ASEAN trước yêu cầu "nghĩ khác" trong một thế giới đang đổi khác

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cho rằng phải đổi mới mạnh mẽ “Tư duy giá trị” để các tài sản đó được chuyển hóa thành năng lực thích ứng, năng lực hành động và năng lực tổ chức thực thi. Ảnh: Báo Chính phủ

Từ những biến động toàn cầu đến bài toán tự cường của ASEAN

Tại Diễn đàn Tương lai ASEAN (AFF) 2026 đang diễn ra tại Hà Nội từ 9-10/6/2026, một trong những chủ đề xuyên suốt được nhiều diễn giả đề cập là khả năng thích ứng của ASEAN trước những thay đổi sâu sắc của môi trường quốc tế.

Tiếp các trưởng đoàn, học giả và đại diện tổ chức quốc tế tham dự Diễn đàn vào chiều 9/6/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cho rằng, thế giới đang bước vào giai đoạn chuyển dịch sâu sắc với những biến động về trật tự quốc tế, mô hình phát triển và lòng tin chiến lược. Theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn ngày càng gay gắt, mở rộng sang những lĩnh vực nền tảng của tương lai như công nghệ, dữ liệu, chuỗi cung ứng và các chuẩn mực quản trị mới.

Cùng nhìn nhận những chuyển động lớn của thời đại, phát biểu tại phiên khai mạc AFF 2026, Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng cho rằng, thế giới đang chứng kiến sự thay đổi sâu sắc khi công nghệ tái định nghĩa năng lực cạnh tranh, trí tuệ nhân tạo tái định nghĩa năng suất, dữ liệu tái định nghĩa quyền lực và chuyển đổi xanh tái định nghĩa mô hình phát triển. Theo Thủ tướng, trong bối cảnh đó, vấn đề không chỉ là ASEAN sẽ thích ứng ra sao mà là ASEAN sẽ định hình tương lai của chính mình như thế nào trong thế kỷ XXI.

Những đánh giá này cũng là nội dung được nhiều diễn giả tại AFF 2026 chia sẻ. Trong phiên thảo luận “Tự cường và đoàn kết trong một thế giới đang thay đổi”, nguyên Bộ trưởng Ngoại giao Indonesia Marty Natalegawa nhận định, ASEAN đang đứng trước một môi trường quốc tế ngày càng phức tạp, với xu hướng phân mảnh địa chính trị gia tăng và nhiều vấn đề toàn cầu ngày càng bị chính trị hóa. Vì thế, ASEAN cần tiếp tục phát huy vai trò chủ động, không chỉ thích ứng với biến động mà còn phải có năng lực dự báo và góp phần định hình môi trường chiến lược.

Ở góc độ khác, Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Nguyễn Mạnh Cường nhận định, thế giới đang chứng kiến một nghịch lý mới khi các quốc gia càng hội nhập sâu rộng thì mức độ dễ tổn thương trước các cú sốc bên ngoài cũng có thể gia tăng. Tự cường không phải là thu mình hay tách biệt khỏi các dòng chảy hợp tác quốc tế mà là quá trình củng cố năng lực nội tại song song với mở rộng kết nối và đa dạng hóa các mạng lưới hợp tác.

Bên lề Diễn đàn, TS. Chu Thanh Tuấn, Đại học RMIT Việt Nam cho hay, thách thức lớn nhất đối với ASEAN trong những năm tới không chỉ là suy giảm thương mại hay các cú sốc ngắn hạn, mà là nguy cơ bị cuốn vào quá trình phân mảnh kinh tế toàn cầu. Trong bối cảnh đó, ASEAN cần tăng tốc hội nhập nội khối để không chỉ là địa điểm thay thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu mà trở thành một thị trường chung có năng lực tự thân và tiếng nói riêng.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tiếp Trưởng đoàn các nước, chuyên gia, học giả và đại diện các tổ chức quốc tế tham dự Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026. Ảnh: Báo Chính phủ

Giữ vững vai trò trung tâm bằng hành động thực chất

Nếu năng lực tự cường là một chủ đề nổi bật thì vai trò trung tâm của ASEAN tiếp tục là một nội dung được nhiều đại biểu quan tâm.

Theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, một trong những tài sản chiến lược quan trọng nhất của ASEAN là đoàn kết, vai trò trung tâm, nguyên tắc đồng thuận và thống nhất trong đa dạng.

Thủ tướng Lê Minh Hưng cũng nhấn mạnh, ASEAN cần tiếp tục phát huy tinh thần đoàn kết, tự cường và thống nhất trong đa dạng - những giá trị đã làm nên thành công trong gần sáu thập kỷ qua. Theo Thủ tướng, ASEAN cần có cách tiếp cận năng động hơn, kiên định về nguyên tắc nhưng đổi mới về phương thức, giữ vững bản sắc nhưng chủ động tạo thời cơ trước những thay đổi của thời đại.

