 |
| Chiều ngày 13/11, Quốc hội thảo luận tại Tổ về Dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh. |
Chiều ngày 13/11, Quốc hội thảo luận tại Tổ về Dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh. Phát biểu thảo luận, đại biểu Phan Duy Anh (Đoàn đại biểu Quốc hội TP. Đà Nẵng) cho rằng, việc nâng các quy định về giao dịch hàng hóa phái sinh từ một số điều trong Luật Thương mại lên thành một đạo luật riêng là bước đi cần thiết. Qua đó, doanh nghiệp sản xuất, xuất khẩu có thêm công cụ phòng ngừa rủi ro về giá, đồng thời góp phần để hàng hóa trong nước từng bước được định giá tại Việt Nam.
Để dự thảo Luật thực sự phát huy hiệu quả, đại biểu đề nghị làm rõ một số vấn đề liên quan đến phạm vi điều chỉnh, cơ chế hình thành giá tham chiếu, trách nhiệm khi phát sinh khoản lỗ từ giao dịch phòng ngừa rủi ro và bảo vệ nhà đầu tư cá nhân.
Đề cập đến hoạt động phòng ngừa rủi ro của doanh nghiệp Nhà nước, đại biểu Phan Duy Anh lưu ý một đặc điểm dễ bị hiểu sai: Khoản lỗ trên hợp đồng phái sinh luôn thể hiện rõ trong sổ sách, trong khi khoản lỗ đã tránh được trên hàng hóa thực tế lại không dễ nhìn thấy.
Đại biểu dẫn ví dụ, một doanh nghiệp bán hợp đồng tương lai để chốt giá. Khi giá hàng hóa tăng, hợp đồng phái sinh có thể ghi nhận khoản lỗ 5 tỷ đồng, nhưng lô hàng thực tế lại được bán với giá cao hơn, bù đúng 5 tỷ đồng. Như vậy, xét tổng thể, doanh nghiệp không bị thiệt hại.
Tuy nhiên, nếu pháp luật chỉ nhìn vào khoản lỗ trên hợp đồng phái sinh mà không đánh giá hiệu quả phòng ngừa rủi ro trên hàng hóa thực tế, người quản lý có thể lựa chọn không thực hiện giao dịch phòng ngừa để tránh phải giải trình.
Từ thực tế này, đại biểu cho rằng cần có quy định rõ ràng để bảo vệ những người thực hiện đúng mục đích, chính sách, hạn mức và quy trình, tránh tâm lý e ngại trách nhiệm khi sử dụng công cụ phái sinh.
Đại biểu cho biết, Tờ trình của Chính phủ tại đã kết luận khoản lỗ phái sinh từ giao dịch được thực hiện đúng mục đích, chính sách, hạn mức và quy trình không bị coi là thất thoát vốn Nhà nước. Tuy nhiên, nội dung này chưa được thể hiện rõ trong dự thảo Luật.
Trong khi đó, Kết luận của Ủy ban Thường vụ Quốc hội cũng yêu cầu bảo vệ người làm đúng nhưng không tạo cơ chế miễn trừ cho hành vi vụ lợi, đầu cơ.
Vì vậy, đại biểu đề nghị bổ sung quy định: Khoản lỗ phát sinh từ giao dịch phòng ngừa rủi ro được thực hiện đúng chính sách, trong hạn mức và đúng quy trình thì không bị coi là thất thoát vốn Nhà nước; đồng thời loại trừ trường hợp vượt hạn mức hoặc có hành vi vụ lợi.
 |
| Đại biểu Phan Duy Anh (Đoàn đại biểu Quốc hội TP. Đà Nẵng) thảo luận về dự án Luật. Ảnh: Hải Đặng |
Một vấn đề khác được đại biểu Phan Duy Anh nhấn mạnh là cần thống nhất nguyên tắc quản lý đối với giao dịch phái sinh hàng hóa, không phụ thuộc vào chủ thể cung cấp dịch vụ.
Theo đại biểu, cùng 1 hợp đồng hoán đổi giá cà phê, ngân hàng có thể cung cấp theo giấy phép của Ngân hàng Nhà nước hoặc giao dịch qua Sở Giao dịch hàng hóa theo luật này. Nếu 2 kênh áp dụng các chuẩn mực khác nhau về ký quỹ, báo cáo và bảo vệ khách hàng, giao dịch có thể chuyển sang kênh có yêu cầu lỏng hơn, khiến cơ quan quản lý không thể nhìn nhận đầy đủ rủi ro.
Do đó, đại biểu đề nghị quy định rõ nguyên tắc tổ chức tín dụng vẫn thực hiện theo giấy phép của Ngân hàng Nhà nước nhưng phải tuân thủ các quy định của Luật về ký quỹ, giới hạn vị thế, báo cáo và bảo vệ khách hàng; đồng thời thống nhất cơ chế chấp thuận liên thông qua biên giới.
