Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh: Tạo xung lực mới, nâng tầm vị thế hàng hóa Việt Nam

Hoạt động giao dịch hàng hóa phái sinh trên nền tảng điện tử, hỗ trợ hình thành giá tham chiếu và phòng ngừa rủi ro biến động giá.

Hướng tới giá tham chiếu cho hàng hóa thế mạnh của Việt Nam

Thực tiễn cho thấy, giá cà phê, gạo hay cao su có thể biến động mạnh chỉ trong vài tuần, tác động trực tiếp đến kế hoạch sản xuất, thu mua và xuất khẩu của hàng nghìn doanh nghiệp. Theo Tờ trình của Chính phủ, năm 2025, kim ngạch xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam đạt gần 500 tỷ USD, tạo nền tảng quan trọng để phát triển thị trường hàng hóa phái sinh trong nước. Hiện nay, giao dịch phái sinh vẫn chủ yếu gắn với các sở giao dịch nước ngoài, cho thấy dư địa rất lớn để đưa các mặt hàng thế mạnh như cà phê, gạo, hồ tiêu, hạt điều lên niêm yết, từng bước tham gia hình thành giá tham chiếu quốc tế.

Trong khi đó, trên thế giới, thị trường hàng hóa phái sinh phát triển mạnh và trở thành công cụ quan trọng giúp doanh nghiệp quản trị rủi ro giá. Tờ trình cũng nêu rõ, năm 2025, khối lượng giao dịch phái sinh niêm yết toàn cầu đạt 119,29 tỷ hợp đồng, trong đó phái sinh hàng hóa đạt khoảng 10,5 tỷ hợp đồng.

Chủ trương phát triển đồng bộ các loại thị trường đã được Đảng ta xác định từ Đại hội IX năm 2001 và được khẳng định nhất quán trong các nghị quyết của Trung ương. Gần đây, Nghị quyết số 19-NQ/TW ngày 28/7/2026 của Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về đổi mới mô hình phát triển Việt Nam tiếp tục định hướng phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh.

Chính phủ đã thông qua chính sách của Luật tại Nghị quyết số 220/NQ-CP ngày 7/8/2026; Bộ Công Thương ban hành Quyết định số 2433/QĐ-BCT ngày 28/9/2026 phê duyệt Đề án "Phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh tại Việt Nam giai đoạn 2026-2030, định hướng đến năm 2045. Các quyết sách được ban hành liên tiếp thể hiện quyết tâm chính trị cao của Đảng, Nhà nước trong việc hình thành và phát triển thị trường này.

Thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ trình bày Tờ trình, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho biết việc xây dựng Luật nhằm thể chế hóa chủ trương của Đảng về hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, phát triển đồng bộ các loại thị trường, chủ động hội nhập quốc tế; đồng thời tạo khuôn khổ pháp lý đầy đủ, thống nhất cho hoạt động giao dịch hàng hóa phái sinh tại Việt Nam.

Theo Đề án của Bộ Công Thương, đến năm 2030, Việt Nam đặt mục tiêu đưa khoảng 10 mặt hàng sản xuất trong nước vào giao dịch qua sở giao dịch hàng hóa, thu hút 300-500 doanh nghiệp tham gia, đạt quy mô 8-10 triệu hợp đồng mỗi năm; hình thành 3-5 mặt hàng chủ lực có giá tham chiếu trong nước và tham gia định hình giá khu vực; phấn đấu 20-30% doanh nghiệp thuộc các ngành hàng chủ lực sử dụng công cụ phái sinh để phòng ngừa rủi ro giá. Cà phê Robusta, gạo, cao su, hồ tiêu và hạt điều được xác định là những nhóm hàng có tiềm năng.

Ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) cho biết, Việt Nam định hướng xây dựng thị trường minh bạch, an toàn, hiện đại, gắn kết chặt chẽ với thị trường hàng hóa vật chất và phục vụ thiết thực sản xuất, kinh doanh. Trọng tâm là từng bước đưa sản phẩm phái sinh gắn với thế mạnh của Việt Nam lên niêm yết, giao dịch tại các thị trường quốc tế, qua đó nâng cao vị thế hàng hóa Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Dự thảo Luật gồm 8 chương, 57 điều, tập trung vào 5 nhóm nội dung chính: xác định phạm vi điều chỉnh đối với giao dịch tập trung qua Sở Giao dịch hàng hóa và giao dịch phái sinh OTC, phân định rõ với mua bán hàng hóa vật chất giao ngay; phát triển thị trường gắn với lợi thế hàng hóa Việt Nam, tạo điều kiện cho doanh nghiệp, hợp tác xã và người sản xuất phòng ngừa rủi ro giá.

