Xây dựng "bản đồ" liên kết của nền kinh tế, nâng chất lượng GDP, GRDP

Phóng viên: Thưa bà, vì sao nói Điều tra thu thập thông tin lập bảng cân đối liên ngành và biên soạn hệ số chi phí trung gian năm 2026 (Điều tra IO năm 2026) là một trong những cuộc điều tra chuyên đề có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với hệ thống thống kê quốc gia?

Bà Nguyễn Thị Mai Hạnh Trưởng ban Hệ thống Tài khoản Quốc gia

Bà Nguyễn Thị Mai Hạnh: Điều tra thu thập thông tin lập Bảng cân đối liên ngành và biên soạn hệ số chi phí trung gian có ý nghĩa đặc biệt quan trọng bởi đây là cuộc điều tra cung cấp thông tin chuyên sâu để “giải phẫu” cấu trúc của nền kinh tế, làm rõ mối quan hệ sản xuất và sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các ngành kinh tế/nhóm ngành sản phẩm.

Nếu GDP, GRDP cho chúng ta biết quy mô nền kinh tế và tốc độ tăng trưởng của nền kinh tế ở cấp quốc gia và cấp tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương, thì Bảng cân đối liên ngành (I/O) giúp trả lời sâu hơn: Để tạo ra một sản phẩm, mỗi ngành cần sử dụng những nguyên liệu, hàng hóa và dịch vụ đầu vào nào, với giá trị bao nhiêu; đầu vào đó được sản xuất trong nước hay có nguồn gốc nhập khẩu; sản phẩm đầu ra của một ngành tiếp tục được sử dụng như thế nào trong các ngành kinh tế khác và cho nhu cầu cuối cùng của nền kinh tế. Đây chính là “bản đồ” thể hiện dòng luân chuyển sản phẩm và mối liên kết giữa các ngành trong nền kinh tế.

Điều tra IO năm 2026, là cuộc điều tra lần thứ 6 kể từ khi Việt Nam thực hiện công cuộc đổi mới và áp dụng biên soạn các chỉ tiêu theo chuẩn Hệ thống Tài khoản quốc gia (SNA) thay cho Hệ thống cân đối vật chất (MPS). Điều tra nhằm thu thập thông tin chi tiết về kết quả sản xuất kinh doanh và cơ cấu chi phí đầu vào theo 181 nhóm ngành sản phẩm, bao quát các khu vực quan trọng của nền kinh tế như doanh nghiệp phi tài chính; doanh nghiệp tài chính - ngân hàng - bảo hiểm - chứng khoán; đơn vị hành chính sự nghiệp; cơ sở sản xuất kinh doanh cá thể phi nông, lâm nghiệp và thủy sản; hộ sản xuất nông, lâm nghiệp và thủy sản; hộ tiêu dùng sản phẩm vật chất và dịch vụ; tổ chức không vì lợi... Các thông tin này là cơ sở trực tiếp để lập Bảng I/O, Bảng Nguồn và Sử dụng, đồng thời biên soạn hệ số chi phí trung gian cho cả nước và các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương.

Một ý nghĩa rất quan trọng khác là kết quả điều tra giúp cập nhật hệ số chi phí trung gian, là chỉ tiêu quan trọng để biên soạn GDP và GRDP trong giai đoạn tới. Trong thực tế, cơ cấu đầu vào của nền kinh tế luôn thay đổi cùng với công nghệ, giá nguyên vật liệu, phương thức tổ chức sản xuất, thuê ngoài và chuỗi cung ứng. Việc cập nhật đầy đủ các quan hệ chi phí mới sẽ giúp xác định sát hơn giá trị tăng thêm của từng ngành và của toàn bộ nền kinh tế.

Đồng thời, Bảng I/O còn là công cụ quan trọng để đánh giá sức lan tỏa và mức độ liên kết giữa các ngành, nhận diện những ngành có vai trò động lực, mức độ phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu và khả năng tạo giá trị gia tăng trong nước. Qua đó, có thể phân tích tác động của chính sách như: Đầu tư, tiêu dùng, xuất khẩu, thay đổi giá, điều chỉnh mức lương hay một chính sách phát triển ngành tới sản xuất và tăng trưởng của toàn nền kinh tế.

Nhìn chung, Điều tra I/O năm 2026 không chỉ nhằm thu thập số liệu để lập một bảng thống kê, mà quan trọng hơn là xây dựng một “bức tranh cấu trúc” của nền kinh tế Việt Nam. Kết quả điều tra sẽ là nguồn thông tin nền tảng để nâng cao chất lượng GDP, GRDP, phục vụ phân tích, dự báo và cung cấp bằng chứng thống kê cho việc hoạch định, điều hành chính sách phát triển kinh tế trong giai đoạn mới.

Phóng viên: Những loại thông tin nào từ các doanh nghiệp và đơn vị sản xuất cần được thu thập để biên soạn Bảng cân đối liên ngành và hệ số chi phí trung gian năm 2026?

