Xử lý nợ xấu để mở thêm dư địa tín dụng cho nền kinh tế

Tỷ lệ nợ xấu và tỷ lệ bao phủ nợ xấu (LLCR) tại một số ngân hàng. Nguồn: SSI Research

Nợ xấu gia tăng, nguồn vốn bị tồn đọng

Báo cáo cập nhật ngành Ngân hàng mới đây của SSI Research cho thấy, tỷ lệ nợ xấu tại các ngân hàng trong danh mục theo dõi tăng từ 1,97% trong quý II lên 2,09% vào cuối quý III/2026.

Trong đó, nhóm ngân hàng thương mại cổ phần ghi nhận tỷ lệ nợ xấu 2,83%, tăng 0,19 điểm phần trăm so với quý trước, trong khi nhóm ngân hàng thương mại nhà nước duy trì ở mức thấp hơn, khoảng 1,32%.

Không chỉ nợ xấu gia tăng, khả năng dự phòng để xử lý rủi ro cũng chịu sức ép. Theo SSI Research, tỷ lệ bao phủ nợ xấu của nhóm ngân hàng được theo dõi giảm từ 83% xuống còn 77% trong quý III. Riêng nhóm ngân hàng thương mại cổ phần, tỷ lệ này chỉ đạt 55%, thấp hơn nhiều so với mức 152% của nhóm ngân hàng thương mại nhà nước.

Cùng với đó, tỷ lệ nợ nhóm 2 tăng lên 1,63%, cao hơn 0,17 điểm phần trăm so với quý trước. Tỷ lệ hình thành nợ xấu tăng lên 1,89%, kéo chi phí tín dụng lên mức 1,37%.

Theo đánh giá của SSI Research, lãi suất ở mức cao đang ảnh hưởng đến khả năng trả nợ của khách hàng cá nhân, hộ gia đình, doanh nghiệp siêu nhỏ và doanh nghiệp nhỏ và vừa. Vì thế, áp lực nợ xấu từ các khoản vay mua nhà có thể tiếp tục gia tăng khi nhiều khoản vay chuyển sang áp dụng lãi suất thả nổi.

Cùng ghi nhận xu hướng suy giảm chất lượng tài sản, báo cáo cập nhật ngành Ngân hàng của Công ty Chứng khoán Sài Gòn - Hà Nội (SHS) cho thấy, tỷ lệ nợ xấu tại các ngân hàng trong phạm vi thống kê tăng từ 1,87% cuối năm 2025 lên 2,12% vào cuối tháng 9/2026. Tỷ lệ hình thành nợ xấu mới tăng từ 1,32% lên 1,55%. Đáng chú ý, tỷ lệ bao phủ nợ xấu giảm từ 83% xuống 74%, trong khi chi phí tín dụng tăng từ 1,11% lên 1,19%.

Cuộc điều tra xu hướng kinh doanh của các tổ chức tín dụng do Vụ Dự báo, Thống kê (Ngân hàng Nhà nước) thực hiện trong quý IV/2026 cũng ghi nhận, mặt bằng rủi ro tổng thể của các nhóm khách hàng được nhận định tiếp tục tăng nhẹ trong quý III, nhưng sẽ tăng chậm lại trong quý IV/2026.

Tính chung cả năm 2026, mặt bằng rủi ro tổng thể của tất cả nhóm khách hàng đều được dự báo tăng nhẹ so với năm 2025. Trong đó, 2 nhóm khách hàng được đánh giá dễ tổn thương hơn là các công ty cổ phần, trách nhiệm hữu hạn, doanh nghiệp tư nhân và nhóm doanh nghiệp nhỏ và vừa. Sang năm 2027, mặt bằng rủi ro tổng thể được dự báo sẽ giữ ổn định hoặc tiếp tục xu hướng tăng nhẹ so với năm 2026.

Những diễn biến trên cho thấy, cùng với việc kiểm soát chất lượng các khoản vay mới, khả năng xử lý và thu hồi các khoản nợ đã phát sinh trở thành yêu cầu quan trọng đối với hoạt động tín dụng.

Tỷ lệ hình thành nợ xấu và chi phí tín dụng theo quý. Nguồn: SSI Research

Trao đổi tại một tọa đàm gần đây liên quan đến vấn đề giảm lãi suất, ông Trần Trung Dũng, Chủ tịch Hội đồng thành viên Công ty Quản lý tài sản của các tổ chức tín dụng Việt Nam (VAMC) cho rằng, một trong những hạn chế lớn hiện nay là năng lực xử lý nợ xấu của các tổ chức tín dụng và các đơn vị tham gia thị trường chưa đáp ứng được yêu cầu thực tế.

