Sửa Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước: Tránh khoảng trống pháp lý, bảo vệ quyền lợi người bị thiệt hại

Toàn cảnh phiên thảo luận tại Tổ 11 của Quốc hội.

Mở rộng cơ sở bảo vệ người bị thiệt hại

Tham gia góp ý Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước tại phiên thảo luận của Tổ 11 (đoàn đại biểu Quốc hội TP. Hải Phòng và Quảng Ngãi) chiều ngày 4/8, nhiều ý kiến đề nghị tiếp tục hoàn thiện các quy định về nguyên tắc áp dụng pháp luật, phạm vi trách nhiệm bồi thường, chuyển đổi số trong giải quyết bồi thường và trách nhiệm của người thi hành công vụ, tránh khoảng trống pháp lý.

Đại biểu Lã Thanh Tân (Đoàn TP. Hải Phòng) bày tỏ thống nhất với phương án Chính phủ trình về sửa đổi khoản 1 Điều 4 của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước theo hướng: trường hợp luật khác quy định về phạm vi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước thì việc xác định phạm vi trách nhiệm bồi thường được áp dụng theo luật đó.

Theo đại biểu, việc sửa đổi không đơn thuần là vấn đề kỹ thuật lập pháp mà nhằm xác lập đúng vị trí của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước trong hệ thống pháp luật. Đại biểu phân tích, Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước không thể bao quát toàn bộ các hành vi làm phát sinh trách nhiệm bồi thường trong mọi lĩnh vực quản lý nhà nước. Nhiều lĩnh vực chuyên ngành như thuế, hải quan, đất đai, sở hữu trí tuệ, cạnh tranh... có tính đặc thù nên việc luật chuyên ngành xác định phạm vi trách nhiệm bồi thường là phù hợp với nguyên tắc luật chuyên ngành điều chỉnh quan hệ pháp luật chuyên ngành.

Đại biểu cho rằng cách thiết kế này sẽ tạo cơ sở pháp lý để các luật chuyên ngành chủ động hoàn thiện quy định về bồi thường khi phát sinh các dạng thiệt hại mới trong thực tiễn quản lý nhà nước mà không phải chờ sửa Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước. Đồng thời, cũng phân định rõ chức năng giữa các đạo luật: luật chuyên ngành xác định khi nào Nhà nước phải bồi thường, còn Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước quy định trình tự, thủ tục, thẩm quyền và phương thức giải quyết bồi thường.

Để bảo đảm áp dụng thống nhất, đại biểu đề nghị cơ quan soạn thảo tiếp tục rà soát các luật chuyên ngành có liên quan đến trách nhiệm bồi thường của Nhà nước để kịp thời sửa đổi, bổ sung khi cần thiết, tránh phát sinh khoảng trống hoặc xung đột pháp luật trong quá trình thực hiện.

Đối với việc bổ sung trường hợp Nhà nước có trách nhiệm bồi thường trong hoạt động quản lý thuế, đại biểu Lã Thanh Tân bày tỏ tán thành với phương án của Chính phủ. Theo đại biểu, quy định này góp phần khắc phục khoảng trống pháp lý trong trách nhiệm bồi thường của Nhà nước đối với hoạt động quản lý thuế và các khoản thu khác. Việc bổ sung quy định cũng góp phần bảo đảm sự thống nhất giữa pháp luật về quản lý thuế và pháp luật về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, đồng thời khẳng định nguyên tắc mọi quyền lực công khi tác động đến tài sản hợp pháp của tổ chức, cá nhân đều phải đi kèm với trách nhiệm pháp lý.

Đại biểu Đinh Thị Hồng Minh (Đoàn Quảng Ngãi) tham gia thảo luận.

Đại biểu Đinh Thị Hồng Minh (Đoàn Quảng Ngãi) đề nghị nghiên cứu thay thế căn cứ xác định một số khoản bồi thường thiệt hại về tinh thần bằng “mức lương cơ sở”. Theo đại biểu, trong bối cảnh cải cách chính sách tiền lương, đây sẽ không còn là căn cứ ổn định lâu dài. Vì vậy, cần nghiên cứu sử dụng đơn vị tính phù hợp hơn hoặc giao Chính phủ quy định phương pháp xác định nhằm bảo đảm tính ổn định, khả thi và hạn chế phải sửa luật khi chính sách tiền lương thay đổi.

Bên cạnh đó, đại biểu đề nghị tiếp tục rà soát các nội dung giao Chính phủ quy định chi tiết theo đúng tinh thần Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật. Những vấn đề liên quan trực tiếp đến căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường, quyền yêu cầu bồi thường, quyền và nghĩa vụ của người bị thiệt hại, trách nhiệm của cơ quan giải quyết bồi thường cần được quy định ngay trong luật; chỉ giao Chính phủ quy định các nội dung mang tính kỹ thuật hoặc thường xuyên phải điều chỉnh.

Đại biểu cũng ghi nhận dự thảo đã mở rộng phạm vi trách nhiệm bồi thường trong hoạt động quản lý hành chính, bổ sung trách nhiệm bồi thường trong lĩnh vực quản lý thuế, hải quan, đất đai và trường hợp không áp dụng hoặc áp dụng không kịp thời các biện pháp bảo vệ người đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực cùng người thân của họ.