Bà Nguyễn Thị Mai Hạnh: Đối với Điều tra I/O nói chung và năm 2026 nói riêng, thông tin cần thu thập từ doanh nghiệp và các đơn vị sản xuất kinh doanh không chỉ là doanh thu hay tổng chi phí, mà quan trọng nhất là phải làm rõ “sản xuất sản phẩm gì, tạo ra bao nhiêu và để sản xuất ra sản phẩm đó đã sử dụng những đầu vào nào”.

Bên cạnh thông tin định danh, các nhóm thông tin chính được thu thập từ cuộc điều tra này gồm:

Thứ nhất, thông tin về kết quả hoạt động sản xuất, kinh doanh. Thu thập thông tin về sản phẩm, ngành sản phẩm chính; doanh thu, giá trị sản xuất và một số thông tin liên quan đến kết quả sản xuất kinh doanh như sản phẩm dở dang, tồn kho; đồng thời thu thập các thông tin đặc thù đối với từng ngành, lĩnh vực thuộc các đối tượng điều tra. Việc xác định đúng sản phẩm chính rất quan trọng vì thông tin chi phí sẽ được gắn với sản phẩm cụ thể theo hệ thống 181 nhóm ngành sản phẩm I/O.

Thứ hai, thông tin chi tiết về các yếu tố đầu vào và chi phí sản xuất, đây là nội dung cốt lõi của cuộc điều tra. Các đơn vị được điều tra cần cung cấp những khoản chi thực tế để tạo ra sản phẩm như: Chi phí nguyên liệu, vật liệu, nhiên liệu, điện, nước; chi phí vận tải, kho bãi; chi phí thông tin - truyền thông, viễn thông; chi phí về tài chính, ngân hàng, bảo hiểm; chi phí thuê máy móc, nhà xưởng; sửa chữa; quảng cáo; dịch vụ chuyên môn và các hàng hóa, dịch vụ đầu vào khác. Đối với doanh nghiệp, thông tin còn được khai thác từ các khoản chi phí nguyên vật liệu trực tiếp, nhân công trực tiếp, chi phí sản xuất chung, chi phí bán hàng và quản lý liên quan đến sản phẩm chính. Đây là cơ sở để xác định mỗi ngành cần sử dụng bao nhiêu sản phẩm của các ngành khác để tạo ra một đơn vị sản phẩm của mình, từ đó hình thành các hệ số chi phí trung gian.

Thứ ba, thu thập một số thông tin bổ sung cần thiết để xác định đúng các luồng giao dịch trong nền kinh tế, như tiền lương, tiền công và các khoản chi cho người lao động, thuế và trợ cấp sản phẩm, khấu hao tài sản cố định, lãi vay và đặc biệt là nguồn gốc nhập khẩu của hàng hóa, dịch vụ đầu vào đối với các nhóm đối tượng có yêu cầu thu thập.

Các đơn vị điều tra có đặc thù hoạt động riêng, do vậy thông tin thu thập không giống nhau hoàn toàn đối với mọi đơn vị. Phiếu hỏi được thiết kế phù hợp với đặc điểm hoạt động của từng đơn vị điều tra khác nhau đảm bảo bao quát đầy đủ hoạt động của từng loại đơn vị.

Ví dụ, đối với lĩnh vực tài chính, ngân hàng và bảo hiểm, điều tra còn thu thập riêng các khoản chi phí đặc thù của hoạt động tín dụng, bảo hiểm và chứng khoán.

Nhìn chung, có thể hiểu một cách đơn giản, Điều tra I/O cần trả lời được ba câu hỏi: nền kinh tế sản xuất ra những sản phẩm gì; để sản xuất ra các sản phẩm đó cần sử dụng những hàng hóa, dịch vụ đầu vào nào; và các đầu vào đó được cung cấp từ ngành nào, từ sản xuất trong nước hay nhập khẩu. Khi tổng hợp các thông tin này theo 181 nhóm ngành sản phẩm, chúng ta có thể xây dựng được một “ma trận” phản ánh dòng sản phẩm và mối liên kết đầu vào - đầu ra giữa các ngành trong nền kinh tế. Đây là cơ sở để lập Bảng cân đối liên ngành và cập nhật hệ số chi phí trung gian, phục vụ biên soạn GDP, GRDP cũng như phân tích cơ cấu kinh tế và hoạch định chính sách.

Phóng viên: Đến nay tiến độ Điều tra IO năm 2026 đang được triển khai như thế nào thưa Bà?

Bà Nguyễn Thị Mai Hạnh: Đến thời điểm hiện tại, Điều tra I/O năm 2026 đang được triển khai theo đúng kế hoạch, các công việc chuẩn bị đã được hoàn thành và cuộc điều tra đang bước vào giai đoạn thu thập thông tin tại các đơn vị điều tra. Thời gian thu thập tại địa bàn từ ngày 15/8/2026 và kết thúc vào ngày 30/9/2026.

