các vấn đề về môi trường, phát triển hạ tầng, sử dụng tài nguyên và quản lý đô thị. Những khác biệt này phản ánh điều kiện phát triển, đặc điểm thể chế và mục tiêu quản trị của từng quốc gia. Tuy nhiên, điểm chung là mọi cải cách đều hướng tới nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước và chất lượng phục vụ người dân.

Từ việc so sánh kinh nghiệm của các quốc gia có thể rút ra một số nhận xét tổng quát.

Thứ nhất, hiệu quả của chính sách phí, lệ phí phụ thuộc trước hết vào chất lượng thể chế và năng lực quản trị công hơn là vào số lượng các khoản thu hoặc mức thu cụ thể.

Thứ hai, chuyển đổi số đang trở thành xu hướng tất yếu trong quản lý phí, lệ phí. Tuy nhiên, công nghệ chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được triển khai đồng bộ với cải cách thể chế, đơn giản hóa thủ tục hành chính và xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia thống nhất.

Thứ ba, việc xác định mức thu cần dựa trên nguyên tắc công khai, minh bạch, phản ánh đúng chi phí cung ứng dịch vụ và bảo đảm sự cân bằng giữa hiệu quả kinh tế với công bằng xã hội.

Thứ tư, chính sách phí, lệ phí ngày càng được sử dụng như một công cụ hỗ trợ thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững, thay vì chỉ nhằm tạo nguồn thu cho ngân sách nhà nước.

Thứ năm, không tồn tại một mô hình chung có thể áp dụng cho mọi quốc gia. Hiệu quả của chính sách phụ thuộc vào điều kiện kinh tế - xã hội, mô hình tổ chức nhà nước, trình độ phát triển của hạ tầng số và năng lực thực thi của bộ máy hành chính.

Vì vậy, việc nghiên cứu và tiếp thu kinh nghiệm quốc tế cần được thực hiện có chọn lọc, bảo đảm phù hợp với điều kiện thực tiễn và định hướng phát triển của từng quốc gia.

ĐÁNH GIÁ, SO SÁNH VÀ KINH NGHIỆM ĐỐI VỚI VIỆT NAM

Việc hoàn thiện pháp luật về phí, lệ phí ở Việt Nam hiện nay diễn ra trong bối cảnh đất nước tiếp tục đẩy mạnh xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và chủ động hội nhập quốc tế sâu rộng. Những yêu cầu mới của quá trình phát triển kinh tế - xã hội, cải cách nền hành chính nhà nước, đổi mới quản lý tài chính công và chuyển đổi số quốc gia đang đặt ra đòi hỏi phải tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật về phí, lệ phí theo hướng hiện đại, minh bạch, thống nhất và phù hợp với thông lệ quốc tế, đồng thời đáp ứng yêu cầu phát triển của Việt Nam trong giai đoạn mới.

Sau hơn 8 năm triển khai thi hành, Luật Phí và lệ phí đã tạo cơ sở pháp lý quan trọng để đổi mới cơ chế quản lý các khoản thu thuộc ngân sách nhà nước, góp phần chuẩn hóa danh mục phí, lệ phí, xác định rõ thẩm quyền quyết định mức thu, cơ chế quản lý và sử dụng nguồn thu, đồng thời nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước trong lĩnh vực tài chính công. Tuy nhiên, thực tiễn thi hành cũng cho thấy nhiều quy định đã bộc lộ những hạn chế nhất định trước yêu cầu phát triển mới. Một số quy định chưa theo kịp sự phát triển của nền kinh tế số, việc phân cấp quản lý còn có những bất cập, cơ chế xác định mức thu đối với một số dịch vụ chưa thực sự phản ánh đầy đủ chi phí cung ứng, trong khi yêu cầu công khai, minh bạch và số hóa quy trình quản lý ngày càng trở nên cấp thiết.

