Định hình tương lai ASEAN trước những quy tắc và chuẩn mực mới của thời đại

Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng phát biểu khai mạc.

Diễn đàn Tương lai ASEAN năm nay diễn ra trong bối cảnh đặc biệt khi năm 2026 đánh dấu 50 năm Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác Đông Nam Á (TAC), đồng thời là năm đầu tiên triển khai Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045. Đây cũng là sự kiện đối ngoại đa phương cấp cao lớn đầu tiên do Việt Nam chủ trì sau thành công của Đại hội Đảng lần thứ XIV, bầu cử Quốc hội khóa XVI và Hội đồng nhân dân các cấp.

Phiên khai mạc có sự tham dự của Thủ tướng Lào Sonexay Siphandone, Thủ tướng Campuchia Hun Manet, Thủ tướng Thái Lan Anutin Charnvirakul, Thủ tướng Timor-Leste Xanana Gusmão cùng Tổng Thư ký ASEAN Kao Kim Hourn.

Khẳng định vai trò chủ động của ASEAN trong thời đại mới

Phát biểu khai mạc tại Diễn đàn, Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng cho rằng, sau 59 năm hình thành và phát triển, dấu ấn lớn nhất của ASEAN không chỉ nằm ở quy mô gần 700 triệu dân hay vị thế là một trong những trung tâm tăng trưởng năng động nhất thế giới, mà còn ở khả năng vượt lên trên khác biệt, vun đắp lòng tin và mở rộng hợp tác để trở thành một cộng đồng đoàn kết, tự cường và thống nhất trong đa dạng.

Theo Thủ tướng, nếu gần sáu thập kỷ qua là hành trình xây dựng bản sắc ASEAN thì những thập kỷ tới sẽ là hành trình định hình tương lai của Hiệp hội trong bối cảnh các quy tắc nền tảng của kinh tế, công nghệ và quyền lực toàn cầu đang được viết lại.

“Công nghệ đang tái định nghĩa năng lực cạnh tranh. Trí tuệ nhân tạo đang tái định nghĩa năng suất. Dữ liệu đang tái định nghĩa quyền lực. Và chuyển đổi xanh đang tái định nghĩa mô hình phát triển”, Thủ tướng Lê Minh Hưng nhấn mạnh.

Trong thời khắc mang tính bước ngoặt đó, người đứng đầu Chính phủ Việt Nam cho rằng, lợi thế không chỉ thuộc về những quốc gia có nguồn lực lớn mà còn thuộc về các quốc gia và khu vực có khả năng tham gia định hình các quy tắc và chuẩn mực mới của thời đại.

“Việt Nam tin rằng ASEAN cần và phải trở thành một chủ thể tích cực trong tiến trình đó - nơi không chỉ tiếp nhận các xu thế toàn cầu, mà là một động lực góp phần định hình chính các xu thế đó”, Thủ tướng khẳng định.

Theo Thủ tướng, để hiện thực hóa khát vọng này, ASEAN cần tiếp tục phát huy các giá trị đã làm nên thành công của mình nhưng với cách tiếp cận sáng tạo hơn, đó là đồng thuận về giá trị nhưng năng động trong hành động, kiên định về nguyên tắc nhưng đổi mới về phương thức, giữ vững bản sắc nhưng chủ động tạo thời cơ trước những thay đổi của thời đại.

Thủ tướng Lê Minh Hưng cho rằng, lợi thế còn thuộc về các quốc gia và khu vực có khả năng tham gia định hình các quy tắc và chuẩn mực mới.

Ba tầm vóc chiến lược cho ASEAN đến năm 2045

Trên hành trình triển khai Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045, Thủ tướng Lê Minh Hưng đề xuất 3 định hướng chiến lược lớn cho tương lai của Hiệp hội.

Trước hết, ASEAN cần không chỉ tham gia mà còn góp phần định hình các xu thế toàn cầu. Trong bối cảnh thế giới ngày càng phân mảnh và cạnh tranh gay gắt, ASEAN cần có tiếng nói mạnh mẽ hơn trong việc xây dựng các chuẩn mực, luật lệ và cấu trúc hợp tác mới trên cơ sở luật pháp quốc tế. Theo Thủ tướng, ASEAN cần trở thành trung tâm của đối thoại, tâm điểm của hợp tác và điểm tựa của lòng tin, qua đó đóng góp tích cực cho hòa bình, ổn định và phát triển của khu vực cũng như thế giới.

Định hướng thứ hai là ASEAN không chỉ là trung tâm sản xuất mà còn phải trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo. Thủ tướng cho rằng trong kỷ nguyên số, tương lai không thuộc về những nền kinh tế chỉ biết sản xuất mà thuộc về những nền kinh tế biết sáng tạo. ASEAN cần đầu tư mạnh hơn cho khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, kinh tế số và nguồn nhân lực chất lượng cao, hướng tới hình thành hệ sinh thái công nghệ và số hóa mang bản sắc ASEAN.

Định hướng thứ ba là xây dựng ASEAN không chỉ là cộng đồng các quốc gia mà còn là cộng đồng thực sự của người dân. Theo Thủ tướng, mục tiêu cuối cùng của mọi chiến lược phát triển không phải là những con số tăng trưởng mà là chất lượng cuộc sống của người dân. Một ASEAN thành công không chỉ được đo bằng GDP mà bằng cơ hội dành cho thế hệ trẻ, vai trò của phụ nữ, sự bảo vệ đối với các nhóm dễ bị tổn thương và mức độ để mỗi người dân cảm nhận đây là cộng đồng mà mình thực sự thuộc về.