Để minh họa, ông Trần Trung Dũng đưa ra trường hợp một ngân hàng huy động 5.000 tỷ đồng để cho vay, nhưng có 1.000 tỷ đồng trở thành nợ xấu. Với khoản vốn này, ngân hàng vẫn phải trả chi phí huy động trong khi không thu được đầy đủ lãi vay, đồng thời phát sinh thêm chi phí xử lý nợ.

Gánh nặng đó ảnh hưởng đến hiệu quả sử dụng 4.000 tỷ đồng vốn còn lại, làm chậm vòng quay vốn và hạn chế khả năng tiếp tục mở rộng cho vay. Khi vốn bị giữ lại quá lâu trong các khoản nợ khó thu hồi, ngân hàng phải tìm kiếm nguồn huy động mới để đáp ứng nhu cầu tín dụng.

TS. Nguyễn Tú Anh, Giám đốc Nghiên cứu chính sách, Trường Đại học VinUni cũng nhấn mạnh, chi phí cho vay không chỉ bao gồm chi phí huy động vốn và chi phí quản lý, mà còn có chi phí dự phòng rủi ro tín dụng. Khi chất lượng khoản vay suy giảm, ngân hàng phải tăng trích lập dự phòng, làm gia tăng chi phí và hạn chế khả năng cung ứng vốn với điều kiện thuận lợi hơn.

Hoạt động cốt lõi tăng trưởng tốt, dự phòng tăng mạnh. Nguồn: SHS

Phát triển thị trường mua bán nợ để đưa vốn trở lại lưu thông

Theo ông Trần Trung Dũng, một trong những trở ngại đối với hoạt động xử lý nợ xấu hiện nay là khung pháp lý chưa đồng bộ, đặc biệt đối với việc xử lý tài sản bảo đảm là bất động sản. Khi người vay hoặc bên thế chấp không thực hiện nghĩa vụ theo hợp đồng, ngân hàng thường phải tiến hành các thủ tục tố tụng. Quá trình xét xử, thi hành án và đấu giá tài sản có thể kéo dài, nhất là trong trường hợp khách hàng không hợp tác hoặc không bàn giao tài sản. Bên cạnh đó, việc xử lý tài sản bảo đảm là bất động sản còn chịu ảnh hưởng từ tình hình thị trường, những thay đổi liên quan đến quy hoạch và khả năng tìm kiếm nhà đầu tư tiếp nhận tài sản.

Báo cáo của SSI Research cũng ghi nhận tiến độ thu hồi nợ xấu thông qua xử lý tài sản bảo đảm, đặc biệt là bất động sản, vẫn chậm do thanh khoản thị trường chưa thuận lợi.

Từ thực tế này, ông Trần Trung Dũng cho rằng, muốn nâng cao năng lực xử lý nợ, cần hình thành thị trường mua bán nợ có sự tham gia của nhiều nhà đầu tư, tổ chức trung gian và đơn vị cung cấp dịch vụ chuyên nghiệp. Đặc biệt, thị trường cần có khả năng thu hút các quỹ đầu tư trong nước và quốc tế, qua đó bổ sung nguồn lực tài chính ngoài hệ thống ngân hàng cho hoạt động xử lý nợ.

Một trong những điều kiện được ông Dũng đề cập là xây dựng nền tảng giao dịch hiện đại, có dữ liệu đầy đủ và minh bạch về khoản nợ cũng như tài sản bảo đảm. Việc ứng dụng công nghệ, trong đó có trí tuệ nhân tạo, có thể hỗ trợ phân tích dữ liệu, định giá và tư vấn phương án quản lý tài sản bảo đảm.

VAMC đã có sàn giao dịch nợ, song theo lãnh đạo VAMC, để sàn giao dịch phát huy hiệu quả cần hoàn thiện đồng bộ hệ thống dữ liệu, cơ chế pháp lý và các dịch vụ hỗ trợ thị trường.

Một hướng đi khác được các chuyên gia đề cập là nghiên cứu chứng khoán hóa các khoản nợ. TS. Nguyễn Tú Anh cho rằng, có thể tham khảo kinh nghiệm quốc tế trong việc phân chia danh mục nợ thành các nhóm sản phẩm có mức độ rủi ro và khả năng thu hồi khác nhau, từ đó huy động nguồn vốn của nhà đầu tư tham gia xử lý nợ.

Theo các đánh giá, nếu xây dựng được thị trường mua bán nợ minh bạch, có quy mô đủ lớn và thu hút các nhà đầu tư chuyên nghiệp, bản thân thị trường này cũng có thể trở thành một kênh thu hút vốn cho nền kinh tế. Hơn nữa, khi các khoản nợ được chuyển giao và xử lý hiệu quả hơn, nguồn vốn đang tồn đọng tại ngân hàng có điều kiện quay trở lại hoạt động tín dụng. Đồng thời, việc giảm gánh nặng dự phòng và chi phí xử lý nợ cũng giúp ngân hàng có thêm khả năng cải thiện điều kiện cho vay.