Đối với việc hình thành giá tham chiếu, đại biểu cho rằng chức năng quan trọng nhất của thị trường hàng hóa phái sinh không chỉ là tạo ra khối lượng giao dịch mà còn phải hình thành được giá tham chiếu. Muốn vậy, thanh khoản cần được tập trung.
Trường hợp nhiều sở cùng hoạt động và cùng niêm yết 1 mặt hàng nhưng không có cơ chế kết nối, thị trường có thể xuất hiện nhiều bảng giá nhưng lại thiếu một mức giá tham chiếu đủ tin cậy.
Đại biểu đề nghị bổ sung cơ chế để Bộ Công Thương công nhận giá tham chiếu quốc gia đối với từng mặt hàng, quy định việc niêm yết chéo và kết nối thanh khoản giữa các sở trong nước; đồng thời xác định những mặt hàng ưu tiên của từng sở trong giai đoạn đầu.
Về bảo vệ nhà đầu tư cá nhân, đại biểu đánh giá dự thảo Luật đã đưa ra 3 công cụ quan trọng gồm phân loại nhà đầu tư, giới hạn đòn bẩy, bảo vệ số dư âm và tách biệt tài sản. Tuy nhiên, cần tiếp tục hoàn thiện tiêu chí xác định nhà đầu tư chuyên nghiệp theo hướng thống nhất do Chính phủ quy định, thay vì để mỗi tổ chức trung gian tự xây dựng một chuẩn riêng.
Đại biểu cũng đề nghị quy định mức đòn bẩy tối đa do Bộ Công Thương quy định và mở rộng phạm vi bảo vệ tài sản của nhà đầu tư, không chỉ áp dụng đối với thành viên bù trừ mà còn đối với thành viên kinh doanh, thành viên môi giới và các tổ chức trung gian đang nắm giữ tài sản của nhà đầu tư.
Cùng quan điểm về sự cần thiết ban hành Luật, đại biểu Trần Lan Phương (Đoàn đại biểu Quốc hội TP. Hải Phòng) đánh giá đây là bước hoàn thiện quan trọng về thể chế kinh tế thị trường, đáp ứng yêu cầu phát triển các công cụ quản trị rủi ro trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam hội nhập sâu rộng và chịu tác động trực tiếp từ biến động giá hàng hóa quốc tế.
Đại biểu ghi nhận dự thảo Luật đã tiếp cận tương đối toàn diện, không chỉ điều chỉnh hoạt động giao dịch qua sở giao dịch hàng hóa mà còn đặt ra khuôn khổ pháp lý đối với thị trường phi tập trung (OTC), hoạt động thanh toán bù trừ, quản lý ký quỹ, bảo vệ nhà đầu tư và kiểm soát rủi ro hệ thống.
Tuy nhiên, từ góc độ pháp luật kinh tế và thực tiễn hoạt động của doanh nghiệp, đại biểu đề nghị làm rõ việc phân định chức năng kinh doanh với chức năng tổ chức, giám sát thị trường.
Cụ thể, dự thảo Luật đưa sở giao dịch hàng hóa và trung tâm thanh toán bù trừ vào nhóm tổ chức trung gian cung cấp dịch vụ giao dịch OTC. Theo đại biểu, quy định này có thể dẫn đến xung đột lợi ích khi một tổ chức vừa có lợi ích từ việc gia tăng khối lượng giao dịch, vừa thực hiện chức năng giám sát và quyết định biện pháp kiểm soát rủi ro đối với hoạt động đó.
Đại biểu dẫn báo cáo của Bộ Công Thương cho biết, năm 2023 có khoảng 10-12 ngân hàng thương mại thực hiện giao dịch phái sinh giá cả hàng hóa. Ngân hàng là chủ thể cung ứng sản phẩm và chịu trách nhiệm quản trị rủi ro trong phạm vi hoạt động được phép; trong khi sở giao dịch và trung tâm thanh toán bù trừ cần giữ vị trí độc lập khi giám sát giao dịch và xử lý tình huống mất khả năng thanh toán.
Vì vậy, đại biểu đề nghị chỉnh lý theo hướng tổ chức trung gian cung cấp dịch vụ giao dịch hàng hóa phái sinh OTC bao gồm thành viên của sở giao dịch hàng hóa, thành viên của trung tâm thanh toán bù trừ, tổ chức tín dụng và tổ chức khác đáp ứng điều kiện theo quy định pháp luật.
Sở giao dịch hàng hóa và trung tâm thanh toán bù trừ không thực hiện hoạt động môi giới, kinh doanh giao dịch OTC cho khách hàng mà tập trung cung cấp dịch vụ hạ tầng, tiếp nhận dữ liệu và thanh toán bù trừ theo chức năng được pháp luật quy định.