Tạo không gian đối thoại cho tương lai ASEAN

Phát biểu chào mừng tại phiên khai mạc, Ủy viên Bộ Chính trị, Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Lê Hoài Trung nhấn mạnh, Diễn đàn Tương lai ASEAN được Việt Nam khởi xướng nhằm tạo dựng “một không gian đối thoại cởi mở, thực chất và hướng tới tương lai”, quy tụ các nhà hoạch định chính sách, giới nghiên cứu, cộng đồng doanh nghiệp cùng các đối tác trong và ngoài khu vực trao đổi ý tưởng và đóng góp cho tiến trình xây dựng Cộng đồng ASEAN.

Theo Bộ trưởng Lê Hoài Trung, thế giới đang trải qua những biến động sâu sắc với cạnh tranh chiến lược gia tăng, tình trạng phân cực và nhiều thách thức xuyên quốc gia mới nổi. Trong bối cảnh đó, Diễn đàn Tương lai ASEAN được kỳ vọng sẽ tạo thêm cơ hội cho đối thoại, hiểu biết lẫn nhau và hợp tác.

Với chủ đề “Cùng định hình tương lai chung: Hòa bình, thịnh vượng và lấy người dân làm trung tâm”, Diễn đàn tập trung thảo luận các vấn đề chiến lược như củng cố đoàn kết nội khối, nâng cao năng lực tự cường, phòng ngừa xung đột, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, an ninh năng lượng, trí tuệ nhân tạo và công nghệ tài chính.

Điểm đặc biệt của Diễn đàn là tính mở và tính bao trùm khi không chỉ giới hạn trong trao đổi giữa các chính phủ mà còn có sự tham gia của các chính đảng, địa phương, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và tổ chức xã hội.

Các đại biểu chụp ảnh chung tại phiên khai mạc.

Tại phiên khai mạc, các nhà lãnh đạo các nước ASEAN đều nhấn mạnh yêu cầu tăng cường đoàn kết, phát huy vai trò trung tâm của ASEAN và nâng cao năng lực tự cường trước những biến động ngày càng phức tạp của thế giới.

Thủ tướng Campuchia Hun Manet cho rằng, hòa bình không phải là điều hiển nhiên mà cần được gìn giữ thông qua đối thoại, xây dựng lòng tin và giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình. Theo ông, ASEAN cần tiếp tục thúc đẩy thương mại và đầu tư tự do, tăng cường kết nối hạ tầng và đổi mới sáng tạo để nâng cao năng lực cạnh tranh của khu vực.

Thủ tướng Lào Sonexay Siphandone nhấn mạnh, 4 định hướng lớn gồm duy trì vai trò trung tâm của ASEAN, nâng cao khả năng tự cường, thúc đẩy kết nối toàn diện và tăng cường hợp tác về năng lượng sạch. Ông đặc biệt đề cập các dự án kết nối chiến lược như tuyến cao tốc Viêng Chăn - Hà Nội và đường sắt Lào - Việt Nam như những động lực quan trọng cho thương mại và giao lưu nhân dân.

Trong khi đó, Thủ tướng Thái Lan Anutin Charnvirakul cho rằng, ASEAN cần tiếp tục duy trì cân bằng chiến lược, thúc đẩy gắn kết thay vì tạo thêm khoảng cách trong bối cảnh cạnh tranh giữa các nước lớn ngày càng gay gắt.

Thủ tướng Timor-Leste Xanana Gusmão đánh giá, ASEAN là hình mẫu về đối thoại và khả năng dung hòa khác biệt, đồng thời kêu gọi ASEAN tiếp tục bảo vệ luật pháp quốc tế và thúc đẩy quản trị số theo hướng phục vụ con người.

Tổng Thư ký ASEAN Kao Kim Hourn nhận định, thế giới hiện nay đang đối mặt đồng thời với cạnh tranh địa chính trị, phân mảnh kinh tế và khủng hoảng niềm tin. Theo ông, 2 bài học lớn nhất của ASEAN trong gần sáu thập kỷ qua là hành động tập thể luôn hiệu quả hơn các nỗ lực đơn lẻ và mọi thách thức đều có thể trở thành cơ hội chuyển đổi.

Bên cạnh đó, Tổng Thư ký ASEAN khẳng định, đối thoại và chủ nghĩa đa phương tiếp tục là những giá trị cốt lõi của ASEAN trong bối cảnh nhiều nơi trên thế giới đang chứng kiến xu hướng suy giảm hợp tác đa phương. Tổng Thư ký cho rằng, các cơ chế do ASEAN dẫn dắt như Hội nghị Cấp cao Đông Á (EAS), Diễn đàn Khu vực ASEAN (ARF), ASEAN+3 hay ADMM+ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong xây dựng lòng tin và thúc đẩy hợp tác thực chất.

Diễn đàn Tương lai ASEAN là sáng kiến của Việt Nam được công bố tại Hội nghị Cấp cao ASEAN năm 2023. Qua hai kỳ tổ chức trước đó, nhiều ý tưởng và sáng kiến từ Diễn đàn đã được phản ánh trong các văn kiện của ASEAN. Với hơn 600 đại biểu tham dự trực tiếp, AFF 2026 tiếp tục được kỳ vọng sẽ đóng góp những ý tưởng và khuyến nghị thiết thực cho tiến trình xây dựng cộng đồng ASEAN hòa bình, tự cường, thịnh vượng và lấy người dân làm trung tâm trong giai đoạn phát triển mới.