Sắp vận hành sàn tài sản mã hóa, cần hệ thống chứng chỉ hành nghề chuyên biệt

Thị trường tài sản số không chỉ cần luật

Tài sản mã hóa đang trở thành một trong những lĩnh vực phát triển nhanh nhất của kinh tế số toàn cầu. Theo số liệu của Hiệp hội Blockchain và Tài sản số Việt Nam (VBA), quy mô thị trường tài sản mã hóa thế giới từng đạt khoảng 4.000 tỷ USD trong giai đoạn 2024-2026 và hiện duy trì trên mức 2.000 tỷ USD. Số lượng người dùng trên toàn cầu đã lên tới khoảng 700 triệu người.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy bên cạnh pháp lý, chứng chỉ hành nghề và đạo đức nghề nghiệp là nền tảng của thị trường tài sản số.

Tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương, tốc độ tăng trưởng tiếp tục ở mức cao. Hàn Quốc ghi nhận mức tăng 100% về khối lượng giao dịch tài sản mã hóa, Ấn Độ tăng 99%, trong khi Việt Nam đạt mức tăng trưởng 55%, thuộc nhóm thị trường phát triển nhanh trong khu vực.

Sự phát triển mạnh mẽ của tài sản mã hóa đã khiến nhiều quốc gia sớm xây dựng khung quản lý riêng. Tuy nhiên, thực tiễn quốc tế cho thấy một thị trường bền vững không chỉ được vận hành bằng luật pháp, mà còn cần đội ngũ hành nghề được chuẩn hóa và các nguyên tắc đạo đức rõ ràng.

Tại Liên minh châu Âu (EU), các quy định quản lý được thiết kế theo hướng đi trước một bước so với sự phát triển của thị trường. Bên cạnh các quy định về cấp phép, giám sát và công bố thông tin, EU còn đặt ra yêu cầu về trình độ chuyên môn đối với những người tham gia cung cấp dịch vụ liên quan đến tài sản số.

Nhật Bản thậm chí còn tiến xa hơn khi xây dựng mô hình tự quản trong ngành. Hiệp hội Sàn giao dịch Tài sản ảo và Mã hóa Nhật Bản (JVCEA) được Cơ quan Dịch vụ Tài chính Nhật Bản công nhận là tổ chức tự quản chính thức từ năm 2018. Tổ chức này có quyền rà soát tài sản trước khi niêm yết, giám sát hoạt động của các thành viên và áp dụng các biện pháp xử lý khi phát hiện vi phạm.

Trong khi đó, Singapore yêu cầu các doanh nghiệp muốn hoạt động trong lĩnh vực tài sản số phải đáp ứng các tiêu chuẩn nghiêm ngặt về nhân sự, đào tạo và năng lực chuyên môn trước khi được cấp phép.

Theo ông Phan Đức Trung, Chủ tịch VBA, kinh nghiệm quốc tế cho thấy 3 trụ cột quan trọng của thị trường tài sản số gồm khung pháp lý, chuẩn hóa hoạt động hành nghề và cơ chế tự giám sát thông qua các quy tắc đạo đức nghề nghiệp.

“Khung pháp lý cần đi trước thị trường. Bên cạnh đó, người tư vấn, môi giới tài sản mã hóa phải được chuẩn hóa tương tự như người hành nghề chứng khoán. Cuối cùng là bộ quy tắc đạo đức để tạo lớp bảo vệ đầu tiên cho thị trường”, ông Trung nhận định.

Khoảng trống cần lấp đầy trước giờ vận hành

Tại Việt Nam, lộ trình hình thành thị trường tài sản mã hóa đang bước vào giai đoạn nước rút. Theo thông tin từ VBA, đến tháng 5/2026, Bộ Tài chính đã phê duyệt sơ bộ 5 trong tổng số 7 hồ sơ xin cấp phép sàn giao dịch tài sản mã hóa. Các sàn dự kiến có thể đi vào hoạt động trong quý III/2026.

Song song với quá trình cấp phép, cơ quan quản lý cũng đang hoàn thiện các quy định liên quan đến giao dịch, phát hành, công bố thông tin, thuế, kế toán, kiểm toán và xử lý vi phạm.

Ông Phan Đức Trung cho biết khoảng 85-90% khung pháp lý cần thiết cho thị trường tài sản mã hóa đã được xây dựng.

Nhiều nguyên tắc quan trọng đã được đưa vào dự thảo và các văn bản quản lý, như cấm tư vấn đầu tư không phép; cấm cam kết lợi nhuận không có cơ sở; yêu cầu công khai xung đột lợi ích; minh bạch thông tin niêm yết; đồng thời nghiêm cấm các hành vi thao túng giá, giao dịch nội gián hoặc lợi dụng thông tin nội bộ để trục lợi.

Tuy nhiên, theo ông Trung, quá trình hoàn thiện thị trường vẫn còn hai khoảng trống đáng chú ý.

Thứ nhất là chưa có hệ thống chứng chỉ hành nghề chuyên biệt dành cho lĩnh vực tài sản mã hóa. Thứ hai là chưa hình thành bộ quy tắc đạo đức nghề nghiệp áp dụng thống nhất cho các tổ chức và cá nhân hoạt động trong ngành. Đây là những yếu tố được nhiều quốc gia xem là điều kiện nền tảng để bảo vệ nhà đầu tư và nâng cao chất lượng thị trường.

Trên cơ sở đó, VBA kiến nghị xây dựng hệ thống chứng chỉ hành nghề tài sản mã hóa theo chuẩn quốc tế. Một hướng đi được đề xuất là nghiên cứu mở rộng phạm vi áp dụng của hệ thống chứng chỉ hành nghề chứng khoán hiện nay sang lĩnh vực tài sản số, đồng thời tham khảo các tiêu chuẩn đang được áp dụng tại Singapore và EU.

Cùng với đó, Hiệp hội đề xuất xây dựng bộ quy tắc đạo đức nghề nghiệp dành cho thị trường tài sản mã hóa và thiết lập cơ chế đối thoại liên ngành định kỳ với sự tham gia của cơ quan quản lý, doanh nghiệp và các tổ chức nghề nghiệp.

Theo các chuyên gia, việc vận hành các sàn giao dịch chỉ là bước khởi đầu của quá trình hình thành thị trường tài sản số tại Việt Nam. Để thị trường phát triển minh bạch, an toàn và tiệm cận các chuẩn mực quốc tế, việc chuẩn hóa nguồn nhân lực có thể sẽ là bước đi quan trọng không kém so với việc hoàn thiện khung pháp lý.