Hoàn thiện tổ chức thị trường và hạ tầng giao dịch, thanh toán bù trừ; tăng cường bảo vệ người tham gia và quản trị rủi ro thông qua công khai thông tin, giám sát giao dịch, quản lý vị thế, ký quỹ, bảo vệ tài sản khách hàng; làm rõ trách nhiệm quản lý nhà nước, cơ chế kết nối thị trường nước ngoài, thanh toán xuyên biên giới và bảo vệ dữ liệu.

Đáng chú ý, Nghị định số 302/2026/NĐ-CP đã gắn việc thành lập sở giao dịch hàng hóa với yêu cầu xây dựng lộ trình niêm yết hàng hóa sản xuất tại Việt Nam trong 5 năm, cho thấy định hướng không chỉ mở rộng giao dịch mà còn khai thác thế mạnh hàng hóa trong nước.

Để thị trường vận hành hiệu quả, ông Lê Bá Ngọc, Vụ Pháp chế (Bộ Công Thương) cho rằng điều kiện tiên quyết là tạo được niềm tin của doanh nghiệp về chất lượng hàng hóa, giá cả, khả năng thực hiện hợp đồng và cách thức giải quyết tranh chấp. “Một hợp đồng được niêm yết chưa đủ để bảo đảm những điều đó. Vì vậy, chuẩn hóa không chỉ là thống nhất quy cách hàng hóa mà còn là tổ chức các điều kiện để người mua và người bán có thể giao dịch với chi phí và rủi ro hợp lý”, ông Ngọc nhấn mạnh.

Theo ông Ngọc, giá trị của chuẩn hóa nằm ở sự kết nối đồng bộ giữa tiêu chuẩn chất lượng, hệ thống kiểm định, kho bãi, logistics, chứng từ xác nhận quyền đối với hàng hóa và thông tin giá minh bạch. Khi các cấu phần này tương thích với đối tác, người mua nước ngoài có thể tiếp cận hàng Việt Nam qua sở giao dịch. Dù vậy, kết nối giữa các sở giao dịch không tự động bảo đảm giao nhận xuyên biên giới; các yêu cầu về quyền đối với hàng hóa, thủ tục xuất nhập khẩu và điều kiện giao nhận vẫn phải được đáp ứng đầy đủ.

Đối với nông nghiệp, ông Ngọc cho rằng giá trị của thị trường phái sinh không nằm ở số lượng nông dân mở tài khoản giao dịch, mà ở khả năng thúc đẩy tổ chức lại sản xuất, nâng cao chất lượng hàng hóa và minh bạch hóa giá cả. Thông qua hợp đồng liên kết với doanh nghiệp chế biến, xuất khẩu và hợp tác xã, người nông dân có thể hưởng lợi gián tiếp từ đầu ra ổn định hơn, phương thức xác định giá minh bạch và mức giá tương xứng với chất lượng sản phẩm.

Bảo đảm an toàn để thị trường phát triển bền vững

Trình bày Báo cáo thẩm tra, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi cho biết Ủy ban tán thành sự cần thiết ban hành Luật, đồng thời đề nghị tiếp tục hoàn thiện dự thảo, bảo đảm phù hợp với chủ trương của Đảng, tính hợp hiến, hợp pháp và thống nhất của hệ thống pháp luật; đánh giá đầy đủ các yêu cầu về quốc phòng, an ninh, quản lý ngoại hối, phòng, chống rửa tiền và điều kiện thi hành Luật.

Để Luật sớm đi vào cuộc sống, Ủy ban đề nghị làm rõ các loại giao dịch thuộc phạm vi điều chỉnh, phân định trách nhiệm giữa các cơ quan quản lý chuyên ngành, xác định cơ quan chịu trách nhiệm chính và hoàn thiện cơ chế giám sát liên ngành; đánh giá kỹ rủi ro của cơ chế thử nghiệm có kiểm soát.