Từ thực tiễn phát triển của ASEAN, ông Marty Natalegawa cho rằng, “tính trung tâm” không phải là vị thế mặc nhiên có được mà cần liên tục được củng cố bằng các sáng kiến ngoại giao chủ động và những đóng góp thực chất cho cấu trúc khu vực. Nguy cơ lớn nhất hiện nay là ASEAN bị chia rẽ bởi cạnh tranh giữa các nước lớn, từ đó làm suy giảm tính gắn kết nội khối. Vì vậy, ASEAN cần theo đuổi cách tiếp cận “cân bằng động”, duy trì đối thoại, bao trùm và quản trị chủ động các quan hệ quyền lực trong khu vực.

Thông điệp về sự chủ động cũng được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh khi cho rằng, ASEAN cần chuyển từ tư duy tiến trình sang tư duy kết quả, để đưa các cam kết từ văn kiện vào thực tế. Chuyển từ tham vấn là chủ yếu sang phối hợp thực chất hơn, để các cơ chế hợp tác phản ứng nhanh hơn trước những vấn đề liên ngành, liên thông. Và chuyển từ đồng thuận về nhận thức sang đồng thuận trong hành động, để tiếng nói chung được thể hiện bằng chương trình cụ thể, nguồn lực cụ thể và kết quả cụ thể.

Theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, thước đo thành công của ASEAN trong giai đoạn tới không chỉ là số lượng văn kiện, cơ chế hay kế hoạch hành động được ban hành, mà quan trọng hơn là các cam kết đó đi vào thực tế đến đâu, tạo ra chuyển biến gì cho khu vực và mang lại lợi ích gì cho người dân, doanh nghiệp và các nền kinh tế thành viên.

Đây cũng là tinh thần xuyên suốt của nhiều phiên thảo luận tại AFF 2026, khi các diễn giả đều nhấn mạnh yêu cầu nâng cao hiệu quả thực thi, tăng cường kết nối và thúc đẩy các cơ chế hợp tác mang lại kết quả cụ thể.

Từ góc nhìn toàn cầu, Phó Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc Amina J. Mohammed nhấn mạnh, các thách thức như biến đổi khí hậu, bất bình đẳng phát triển hay sự phát triển nhanh chóng của các công nghệ mới đang đặt ra yêu cầu cấp thiết về hợp tác đa phương hiệu quả hơn. Phó Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc đánh giá cao vai trò của ASEAN trong việc thúc đẩy hòa bình, phát triển bền vững và kết nối khu vực; đồng thời, bày tỏ kỳ vọng ASEAN sẽ tiếp tục đóng góp tích cực vào việc hiện thực hóa các mục tiêu phát triển chung của cộng đồng quốc tế.

Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng phát biểu tại phiên khai mạc Diễn đàn Tương lai ASEAN.

Không gian đối thoại cho tương lai ASEAN

Bên cạnh các vấn đề về tự cường và vai trò trung tâm, AFF 2026 tiếp tục khẳng định vai trò là một không gian đối thoại mở về những vấn đề dài hạn của khu vực.

Theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, giá trị của Diễn đàn nằm ở việc góp thêm các góc nhìn, chất liệu chính sách và gợi mở những ý tưởng mới cho các tiến trình hợp tác của ASEAN. Các trao đổi tại AFF 2026 có thể giúp nhận diện sớm các xu hướng dài hạn tác động tới tương lai khu vực, từ chuyển đổi công nghệ, chuyển đổi xanh cho tới các vấn đề liên quan đến năng lượng, lương thực, sinh kế, không gian thông tin và năng lực điều hành.

Đồng thời, AFF 2026 cũng tạo điều kiện kết nối các nhà hoạch định chính sách, giới học giả, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và các chủ thể khác nhằm bổ sung thêm những góc nhìn đa chiều cho quá trình xây dựng chính sách.

Trong bối cảnh ASEAN bắt đầu triển khai Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045, các phiên thảo luận tại AFF 2026 cho thấy một điểm chung là nhu cầu tăng cường liên kết, nâng cao khả năng chống chịu và chủ động hơn trong việc nắm bắt các xu thế mới.

Theo Thủ tướng Lê Minh Hưng, trên hành trình hiện thực hóa Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045, ASEAN cần hướng tới 3 tầm vóc chiến lược gồm: góp phần định hình các xu thế toàn cầu; trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo thay vì chỉ là trung tâm sản xuất; và xây dựng một cộng đồng thực sự của người dân, trong đó mục tiêu cuối cùng của mọi chiến lược phát triển là nâng cao chất lượng cuộc sống và mở rộng cơ hội cho người dân.

Từ những trao đổi về công nghệ, chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo, năng lượng, kết nối hạ tầng cho tới hợp tác tiểu vùng Mekong hay phát triển nguồn nhân lực, Diễn đàn tiếp tục khẳng định vai trò là một kênh bổ trợ cho các tiến trình chính thức của ASEAN.

Như Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh, sau gần sáu thập kỷ hình thành và phát triển, ASEAN đã xây dựng được nền tảng hợp tác vững chắc và mạng lưới liên kết rộng mở. Vấn đề đặt ra hiện nay là làm thế nào để chuyển hóa những nền tảng giá trị đó thành năng lực hành động mạnh mẽ và hiệu quả hơn.

Trong một thế giới đang thay đổi nhanh chóng, đó cũng chính là bài toán mà ASEAN đang cùng tìm lời giải tại AFF 2026.