Bài 1: Từ những viên gạch đầu tiên đến ngưỡng cửa nâng hạng

Phó Thủ tướng Chính phủ Phan Văn Khải phát biểu tại buổi Lễ ra mắt Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (năm 1997).

Hơn 26 năm sau ngày thị trường mở cửa, thị trường chứng khoán (TTCK) Việt Nam đã lớn lên cùng tiến trình phát triển của nền kinh tế, từng bước hoàn thiện thể chế, mở rộng hàng hóa, hiện đại hóa hạ tầng, nâng chất lượng doanh nghiệp và các định chế trung gian. Việc FTSE Russell xác nhận Việt Nam sẽ được nâng hạng lên thị trường mới nổi thứ cấp, dự kiến có hiệu lực ngày 21/9/2026, vì thế là điểm hội tụ của một quá trình dài xây dựng và nâng chuẩn thị trường.

Đặt nền móng cho một thị trường vốn mới

Trong tiến trình đổi mới, khi nền kinh tế từng bước chuyển sang cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, yêu cầu huy động và phân bổ nguồn lực cho đầu tư phát triển ngày càng lớn, đòi hỏi thêm những kênh huy động vốn trung và dài hạn, đồng thời tạo cơ chế để nguồn lực trong xã hội được đưa tới doanh nghiệp và các hoạt động sản xuất, kinh doanh.

TTCK được đặt trong chính tư duy đó. Nhưng xây dựng một thị trường chưa từng tồn tại ở nước ta không phải là việc chỉ mở một địa điểm giao dịch hay ban hành một vài quy định. Muốn thị trường vận hành, phải đồng thời tạo dựng luật chơi, cơ quan quản lý, tổ chức vận hành, đội ngũ nhân lực, hàng hóa, các định chế trung gian và cả niềm tin của những chủ thể lần đầu bước vào một phương thức đầu tư hoàn toàn mới.

Ngày 28/11/1996, Chính phủ ban hành Nghị định số 75/NĐ-CP về việc thành lập Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, mở đầu cho quá trình xây dựng TTCK Việt Nam. TSKH. Lê Văn Châu là Chủ tịch đầu tiên của Ủy ban, gắn với những bước đặt nền móng đầu tiên cho TTCK Việt Nam. Tiếp sau đó, ngày 11/7/1998, Thủ tướng ký Quyết định số 127/1998/QĐ-TTg về việc thành lập Trung tâm Giao dịch Chứng khoán tại TP. Hồ Chí Minh và Hà Nội.

Đến ngày 20/7/2000, Trung tâm Giao dịch Chứng khoán TP. Hồ Chí Minh (nay là Sở Giao dịch Chứng khoán TP. Hồ Chí Minh - HoSE) khai trương, đánh dấu thời điểm TTCK chính thức đi vào hoạt động. Đằng sau dấu mốc ấy là một quá trình chuẩn bị công phu, khi những cấu phần đầu tiên của một thị trường hoàn toàn mới phải từng bước được hình thành và đưa vào vận hành.

Từ nền móng ban đầu ấy, cấu trúc thị trường từng bước được mở rộng với sự ra đời của Trung tâm Giao dịch Chứng khoán Hà Nội năm 2005 (nay là Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội - HNX). Cùng với thị trường cổ phiếu và trái phiếu, HNX sau đó đưa vào vận hành hệ thống giao dịch UPCoM, mở rộng không gian giao dịch cho cổ phiếu chưa niêm yết; tiếp đến là thị trường chứng khoán phái sinh, bổ sung thêm công cụ đầu tư và phòng ngừa rủi ro. Từ một thị trường cổ phiếu sơ khai, TTCK Việt Nam từng bước hình thành cấu trúc đa dạng hơn về hàng hóa và sản phẩm, đáp ứng ngày càng nhiều nhu cầu huy động vốn, đầu tư và phân bổ nguồn lực.

Nhìn lại giai đoạn đầu của thị trường, TS. Nguyễn Đức Quang, nguyên Chủ tịch Ủy ban Chứng khoán Nhà nước chia sẻ, cái khó của buổi đầu không chỉ nằm ở việc xây dựng một thị trường gần như từ đầu, trong khi kinh nghiệm trong nước chưa có, mà còn ở việc hình thành một thiết chế thị trường vốn mới trong điều kiện nền kinh tế Việt Nam đang từng bước chuyển sang cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Kinh nghiệm quốc tế khi đó là nguồn tham khảo quan trọng, nhưng Việt Nam không thể sao chép một mô hình có sẵn. Từ pháp lý, tổ chức, quản lý đến nhân lực, hàng hóa và kỹ thuật, những nền tảng đầu tiên của TTCK phải được nghiên cứu, lựa chọn và từng bước hoàn thiện để phù hợp với thực tiễn Việt Nam.