Đặc biệt, về bảo vệ khách hàng, đại biểu đề nghị tổ chức cung cấp dịch vụ phải lưu giữ tài liệu chứng minh việc phân loại khách hàng, đánh giá tính phù hợp của sản phẩm và cung cấp thông tin cảnh báo rủi ro trước khi giao dịch. Các tổ chức này phải chịu trách nhiệm theo quy định pháp luật nếu cung cấp sản phẩm không phù hợp do vi phạm nghĩa vụ đánh giá và cung cấp thông tin.
Đồng thời, cần có cơ chế phối hợp giữa cơ quan quản lý thị trường hàng hóa phái sinh và Ngân hàng Nhà nước Việt Nam trong trao đổi, sử dụng dữ liệu giao dịch do tổ chức tín dụng cung ứng, bảo đảm thống nhất đầu mối, không yêu cầu báo cáo trùng lặp và tuân thủ quy định về bảo mật thông tin khách hàng.
 |
| Đại biểu Trần Lan Phương (Đoàn đại biểu Quốc hội TP. Hải Phòng) tham gia thảo luận. Ảnh: Hải Danh |
Đại biểu Đoàn Thu Hà (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Lạng Sơn) cũng nhấn mạnh yêu cầu phát triển thị trường hàng hóa phái sinh phải đồng thời đạt hai mục tiêu: hỗ trợ nền kinh tế thực và bảo đảm an toàn thị trường.
Theo đại biểu, trong điều kiện giá nông sản, nguyên liệu và năng lượng biến động mạnh, doanh nghiệp cần có công cụ phòng ngừa rủi ro thay vì phải chịu tác động thụ động của thị trường. Tuy nhiên, đây cũng là lĩnh vực có đòn bẩy tài chính, giao dịch xuyên biên giới và nguy cơ lan truyền rủi ro.
Đối với chính sách phát triển thị trường gắn với những mặt hàng có thế mạnh của Việt Nam, đặc biệt là nông sản, đại biểu cho rằng vấn đề quan trọng không chỉ là hình thành thêm sản phẩm giao dịch mà phải bảo đảm các sản phẩm đó thực sự giúp doanh nghiệp, hợp tác xã và người sản xuất phòng ngừa rủi ro về giá.
Muốn vậy, cần có hàng hóa được chuẩn hóa, dữ liệu đáng tin cậy, hệ thống kho và chứng thư kho có khả năng kiểm chứng. Đại biểu đề nghị cụ thể hóa trách nhiệm xây dựng tiêu chuẩn hàng hóa cơ sở, cơ sở dữ liệu giá, hệ thống kho và chứng thư kho điện tử; đồng thời bổ sung cơ chế đào tạo, tư vấn để hợp tác xã, doanh nghiệp nhỏ và vừa có thể tiếp cận công cụ phòng ngừa rủi ro.
Về bảo vệ nhà đầu tư, đại biểu đề nghị Chính phủ quy định thống nhất khung tiêu chí xác định nhà đầu tư chuyên nghiệp, có thể kiểm chứng; tổ chức trung gian chịu trách nhiệm thẩm định, lưu hồ sơ, cảnh báo rủi ro và giải trình khi xảy ra tranh chấp.
Đối với tài sản ký quỹ, cần bảo đảm tài sản của nhà đầu tư được quản lý tách biệt, quỹ hỗ trợ thanh toán được sử dụng đúng thứ tự và giới hạn; tuyệt đối không sử dụng tài sản của nhà đầu tư không vi phạm để xử lý tổn thất của các thành viên khác.
Đại biểu cũng đề nghị quy định rõ hơn điều kiện liên thông với thị trường quốc tế, cơ chế chia sẻ dữ liệu, phối hợp xử lý tình huống mất khả năng thanh toán và trách nhiệm bảo vệ nhà đầu tư trong nước.
Đáng chú ý, để thị trường hàng hóa phái sinh thực sự đi vào đời sống sản xuất, kinh doanh, đại biểu Đoàn Thu Hà đề nghị Chính phủ đánh giá, lượng hóa đầy đủ chi phí tham gia thị trường, bao gồm chi phí ký quỹ, giao dịch, tư vấn và tiếp cận thông tin.
Theo đại biểu, cần có giải pháp giảm chi phí tuân thủ, tạo điều kiện để doanh nghiệp nhỏ, hợp tác xã và hộ sản xuất, nhất là trong lĩnh vực nông nghiệp, sử dụng hiệu quả công cụ phòng ngừa rủi ro biến động giá. Tránh tình trạng chính sách được ban hành nhưng chính những đối tượng cần hỗ trợ lại khó tiếp cận và thụ hưởng.
