ASEAN tìm lời giải cho bài toán tự cường trong thế giới nhiều biến động

Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn (thứ hai từ phải sang) tham dự phiên khai mạc của Diễn đàn Tương lại ASEAN 2026. Ảnh: Đức Thanh

Vai trò trung tâm của ASEAN không phải điều mặc nhiên

Mở đầu phiên thảo luận, nguyên Bộ trưởng Ngoại giao Indonesia Marty Natalegawa nhận định, ASEAN đang đối mặt với một môi trường quốc tế ngày càng phức tạp khi xu hướng phân mảnh địa chính trị gia tăng, chủ nghĩa đa phương chịu nhiều sức ép và các vấn đề toàn cầu ngày càng bị chính trị hóa. Thách thức lớn nhất hiện nay không nằm ở một cuộc khủng hoảng đơn lẻ mà ở khả năng thích ứng với những thay đổi liên tục của cục diện quốc tế, khi các tương quan quyền lực, lợi ích cũng như các vấn đề an ninh truyền thống và phi truyền thống ngày càng đan xen sâu sắc.

Từ thực tiễn phát triển của ASEAN, ông Marty Natalegawa cho rằng, ASEAN cần tiếp tục phát huy vai trò chủ động, không chỉ thích ứng với biến động mà còn phải có năng lực dự báo và định hình môi trường chiến lược.

Nguyên Bộ trưởng Ngoại giao Indonesia đánh giá, quá trình mở rộng thành viên ASEAN trong nhiều thập niên qua đã góp phần xây dựng lòng tin chiến lược, mở rộng không gian hòa bình và ổn định tại Đông Nam Á. Đây là minh chứng rõ nét cho hiệu quả của đối thoại, bao trùm và hợp tác khu vực.

Đề cập vai trò trung tâm của ASEAN, ông nhấn mạnh đây không phải là vị thế mặc nhiên có được mà cần liên tục được củng cố bằng các sáng kiến ngoại giao chủ động và những đóng góp thực chất cho cấu trúc khu vực.

Theo ông Marty Natalegawa, các cơ chế do ASEAN khởi xướng như Diễn đàn Khu vực ASEAN (ARF), Hội nghị Cấp cao Đông Á (EAS), Hiệp định Đối tác kinh tế toàn diện khu vực (RCEP) cùng mạng lưới đối tác đối thoại đã cho thấy giá trị trong việc thúc đẩy đối thoại, xây dựng lòng tin và định hình các chuẩn mực ứng xử dựa trên luật pháp quốc tế.

Nhà ngoại giao Indonesia đồng thời cảnh báo nguy cơ lớn nhất đối với ASEAN hiện nay là bị chia rẽ bởi cạnh tranh giữa các nước lớn, từ đó làm suy giảm vai trò và tính gắn kết của Hiệp hội. Trong bối cảnh đó, ASEAN cần tránh những lựa chọn mang tính đối đầu hoặc phụ thuộc, thay vào đó theo đuổi cách tiếp cận gọi là “cân bằng động” - trạng thái được duy trì thông qua đối thoại, bao trùm và quản trị chủ động các quan hệ quyền lực trong khu vực.

Nguyên Bộ trưởng Ngoại giao Indonesia cũng cho rằng, ASEAN cần tiếp tục phát huy vai trò kiến tạo thay vì chỉ phản ứng trước các biến động bên ngoài; đồng thời tăng cường năng lực quản trị khủng hoảng, củng cố khả năng chống chịu trước các cú sốc địa chính trị và thúc đẩy khuôn khổ an ninh toàn diện để ứng phó với các thách thức mới.

“Tự cường hợp tác” là con đường của ASEAN

Cũng tại phiên thảo luận, Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Nguyễn Mạnh Cường tập trung phân tích khái niệm “tự cường hợp tác” (cooperative resilience) trong bối cảnh thế giới đang trải qua những biến động sâu sắc và khó lường.

Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Nguyễn Mạnh Cường. Ảnh: Học viện Ngoại giao

Theo Thứ trưởng Nguyễn Mạnh Cường, nếu trong nhiều thập niên trước, hội nhập được xem là con đường dẫn tới tăng trưởng, ổn định và thịnh vượng thì hiện nay thế giới đang chứng kiến một nghịch lý mới khi các quốc gia càng kết nối sâu rộng thì mức độ dễ tổn thương trước các cú sốc bên ngoài cũng có thể gia tăng.