Quá trình ấy cũng đồng nghĩa với việc đưa những khái niệm và chuẩn mực hoàn toàn mới vào thực tiễn, từ niêm yết, công bố thông tin, môi giới, lưu ký, thanh toán đến quyền của cổ đông và các nguyên tắc giao dịch trên một thị trường có tổ chức. Đó là những viên gạch đầu tiên được đặt xuống, tạo nền móng cho một hành trình mà các thế hệ sau tiếp tục xây dựng và hoàn thiện.

Ngày 28/7/2000, phiên giao dịch cổ phiếu đầu tiên diễn ra trên HoSE với 2 mã cổ phiếu REE và SAM, cùng sự tham gia của 6 công ty chứng khoán thành viên. Những tờ phiếu đặt lệnh viết tay, những cuộc điện thoại và nhân viên môi giới trực tiếp nhập lệnh tại sàn là những hình ảnh đầu tiên của một thị trường còn rất sơ khai.

Lễ khai trương Trung tâm Giao dịch Chứng khoán TP. Hồ Chí Minh (năm 2000).

Thị trường chứng khoán lớn lên cùng nền kinh tế

Nếu những năm đầu là quá trình đặt nền móng, thì giai đoạn tiếp theo là hành trình đưa TTCK phát triển tương xứng hơn với quy mô và nhu cầu ngày càng lớn của nền kinh tế. Cùng với đó, cơ chế, chính sách từng bước được hoàn thiện, tạo điều kiện mở rộng hàng hóa, nâng cao tính minh bạch, chất lượng quản trị và chuẩn mực vận hành thị trường.

Một trong những cơ chế quan trọng trong giai đoạn này là gắn cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước với đăng ký, niêm yết trên TTCK. Quyết định số 2592/2005/QĐ-BTC của Bộ Tài chính quy định quy trình kết hợp cổ phần hóa, đăng ký và niêm yết, qua đó góp phần tạo nguồn hàng cho thị trường và đưa doanh nghiệp sau cổ phần hóa tiếp cận một kênh huy động vốn minh bạch, có tổ chức.

Những năm 2006-2007, nguồn cung cổ phiếu tăng nhanh, kéo theo sự mở rộng mạnh về quy mô và thanh khoản. Đến cuối năm 2007, vốn hóa thị trường đã vượt 40% GDP, giá trị vốn huy động qua TTCK trong năm đạt hơn 127.000 tỷ đồng. Từ một thị trường mới mở cửa, TTCK bắt đầu khẳng định rõ hơn vai trò của một kênh huy động vốn trung và dài hạn trong hệ thống tài chính.

Thị trường sau đó đi qua nhiều chu kỳ phát triển cùng nền kinh tế. Quy mô càng lớn, nhu cầu đối với chất lượng hàng hóa, tính minh bạch, quản trị doanh nghiệp và năng lực vận hành càng cao. Từ yêu cầu thực tiễn đó, thể chế, cơ chế quản lý và các chuẩn mực thị trường tiếp tục được hoàn thiện, từng bước tạo nền tảng để TTCK phát triển ổn định và đáp ứng tốt hơn vai trò huy động, phân bổ nguồn lực.

Biiểu đồ: Diễn biến VN-Index qua các giai đoạn từ tháng 7/2000 đến 30/6/2026.

Cùng với quá trình đó, công tác quản lý nhà nước về chứng khoán cũng từng bước được hoàn thiện, với sự chỉ đạo, điều hành của Chính phủ, vai trò xây dựng và hoàn thiện chính sách của Bộ Tài chính, cùng chức năng tổ chức thực hiện, quản lý và giám sát của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước. Đây là nền tảng để thị trường tiếp tục mở rộng quy mô, đa dạng hóa sản phẩm và nâng cao chất lượng hoạt động.

Đến cuối tháng 6/2026, số doanh nghiệp niêm yết và đăng ký giao dịch đã vượt 1.500; vốn hóa thị trường cổ phiếu đạt hơn 10,57 triệu tỷ đồng, tăng khoảng 6% so với cuối năm 2025, tương đương 82,3% GDP ước tính của năm 2025. Về lực lượng nhà đầu tư, đến cuối tháng 5/2026, cả nước có 13,16 triệu tài khoản chứng khoán, tăng gần 11% so với cuối năm 2025, tương đương khoảng 13% dân số.

