Bộ Tài chính chuyển sang mô hình giải quyết thủ tục hành chính dựa trên dữ liệu

Cuộc họp góp ý xây dựng Kiến trúc Hệ thống thông tin GQTTHC của Bộ Tài chính.

Thống nhất kiến trúc, giữ vững thẩm quyền chuyên ngành

Tại cuộc họp góp ý xây dựng Kiến trúc Hệ thống thông tin GQTTHC của Bộ Tài chính, các đơn vị thống nhất yêu cầu sớm hình thành một mô hình triển khai chung. Đây được xem là bước quan trọng trong quá trình chuyển đổi từ phương thức xử lý hồ sơ truyền thống sang mô hình giải quyết thủ tục dựa trên dữ liệu, kết nối trực tiếp giữa các hệ thống.

Phát biểu khai mạc, ông Nguyễn Minh Ngọc, Phó Cục trưởng Cục Công nghệ thông tin và chuyển đổi số, cho biết Bộ Tài chính đang quản lý nhiều lĩnh vực có hệ thống chuyên ngành quy mô lớn. Trong đó có Thuế, Hải quan, Kho bạc Nhà nước, Bảo hiểm xã hội, Đăng ký kinh doanh, Đấu thầu cùng nhiều dịch vụ tài chính công khác, tạo yêu cầu lớn về liên thông và quản trị thống nhất.

Theo ông Nguyễn Minh Ngọc, nếu thiếu kiến trúc chung, các hệ thống có thể tiếp tục phát triển theo những cách thức khác nhau, dẫn đến phân tán, trùng lặp và khó khăn trong kết nối. Những khác biệt về biểu mẫu, trạng thái hồ sơ, dữ liệu, trách nhiệm vận hành cũng gây trở ngại cho công tác giám sát, đồng thời tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến tính ổn định của dịch vụ công.

Khung kiến trúc được xây dựng theo hướng phân cấp rõ ràng, xác định phạm vi chức năng và trách nhiệm của từng đơn vị. Các thành phần dùng chung gồm biểu mẫu, quy trình, API, dữ liệu, an toàn thông tin, hạ tầng, vận hành và quản trị thay đổi. Cách tiếp cận này giúp tạo một nền tảng thống nhất trong toàn Bộ, đồng thời duy trì sự linh hoạt cần thiết cho từng lĩnh vực.

Hệ thống GQTTHC cấp Bộ dự kiến đóng vai trò đầu mối trong cung cấp dịch vụ, tiếp nhận hồ sơ, theo dõi tiến độ, liên thông và đo lường. Phía sau nền tảng này, các hệ thống chuyên ngành vẫn thực hiện nghiệp vụ theo đúng thẩm quyền. Dữ liệu chính thức, quy tắc nghiệp vụ và quyết định chuyên ngành tiếp tục thuộc trách nhiệm của từng cơ quan quản lý.

Ông Nguyễn Minh Ngọc, Phó Cục trưởng Cục Công nghệ thông tin và chuyển đổi số (Bộ Tài chính) phát biểu tại cuộc họp.

Theo dự thảo kiến trúc, người dân và doanh nghiệp sẽ có một phương thức thống nhất để thực hiện thủ tục hành chính thuộc phạm vi quản lý của Bộ Tài chính. Quy trình được thiết kế theo hướng dễ sử dụng, cho phép theo dõi tiến độ, nhận kết quả và lưu giữ đầy đủ bằng chứng điện tử trong suốt quá trình giải quyết thủ tục hành chính.

Điểm thay đổi lớn nằm ở phương thức khai thác thông tin. Thay vì yêu cầu người dân, doanh nghiệp kê khai nhiều lần những dữ liệu cơ quan nhà nước đã có, hệ thống sẽ từng bước xác thực thông tin từ các nguồn dữ liệu chính thức. Dữ liệu đủ điều kiện sẽ được kết nối, chia sẻ và tái sử dụng theo quy định, giảm thao tác cho người thực hiện thủ tục.