Kết quả nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế cho thấy nhiều quốc gia đã chuyển mạnh từ mô hình quản lý hành chính truyền thống sang quản trị công hiện đại, trong đó chính sách phí, lệ phí được gắn với chuyển đổi số, quản trị dựa trên dữ liệu, công khai, minh bạch và nâng cao chất lượng dịch vụ công. Mặc dù hệ thống pháp luật về phí, lệ phí của Việt Nam đã đạt được nhiều kết quả tích cực nhưng vẫn còn những hạn chế cần tiếp tục hoàn thiện để đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới. Vì vậy, việc đề xuất các quan điểm, định hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật về phí, lệ phí cần được đặt trên cơ sở kế thừa những kết quả đã đạt được, khắc phục các hạn chế trong thực tiễn thi hành và tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm quốc tế phù hợp với điều kiện của Việt Nam.

Thứ nhất, kinh nghiệm quốc tế cho thấy việc hoàn thiện chính sách phí, lệ phí cần được đặt trong tổng thể chương trình cải cách thể chế và hiện đại hóa nền hành chính, thay vì chỉ tiếp cận dưới góc độ quản lý nguồn thu ngân sách. Ở nhiều quốc gia, cải cách chính sách phí, lệ phí luôn gắn với cải cách thủ tục hành chính, đổi mới phương thức cung ứng dịch vụ công, chuyển đổi số và nâng cao chất lượng quản trị quốc gia. Điều này cho thấy hiệu quả của chính sách không chỉ phụ thuộc vào việc xác định mức thu hợp lý mà còn phụ thuộc vào khả năng tổ chức thực hiện, mức độ minh bạch của hệ thống quản lý và chất lượng phục vụ người dân, doanh nghiệp.

Thứ hai, việc xác định các khoản phí, lệ phí cần dựa trên cơ sở khoa học và nguyên tắc thị trường có sự điều tiết của Nhà nước. Kinh nghiệm của các quốc gia cho thấy mức thu cần phản ánh tương đối đầy đủ chi phí cung ứng dịch vụ công, đồng thời xem xét đến khả năng chi trả của người dân, mục tiêu an sinh xã hội và yêu cầu phát triển kinh tế trong từng giai đoạn. Đối với những dịch vụ công thiết yếu hoặc các nhóm đối tượng chính sách, việc duy trì cơ chế miễn, giảm hoặc hỗ trợ từ ngân sách vẫn là giải pháp cần thiết nhằm bảo đảm công bằng xã hội và quyền tiếp cận dịch vụ công.

Thứ ba, chuyển đổi số cần được xác định là một trong những động lực quan trọng để đổi mới công tác quản lý phí, lệ phí ở Việt Nam. Kinh nghiệm của các quốc gia tiên phong cho thấy hiệu quả quản lý được nâng cao rõ rệt khi toàn bộ quy trình từ tiếp nhận hồ sơ, xác định nghĩa vụ tài chính, thanh toán, cấp chứng từ đến lưu trữ dữ liệu được thực hiện trên môi trường điện tử. Điều này không chỉ giúp giảm chi phí hành chính, rút ngắn thời gian giải quyết thủ tục mà còn tăng cường tính minh bạch, hạn chế tiêu cực và nâng cao hiệu quả giám sát của cơ quan quản lý.

Trong điều kiện Việt Nam đang triển khai Chính phủ số, nền kinh tế số và xã hội số, việc tiếp tục hoàn thiện cơ sở dữ liệu quốc gia, tăng cường kết nối và chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan nhà nước, phát triển thanh toán điện tử và mở rộng dịch vụ công trực tuyến sẽ tạo nền tảng quan trọng cho việc đổi mới cơ chế quản lý phí, lệ phí trong thời gian tới.

Thứ tư, kinh nghiệm quốc tế cho thấy cần tăng cường tính công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình trong toàn bộ quá trình quản lý. Mọi khoản thu cần được quy định rõ ràng về căn cứ pháp lý, đối tượng áp dụng, mức thu, phương thức quản lý và sử dụng nguồn thu. Đồng thời, việc công khai thông tin, tăng cường kiểm tra, kiểm toán và giám sát xã hội sẽ góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực công, hạn chế tình trạng lạm thu và củng cố niềm tin của người dân đối với cơ quan nhà nước.