Chủ tịch Ủy ban Chứng khoán Nhà nước Vũ Thị Chân Phương nhìn nhận, TTCK giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc huy động và phân bổ nguồn vốn trung và dài hạn cho doanh nghiệp và nền kinh tế. Vai trò ấy được hình thành và ngày càng rõ nét qua một chặng đường phát triển dài: từ một thị trường với số lượng chủ thể tham gia còn hạn chế, thị trường từng bước mở rộng về quy mô, đa dạng về hàng hóa, gia tăng số lượng nhà đầu tư và ngày càng gắn bó với đời sống tài chính của người dân, doanh nghiệp và các tổ chức đầu tư.

Quy mô thị trường ngày càng lớn cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về chất lượng hàng hóa, công bố thông tin, minh bạch, quản trị và trách nhiệm với cổ đông. Niêm yết vì thế ngày càng gắn với quá trình chuẩn hóa hoạt động doanh nghiệp và xây dựng niềm tin với nhà đầu tư.

Bên cạnh đó, hàng hóa trên thị trường cũng ngày càng đa dạng. Từ cổ phiếu và trái phiếu, TTCK mở rộng sang chứng khoán phái sinh, chứng quyền có bảo đảm, các sản phẩm quỹ và ETF, bổ sung thêm công cụ đầu tư, huy động vốn và quản trị rủi ro. Sàn giao dịch carbon trong nước được khai trương và đưa vào vận hành tại HNX từ ngày 29/6/2026, mở thêm một cấu phần mới trên thị trường tài chính.

Một phương diện khác của quá trình trưởng thành là năng lực vận hành phía sau mỗi giao dịch. Nếu ngày đầu một lệnh mua bán còn đi qua những tờ phiếu và cuộc điện thoại, thì phía sau một giao dịch hôm nay là cả một chuỗi vận hành gồm giao dịch, đăng ký, lưu ký, thanh toán, bù trừ và quản trị rủi ro.

Theo TS. Nguyễn Sơn, Chủ tịch Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam, khi quy mô thị trường và danh mục sản phẩm ngày càng mở rộng, hệ thống đăng ký, lưu ký, thanh toán và bù trừ cũng phải liên tục nâng cấp để theo kịp sự vận động ấy. Cùng với quy mô và sản phẩm, hạ tầng phục vụ giao dịch và hậu giao dịch cũng từng bước được hiện đại hóa, từ đăng ký, lưu ký, thanh toán, bù trừ đến quản trị rủi ro. Thời gian thanh toán được rút ngắn từ T+4 xuống T+2; hệ thống KRX chính thức vận hành từ tháng 5/2025, nâng cao năng lực xử lý và tạo thêm nền tảng cho phát triển sản phẩm mới. Những bước tiến này không chỉ đáp ứng quy mô giao dịch ngày càng lớn, mà còn góp phần đưa hoạt động của thị trường tiệm cận các chuẩn mực quốc tế.

Nhìn từ thể chế, hàng hóa, doanh nghiệp đến hạ tầng, quá trình phát triển của TTCK là quá trình từng bước nâng chất lượng của từng cấu phần, để thị trường thực hiện tốt hơn chức năng huy động và phân bổ nguồn lực cho nền kinh tế. Và khi những nền tảng đó từng bước được nâng lên, một yêu cầu mới xuất hiện: thị trường phải có khả năng đáp ứng những chuẩn mực và phương thức vận hành của dòng vốn quốc tế.

Nâng hạng: Thành quả của một hành trình nâng chuẩn

Quy mô thị trường càng lớn, vai trò trong nền kinh tế càng rõ, yêu cầu về chất lượng và chuẩn mực vận hành càng cao. Vì vậy, nâng hạng không phải một mục tiêu tách rời, mà là bước phát triển tất yếu của TTCK Việt Nam trong quá trình hoàn thiện thị trường và hội nhập ngày càng sâu với thị trường vốn quốc tế. Đây cũng là định hướng xuyên suốt trong Chiến lược phát triển TTCK đến năm 2030 và được cụ thể hóa bằng Đề án Nâng hạng TTCK Việt Nam, trong đó nâng cao chất lượng thị trường, thu hẹp khoảng cách với các thị trường phát triển và tăng cường hội nhập quốc tế được đặt trong cùng một tiến trình phát triển.