Cách tiếp cận dựa trên dữ liệu cũng tạo điều kiện để tự động hóa nhiều công đoạn. Khi thông tin được chuẩn hóa, xác thực và liên thông, hệ thống có thể hỗ trợ kiểm tra điều kiện, luân chuyển hồ sơ, cập nhật trạng thái và cảnh báo tiến độ. Những quy trình đủ điều kiện sẽ từng bước được tự động hóa, giúp giảm thời gian xử lý và hạn chế sai sót thủ công.

Theo dự thảo, mỗi thủ tục hành chính sẽ có một mô hình quy trình điện tử, một phiên bản có hiệu lực và trách nhiệm cụ thể của từng cơ quan ở từng công đoạn. Hệ thống dùng chung cũng phải đáp ứng các chức năng về công khai thủ tục, biểu mẫu điện tử, tiếp nhận và quản lý hồ sơ, theo dõi tiến độ, trả kết quả, quản lý bằng chứng điện tử và hỗ trợ cán bộ xử lý.

Về dữ liệu, khung kiến trúc yêu cầu xác định rõ nguồn dữ liệu chính thức và hình thành cơ sở dữ liệu phục vụ giải quyết thủ tục hành chính. Các kho dữ liệu chuyên đề sẽ được xây dựng phù hợp với Kiến trúc dữ liệu Bộ Tài chính. Đây là cơ sở để các hệ thống có thể trao đổi thông tin theo tiêu chuẩn thống nhất, đồng thời bảo đảm khả năng kiểm soát nguồn gốc và quá trình sử dụng dữ liệu.

Hạ tầng công nghệ cũng được đặt ra với yêu cầu cao về an toàn và khả năng hoạt động liên tục. Hệ thống dự kiến sử dụng các nền tảng dùng chung của Bộ về định danh, xác thực, phân quyền, ký số, mã hóa, giám sát và bảo vệ dữ liệu. Hệ thống được định hướng triển khai tại ít nhất hai địa điểm vật lý độc lập, có khả năng sao lưu, khôi phục và mở rộng khi nhu cầu tăng.

Triển khai từng bước, ưu tiên kế hoạch 100 ngày

Bộ Tài chính dự kiến triển khai Hệ thống GQTTHC theo từng thủ tục, lĩnh vực, đơn vị và tuyến kết nối. Trước mỗi giai đoạn, các hệ thống hiện hữu sẽ được đánh giá để xác định thành phần cần giữ lại, nâng cấp, bổ sung hoặc hợp nhất. Cách làm này nhằm hạn chế đầu tư trùng lặp, tận dụng những nền tảng đang hoạt động hiệu quả và giảm nguy cơ gián đoạn dịch vụ.

Tại cuộc họp, Cục Thuế đề xuất phương án đưa trực tiếp toàn bộ 111 thủ tục hành chính hiện có lên nền tảng dùng chung nếu kiến trúc của Bộ được thông qua. Đại diện Cục Thuế cho biết số lượng thủ tục đã giảm từ 158 vào cuối năm 2025 xuống còn 111 sau quá trình rà soát và ban hành các quyết định mới, trong bối cảnh nhiều quy định pháp luật vừa được cập nhật.

Theo Cục Thuế, chỉ trong thời gian ngắn đã có 6 nghị định và 11 thông tư mới có hiệu lực, kéo theo nhiều thay đổi đối với hệ thống thủ tục hiện hành. Theo lộ trình thực hiện Luật Giao dịch điện tử và chuyển đổi số trong lĩnh vực thuế, 111 thủ tục này phải được tái thiết kế theo mô hình mới trước ngày 11/5/2027. Vì vậy, nền tảng dùng chung có thể giúp ngành Thuế đẩy nhanh tiến độ.

Đại diện Cục Hải quan đề nghị kiến trúc chung cần tính đến đặc thù của lĩnh vực hải quan. Nhiều hoạt động của ngành chịu sự điều chỉnh của các điều ước quốc tế, Cơ chế Một cửa quốc gia và các hiệp định thương mại tự do. Vì vậy, hệ thống cần có cơ chế xử lý riêng cho những nghiệp vụ đặc thù, bảo đảm mô hình chung vẫn đáp ứng đầy đủ yêu cầu pháp lý và nghiệp vụ.