Thứ năm, cần phát huy vai trò điều tiết của chính sách phí, lệ phí trong thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững. Thực tiễn quốc tế cho thấy nhiều quốc gia đã sử dụng các công cụ tài chính để khuyến khích sử dụng tiết kiệm tài nguyên, bảo vệ môi trường, phát triển hạ tầng và thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Đây là những kinh nghiệm có thể nghiên cứu vận dụng trong quá trình hoàn thiện chính sách phí, lệ phí ở Việt Nam, đặc biệt đối với các lĩnh vực có tác động lớn đến môi trường, khai thác tài nguyên và sử dụng kết cấu hạ tầng công.

Bên cạnh những giá trị tham khảo nêu trên, kinh nghiệm quốc tế cũng cho thấy việc tiếp thu các mô hình quản lý cần được thực hiện một cách chọn lọc, tránh áp dụng máy móc. Việt Nam có những đặc điểm riêng về thể chế chính trị, mô hình tổ chức chính quyền, trình độ phát triển kinh tế và năng lực quản trị hành chính. Do đó, việc hoàn thiện pháp luật về phí, lệ phí cần bảo đảm sự phù hợp với điều kiện thực tiễn trong nước, đồng thời đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế và định hướng xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

Từ những phân tích trên có thể khẳng định rằng, kinh nghiệm quốc tế không chỉ cung cấp cơ sở tham khảo về mô hình quản lý mà còn gợi mở các định hướng đổi mới trong xây dựng chính sách và tổ chức thực hiện pháp luật về phí, lệ phí ở Việt Nam. Việc vận dụng các kinh nghiệm này cần gắn với mục tiêu cải cách hành chính, chuyển đổi số, nâng cao chất lượng dịch vụ công và hoàn thiện thể chế tài chính công theo hướng hiện đại, minh bạch và hiệu quả.

KẾT LUẬN

Qua nghiên cứu xu hướng cải cách và kinh nghiệm của các quốc gia tiêu biểu có thể thấy, chính sách phí, lệ phí trên thế giới đang chuyển mạnh từ mô hình quản lý hành chính truyền thống sang mô hình quản trị công hiện đại. Điểm nổi bật của quá trình cải cách là hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, tăng cường chuyển đổi số, nâng cao tính công khai, minh bạch và sử dụng chính sách phí, lệ phí như một công cụ hỗ trợ thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội và phát triển bền vững.

Mặc dù cách tiếp cận của từng quốc gia có sự khác biệt, song các mô hình thành công đều dựa trên những nguyên tắc chung như: bảo đảm tính hợp pháp và ổn định của chính sách; xác định mức thu trên cơ sở chi phí và lợi ích xã hội; đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số; tăng cường trách nhiệm giải trình; và gắn quản lý phí, lệ phí với nâng cao chất lượng dịch vụ công. Những nguyên tắc này có giá trị tham khảo quan trọng đối với Việt Nam trong bối cảnh tiếp tục cải cách hành chính, xây dựng Chính phủ số và hoàn thiện hệ thống pháp luật về phí, lệ phí.

Những kinh nghiệm này là nguồn tham khảo quan trọng đối với Việt Nam trong quá trình tiếp tục hoàn thiện pháp luật về phí, lệ phí và đổi mới cơ chế quản lý tài chính công. Tuy nhiên, việc vận dụng cần được thực hiện trên cơ sở đánh giá đầy đủ điều kiện thể chế, trình độ phát triển kinh tế, năng lực quản trị và yêu cầu cải cách hành chính trong từng giai đoạn. Đây cũng là cơ sở để phân tích thực trạng pháp luật và đề xuất các giải pháp hoàn thiện tương lai.

Tài liệu tham khảo:

1. Federal Ministry of Finance Germany (2024). Administrative Fees and Cost Recovery Principles.

2. GovTech Singapore (2024). Smart Nation Digital Government Services.

3. International Monetary Fund (IMF) (2023). Fiscal Transparency Handbook. Washington, D.C.

4. Korea Customs Service (2024). Electronic Customs and Administrative Fees Management.

5. Ministry of Finance Japan (2023). Public Charges and Fiscal Administration in Japan.

6. OECD Korea Policy Centre (2023). Digital Tax Administration and Public Service Fees.

7. State Council of the People’s Republic of China (2024). Administrative Fees Reform in China.

8. World Bank (2023). Public Finance Review. Washington, D.C.