Việt Nam được FTSE Russell đưa vào danh sách theo dõi nâng hạng từ tháng 9/2018. Trong quá trình đánh giá, các tiêu chí của FTSE Russell dần trở thành những yêu cầu cụ thể để thị trường tiếp tục hoàn thiện, tập trung vào khả năng tiếp cận thực chất của nhà đầu tư quốc tế và các cơ chế giao dịch, thanh toán sau giao dịch.

Trên cơ sở đó, nhiều giải pháp đã được triển khai để từng bước hoàn thiện cơ chế tiếp cận và vận hành thị trường. Việc không yêu cầu nhà đầu tư tổ chức nước ngoài phải ký quỹ trước khi giao dịch, triển khai cơ chế Global Broker và hoàn thiện quy trình xử lý giao dịch thất bại đã góp phần thu hẹp những khác biệt trong vận hành so với thông lệ quốc tế, tạo thuận lợi hơn cho dòng vốn quốc tế tiếp cận TTCK Việt Nam.

Nâng hạng vì thế không phải kết quả của một quyết định đơn lẻ, mà là sự ghi nhận đối với cả một quá trình thị trường từng bước nâng chuẩn. Đằng sau đó là nhiều năm hoàn thiện thể chế, điều chỉnh cơ chế vận hành, nâng cấp hạ tầng, cải thiện khả năng tiếp cận và từng bước đưa các chuẩn mực quốc tế vào thực tiễn, với sự chỉ đạo của Chính phủ, sự tổ chức thực hiện của Bộ Tài chính, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước cùng sự tham gia của các thành viên thị trường.

Sau các kỳ đánh giá tháng 9/2025 và tháng 3/2026, ngày 7/4/2026 (rạng sáng ngày 8/4/2026 giờ Việt Nam, FTSE Russell công bố quyết định nâng hạng Việt Nam từ thị trường Biên lên thị trường Mới nổi thứ cấp, với hiệu lực từ thời điểm mở cửa thị trường ngày 21/9/2026. Việc phân bổ vào FTSE Global Equity Index Series được thực hiện từ tháng 9/2026 với tỷ trọng ban đầu 10% và tăng dần, dự kiến hoàn tất vào tháng 9/2027.

Bà Vũ Thị Chân Phương cùng đại diện Ủy ban Chứng khoán Nhà nước chụp ảnh lưu niệm với đoàn công tác FTSE Russell (ngày 15/4/2026).

Dấu mốc này có ý nghĩa không chỉ ở việc thay đổi phân loại thị trường, mà quan trọng hơn là mở rộng khả năng kết nối với dòng vốn quốc tế. Cùng với cơ hội đó, những chuẩn mực về chất lượng hàng hóa, minh bạch thông tin và năng lực vận hành tiếp tục là nền tảng để thị trường duy trì sức hấp dẫn và phát triển bền vững.

Điểm đáng chú ý vì thế không nằm ở việc thị trường có thêm một tên gọi mới trong hệ thống phân loại. Điều quan trọng hơn là cánh cửa kết nối được mở rộng. Khi cổ phiếu Việt Nam hiện diện trong hệ thống chỉ số toàn cầu, thị trường có thêm cơ hội tiếp cận những dòng vốn sử dụng các chỉ số này làm chuẩn tham chiếu hoặc cơ sở cho hoạt động đầu tư.

Nhưng dòng vốn quốc tế cũng mang theo một yêu cầu tương ứng. Một thị trường có khả năng tiếp nhận nguồn vốn lớn hơn phải chứng minh được chất lượng hàng hóa, tính minh bạch, khả năng cung cấp thông tin và năng lực vận hành ở một chuẩn cao hơn. Nâng hạng vì thế vừa là sự ghi nhận đối với những thay đổi đã diễn ra, vừa đặt ra yêu cầu duy trì và nâng tiếp những chuẩn mực ấy.

Sau hơn 26 năm xây dựng và phát triển, TTCK Việt Nam đang đứng trước một vị thế mới. Giá trị của việc nâng hạng vì thế không chỉ nằm ở danh hiệu, mà ở cơ hội mở rộng khả năng tiếp cận nguồn vốn quốc tế, tạo thêm dư địa huy động vốn cho doanh nghiệp, đồng thời thúc đẩy doanh nghiệp nâng cao quản trị, minh bạch và hiệu quả sử dụng vốn.

Từ góc nhìn đó, ngày 21/9/2026 không phải điểm kết thúc của hành trình nâng hạng, mà là một dấu mốc mở ra yêu cầu mới: tiếp tục nâng chất lượng thị trường, duy trì các chuẩn mực đã đạt được và chuyển hóa vị thế mới thành thêm nguồn lực cho doanh nghiệp và nền kinh tế.