Đối với thị trường tập trung và OTC, cần rà soát mô hình tổ chức Sở Giao dịch hàng hóa, Trung tâm thanh toán bù trừ, tận dụng hạ tầng sẵn có của thị trường tài chính; hoàn thiện quy định về năng lực tài chính, công nghệ, quản trị rủi ro, ký quỹ, giới hạn vị thế và giám sát.

Về bảo vệ nhà đầu tư, cần phân loại nhà đầu tư theo mức độ và khả năng chịu đựng rủi ro; bảo đảm tách biệt tiền, tài sản ký quỹ của khách hàng. Với liên thông qua biên giới, cần kiểm soát chặt ngoại hối, dòng tiền, dữ liệu; tăng cường cảnh báo sớm, xử lý hành vi thâu tóm, gian lận, sử dụng thông tin nội bộ; quy định rõ điều kiện, thẩm quyền và cơ chế kiểm soát các biện pháp can thiệp khẩn cấp.

Ở góc độ bảo vệ người tham gia thị trường, PGS.TS Ngô Trí Long, chuyên gia kinh tế, Hiệp hội Tư vấn Tài chính Việt Nam nhấn mạnh niềm tin là nền tảng để thu hút doanh nghiệp và nhà đầu tư. Theo ông Ngô Trí Long, bảo vệ nhà đầu tư không đồng nghĩa với bảo đảm mọi giao dịch đều có lãi, mà là bảo đảm quyền và tài sản hợp pháp được tôn trọng, thông tin được cung cấp đầy đủ, giao dịch được thực hiện công bằng.

Về giám sát, ông Long đề xuất chuyển từ xử lý vi phạm sau khi xảy ra sang chủ động phòng ngừa, phát hiện sớm nguy cơ mất an toàn; theo dõi vị thế giao dịch, mức độ tập trung rủi ro, biến động giá bất thường và dấu hiệu thao túng, đồng thời kết nối thông tin giữa thị trường phái sinh với thị trường hàng hóa cơ sở.

Chuyên gia đề xuất 5 định hướng ưu tiên khi xây dựng Luật: luật hóa nguyên tắc an toàn hệ thống; thiết lập cơ chế phân bổ tổn thất rõ ràng; bảo vệ thực chất quyền tài sản của nhà đầu tư; giám sát theo mức độ rủi ro; phát triển thị trường phù hợp với năng lực kiểm soát.

Đối với doanh nghiệp nhà nước, ông Long cho rằng, cần phân biệt rõ giao dịch phòng ngừa rủi ro với giao dịch đầu cơ. Cơ chế phù hợp phải vừa tạo điều kiện để doanh nghiệp sử dụng công cụ quản trị rủi ro hợp pháp, vừa ngăn ngừa việc lợi dụng giao dịch phái sinh gây thất thoát vốn nhà nước.

Ông Long cũng nhấn mạnh, phát triển thị trường trong nước và mở rộng liên thông quốc tế không phải hai mục tiêu đối lập; thị trường trong nước cần nâng cao năng lực cạnh tranh bằng chất lượng sản phẩm, chi phí hợp lý và an toàn giao dịch.

“Một thị trường phái sinh phát triển không phải là thị trường không có thua lỗ, mà là thị trường trong đó rủi ro được nhận diện, trách nhiệm được xác định, tài sản hợp pháp được bảo vệ và tổn thất không dễ dàng lan truyền thành khủng hoảng. An toàn thị trường không phải là rào cản của phát triển, mà chính là điều kiện tiên quyết để phát triển bền vững”, ông Long nhận định.

Có thể khẳng định, khi được tổ chức và quản lý hiệu quả, thị trường hàng hóa phái sinh sẽ bổ trợ cho thị trường hàng hóa vật chất, nâng cao khả năng dự báo giá, thúc đẩy các dịch vụ thanh toán, kho bãi, logistics; qua đó nâng cao giá trị, vị thế hàng hóa Việt Nam và đóng góp vào mục tiêu tăng trưởng kinh tế.

Với quyết tâm chính trị cao, sự vào cuộc đồng bộ của các bộ, ngành và khuôn khổ pháp lý ngày càng hoàn thiện, thị trường hàng hóa phái sinh Việt Nam được kỳ vọng sớm trở thành công cụ hữu hiệu, đồng hành cùng doanh nghiệp, người sản xuất trên hành trình hội nhập sâu rộng vào chuỗi giá trị toàn cầu.