Dẫn lại nhận định của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Đối thoại Shangri-La về một thế giới “kết nối hơn nhưng dễ tổn thương hơn, phát triển công nghệ hơn nhưng cũng dễ đối mặt với các rủi ro hơn, phụ thuộc lẫn nhau sâu sắc hơn nhưng đồng thời dễ chịu sức ép và cưỡng ép hơn”, Thứ trưởng Nguyễn Mạnh Cường cho rằng, những nghịch lý đó không làm suy giảm giá trị của hội nhập mà đặt ra yêu cầu phải nhìn nhận lại nội hàm của tự cường trong giai đoạn mới.

Theo Thứ trưởng, tự cường không phải là thu mình hay tách biệt khỏi các dòng chảy hợp tác quốc tế, mà là quá trình củng cố năng lực nội tại song song với việc mở rộng kết nối và đa dạng hóa các mạng lưới hợp tác. Chính sức mạnh bên trong sẽ tạo nền tảng để các quốc gia tham gia hợp tác với sự tự tin và tự chủ chiến lược cao hơn, trong khi hợp tác lại mở rộng không gian phát triển và tiếp tục củng cố năng lực tự cường.

Từ góc nhìn đó, Thứ trưởng nhấn mạnh các quốc gia, đặc biệt là các nước vừa và nhỏ, cần tránh tư duy biệt lập bởi tự chủ thực chất không đến từ việc đứng ngoài các mạng lưới hợp tác mà từ khả năng tham gia, đóng góp và đưa ra lựa chọn trong các cấu trúc hợp tác khu vực và quốc tế.

Đối với ASEAN, Thứ trưởng Nguyễn Mạnh Cường cho rằng sức mạnh tự cường của Hiệp hội không đơn thuần là tổng hợp sức mạnh của từng quốc gia thành viên mà được hình thành từ ba yếu tố gồm đoàn kết nội khối, vai trò trung tâm hiệu quả và những cơ chế hợp tác mang lại kết quả thực chất.

Theo Thứ trưởng, ASEAN cần ưu tiên đầu tư cho các lĩnh vực vừa cấp bách vừa mang tính nền tảng như phát triển tri thức, năng lực công nghệ, kết nối hạ tầng và chuỗi cung ứng bền vững; đồng thời tăng cường chia sẻ thông tin, xây dựng hệ thống cảnh báo sớm và phát huy vai trò của ngoại giao phòng ngừa nhằm nâng cao năng lực hành động tập thể.

Các diễn giả tham gia thảo luận. Ảnh: Học viện Ngoại giao

Tại phiên thảo luận, nhiều chuyên gia quốc tế cũng chia sẻ các góc nhìn về khả năng thích ứng và chống chịu của ASEAN trước những biến động toàn cầu. GS. Tetsuya Watanabe, Chủ tịch Viện Nghiên cứu Kinh tế ASEAN và Đông Á (ERIA) cho rằng, những cú sốc liên tiếp của kinh tế và chính trị thế giới thời gian qua cho thấy ASEAN cần tăng cường hợp tác công nghiệp ở cấp độ khu vực, đồng thời phát huy vai trò của các tiểu vùng như Mekong thông qua kết nối hạ tầng và củng cố chuỗi cung ứng.

GS. Yves Tiberghien từ Đại học British Columbia (Canada) đánh giá ASEAN đang nổi lên như một hình mẫu về thúc đẩy hòa bình, ổn định, phát triển và tôn trọng luật lệ quốc tế trong bối cảnh cạnh tranh giữa các nước lớn gia tăng. Trong khi đó, GS. Kuik Cheng-Chwee thuộc Đại học Quốc gia Malaysia cho rằng ASEAN đang sở hữu nhiều lợi thế để phát huy năng lực tự cường thông qua mạng lưới hợp tác đa tầng nấc được xây dựng trong nhiều thập niên qua.

Các ý kiến tại phiên thảo luận đều thống nhất rằng trong một thế giới ngày càng bất định, ASEAN cần tiếp tục củng cố đoàn kết, tăng cường năng lực tự cường và mở rộng hợp tác thực chất. Đây được xem là nền tảng quan trọng để Hiệp hội vừa thích ứng với những biến động của môi trường quốc tế, vừa tiếp tục phát huy vai trò trung tâm trong cấu trúc khu vực đang định hình.