Tuy nhiên, đại biểu cho rằng việc xác định trách nhiệm bồi thường hiện vẫn chủ yếu theo phương pháp liệt kê các hành vi cụ thể, trong khi hệ thống pháp luật chuyên ngành luôn được sửa đổi, bổ sung. Do đó, cần nghiên cứu bổ sung nguyên tắc xác định trách nhiệm bồi thường theo hướng mở để mọi hành vi công vụ trái pháp luật gây thiệt hại đều có căn cứ xem xét trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, thay vì chỉ giới hạn trong các trường hợp được liệt kê.

Ngoài ra, đại biểu đề nghị quy định cụ thể hơn tiêu chí miễn trách nhiệm hoàn trả đối với người thi hành công vụ có tinh thần đổi mới, sáng tạo vì lợi ích chung; làm rõ thẩm quyền, trình tự xem xét nhằm bảo đảm áp dụng thống nhất, công khai, minh bạch. Đồng thời, cần phân định rõ trường hợp cán bộ chủ động đổi mới nhưng gặp rủi ro khách quan với trường hợp thiếu trách nhiệm hoặc cố ý làm trái; nghiên cứu làm rõ trách nhiệm của người đứng đầu khi để xảy ra nhiều vụ việc phát sinh trách nhiệm bồi thường do cùng nguyên nhân hoặc chậm khắc phục sai sót.

Đẩy mạnh chuyển đổi số, bảo đảm tính khả thi

Tham gia thảo luận, đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn (Đoàn Hải Phòng) đồng tình với sự cần thiết sửa đổi luật, đồng thời tập trung góp ý về chuyển đổi số trong giải quyết bồi thường của Nhà nước.

Theo đại biểu, dự thảo đã bổ sung hình thức gửi yêu cầu bồi thường qua môi trường số nhưng nhiều quy định vẫn được thiết kế theo tư duy hồ sơ giấy. Vì vậy, cần làm rõ hồ sơ điện tử sẽ được nộp trên nền tảng nào, có kết nối với Cổng Dịch vụ công quốc gia, VNeID và Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư hay không; đồng thời xác định rõ giá trị pháp lý của hồ sơ điện tử, chữ ký số và văn bản ủy quyền điện tử để việc giải quyết thủ tục trực tuyến thực sự khả thi.

Đại biểu cũng đặc biệt lưu ý yêu cầu bảo đảm an toàn thông tin đối với hồ sơ bồi thường vì đây là loại hồ sơ chứa nhiều dữ liệu cá nhân nhạy cảm như thông tin về sức khỏe, hồ sơ oan sai, thông tin người tố cáo, người đấu tranh chống tham nhũng và người thân. Theo đại biểu, dự thảo cần quy định ngay trong luật các nguyên tắc về bảo mật, mã hóa, phân quyền truy cập thay vì chỉ giao Chính phủ quy định chi tiết; đồng thời bổ sung quy định về bảo vệ bí mật nhà nước và an toàn thông tin trong tiếp nhận, xử lý hồ sơ bồi thường.

Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn (Đoàn Hải Phòng) đồng tình với sự cần thiết sửa đổi luật.

Liên quan đến xác minh và giám định thiệt hại, đại biểu cho rằng thời hạn 10 ngày hoặc tối đa 20 ngày theo dự thảo là quá ngắn đối với các vụ việc có tính chuyên môn cao như định giá sáng chế, công nghệ hoặc lượng giá tổn thất môi trường. Đại biểu đề nghị làm rõ cơ quan, tổ chức có thẩm quyền tham gia giám định, định giá; xác định phạm vi các loại giấy phép thuộc diện áp dụng và cơ chế chi trả chi phí thuê chuyên gia tư vấn độc lập.

Đại biểu Bùi Xuân Hải (Đoàn Hải Phòng) cũng ủng hộ phương án áp dụng luật chuyên ngành trong trường hợp có quy định khác về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước.

Bên cạnh đó, đại biểu đề nghị xem xét lại quy định tại khoản 2 Điều 47 của dự thảo khi kéo dài thời điểm có hiệu lực của quyết định giải quyết bồi thường từ 15 ngày lên 60 ngày. Theo đại biểu, quy định này sẽ bất lợi đối với tổ chức, cá nhân bị thiệt hại nên cần cân nhắc.

Về trách nhiệm hoàn trả của người thi hành công vụ, đại biểu cho rằng đối với trường hợp gây thiệt hại do lỗi vô ý thì nên miễn nghĩa vụ hoàn trả. Theo đại biểu, mặc dù mức hoàn trả không lớn nhưng vẫn có thể tạo áp lực tâm lý đối với cán bộ, công chức trong quá trình thực thi công vụ, trong khi họ không có động cơ vụ lợi hay cố ý vi phạm.

Các ý kiến tại phiên thảo luận đều hướng tới mục tiêu tiếp tục hoàn thiện Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, bảo đảm đồng bộ với hệ thống pháp luật, tăng cường bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp, đồng thời nâng cao trách nhiệm của cơ quan nhà nước và người thi hành công vụ trong quá trình thực thi nhiệm vụ.