Các đơn vị tham dự cũng đề nghị bổ sung đầy đủ cơ sở dữ liệu chuyên ngành, trong đó có Cơ sở dữ liệu quốc gia về đăng ký doanh nghiệp. Bên cạnh đó, Bộ cần thống nhất tiêu chuẩn kỹ thuật về mã hồ sơ, thanh toán điện tử, ký số, phản ánh kiến nghị và cơ chế liên thông giữa các hệ thống. Đây là những thành phần quan trọng để bảo đảm trải nghiệm thống nhất cho người dân và doanh nghiệp.

Một vấn đề được đặt ra là cần xác định ranh giới rõ giữa Hệ thống GQTTHC và các hệ thống chuyên ngành. Công đoạn nào thực hiện tại nền tảng dùng chung, công đoạn nào xử lý tại hệ thống nghiệp vụ cần được quy định cụ thể. Cùng với đó là trách nhiệm quản lý biểu mẫu, quy trình, trạng thái hồ sơ, dữ liệu chính thức và các kết nối với Cổng Dịch vụ công quốc gia cùng những hệ thống liên quan.

Cơ chế quản lý API cũng cần được chuẩn hóa để bảo đảm các hệ thống có thể kết nối ổn định, an toàn và truy vết được. Phạm vi dữ liệu được phép xác thực, khai thác và tái sử dụng phải tuân thủ quy định pháp luật. Bộ Tài chính đồng thời cần xác định rõ yêu cầu về chất lượng dịch vụ, an toàn thông tin, vận hành liên tục và trách nhiệm của từng đơn vị trong quá trình triển khai.

Kết luận cuộc họp, ông Nguyễn Minh Ngọc cho biết Ban soạn thảo sẽ tiếp thu ý kiến của Cục Thuế, Cục Hải quan, Bảo hiểm xã hội và các đơn vị liên quan để hoàn thiện khung kiến trúc. Việc triển khai được chia thành từng giai đoạn, trước mắt tập trung vào những nội dung cấp thiết phục vụ kế hoạch 100 ngày. Các yêu cầu đặc thù sẽ tiếp tục được cập nhật trong những phiên bản tiếp theo.

Định hướng của Bộ Tài chính cho thấy quá trình cải cách thủ tục hành chính đang chuyển sang giai đoạn sâu hơn, trong đó dữ liệu trở thành nền tảng của quy trình xử lý. Khi các hệ thống được kết nối, thông tin được xác thực và tái sử dụng, người dân và doanh nghiệp có thể giảm đáng kể việc kê khai lặp lại. Cơ quan nhà nước cũng có thêm điều kiện để chuẩn hóa quy trình và nâng cao hiệu quả quản lý.

Mục tiêu dài hạn là hình thành một hệ thống dịch vụ công thống nhất về trải nghiệm, đồng bộ về dữ liệu và linh hoạt về nghiệp vụ. Mỗi lĩnh vực vẫn duy trì thẩm quyền chuyên ngành, trong khi các tiêu chuẩn chung về kết nối, dữ liệu, an toàn thông tin và vận hành được áp dụng xuyên suốt. Đây sẽ là nền tảng để Bộ Tài chính từng bước chuyển từ xử lý thủ tục dựa trên hồ sơ sang xử lý dựa trên dữ liệu.

Với kế hoạch triển khai 100 ngày trước mắt, Bộ Tài chính sẽ ưu tiên những yêu cầu cấp thiết, tạo kết quả sớm và làm cơ sở mở rộng trong giai đoạn tiếp theo. Cách triển khai theo từng thủ tục, từng lĩnh vực giúp quá trình chuyển đổi có thể kiểm soát, đánh giá và điều chỉnh liên tục. Qua đó, kiến trúc chung có thể được hoàn thiện song song với yêu cầu thực tế của từng hệ thống chuyên ngành.