Đây là cuộc điều tra chuyên đề, chuyên sâu có nội dung khó, phức tạp, phạm vi rộng, thu thập thông tin chi tiết theo 181 nhóm ngành sản phẩm I/O và trên nhiều nhóm đối tượng khác nhau. Vì vậy, trước khi triển khai chính thức, Cục Thống kê (Bộ Tài chính) đã dành thời gian chuẩn bị kỹ từ xây dựng phương án, thiết kế và hoàn thiện hệ thống phiếu điều tra, tài liệu hướng dẫn, xây dựng dàn mẫu, phần mềm thu thập thông tin đến tổ chức tập huấn nghiệp vụ cho lực lượng tham gia điều tra. Nội dung điều tra được thiết kế riêng phù hợp với đặc điểm của từng nhóm đơn vị điều tra khác nhau.

Hiện nay, trọng tâm là tổ chức thu thập thông tin tại các đơn vị được chọn mẫu, đồng thời thực hiện kiểm tra, giám sát và hỗ trợ nghiệp vụ trong suốt quá trình điều tra. Do nhiều chỉ tiêu của Điều tra I/O khá chuyên sâu, đặc biệt là việc bóc tách chi phí đầu vào theo từng nhóm sản phẩm, dịch vụ và theo sản phẩm chính của đơn vị, nên yêu cầu đặt ra không chỉ là bảo đảm tiến độ mà quan trọng hơn là chất lượng và tính chính xác của thông tin thu thập. Chẳng hạn, đối với doanh nghiệp, nhiều thông tin phải được khai thác, đối chiếu từ sổ kế toán và các tài khoản chi tiết liên quan đến nguyên vật liệu, chi phí sản xuất, bán hàng và quản lý.

Sau giai đoạn thu thập thông tin, số liệu sẽ tiếp tục được kiểm tra, làm sạch, tổng hợp và cân đối để phục vụ biên soạn hệ số chi phí trung gian và xây dựng Bảng cân đối liên ngành. Có thể nói, Điều tra I/O năm 2026 đang được triển khai với yêu cầu rất cao về chất lượng, bởi kết quả của cuộc điều tra sẽ là nguồn thông tin đầu vào quyết định phục vụ việc xây dựng Bảng nguồn và sử dụng (SUT), Bảng I/O, cũng như phân tích sâu cấu trúc và mối liên kết liên ngành của nền kinh tế trong giai đoạn tới.

Phó Cục trưởng Cục Thống kê (Bộ Tài chính) Đỗ Thị Ngọc dự phỏng vấn tại địa bàn TP. Hồ Chí Minh trong Điều tra I/O năm 2026.

Phóng viên: Kết quả của Điều tra IO năm 2026 có ý nghĩa như thế nào đối với việc phân tích cơ cấu kinh tế, đánh giá mối quan hệ giữa các ngành và xây dựng chính sách phát triển kinh tế?

Bà Nguyễn Thị Mai Hạnh: Kết quả Điều tra I/O năm 2026 có ý nghĩa rất quan trọng, không chỉ giúp chúng ta nhìn rõ cấu trúc và mối liên kết giữa các ngành hiện nay, mà còn cung cấp một trong những cơ sở dữ liệu nền tảng để biên soạn, cân đối và nâng cao chất lượng GDP, GRDP trong giai đoạn tới.

Trước hết, kết quả điều tra là nguồn thông tin chủ yếu để xây dựng Bảng cân đối liên ngành (I/O), phản ánh một cách hệ thống quá trình sản phẩm của ngành này được sử dụng làm đầu vào cho ngành khác và cuối cùng được sử dụng cho tiêu dùng, đầu tư hay xuất khẩu như thế nào. Với thông tin chi tiết theo 181 nhóm ngành sản phẩm, Bảng I/O cho phép nhìn sâu vào cấu trúc sản xuất, cơ cấu sử dụng sản phẩm và sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các ngành trong nền kinh tế.

Đặc biệt, Bảng I/O là công cụ quan trọng để biên soạn và cân đối GDP theo ba phương pháp: phương pháp sản xuất, phương pháp sử dụng cuối cùng và phương pháp thu nhập. Thông qua hệ thống cân đối giữa nguồn và sử dụng sản phẩm, giữa đầu vào và đầu ra của các ngành, Bảng I/O giúp đối chiếu, phát hiện và xử lý những chênh lệch giữa các nguồn thông tin, qua đó bảo đảm tính nhất quán của GDP xét từ ba góc độ: GDP được tạo ra như thế nào, được sử dụng vào đâu và thu nhập được hình thành, phân phối trong quá trình sản xuất ra sao. Đây là giá trị rất quan trọng của Bảng I/O đối với việc nâng cao chất lượng Hệ thống tài khoản quốc gia.

Bên cạnh đó, Bảng I/O cho phép lượng hóa mối liên kết và sức lan tỏa giữa các ngành kinh tế. Chúng ta có thể đánh giá khi một ngành mở rộng sản xuất thì sẽ tạo thêm nhu cầu đối với nguyên liệu, nhiên liệu, điện, dịch vụ vận tải, logistics và các dịch vụ hỗ trợ như thế nào; từ đó xác định những ngành có liên kết mạnh, khả năng dẫn dắt và tạo tác động lan tỏa lớn đối với toàn bộ nền kinh tế. Thông tin chi tiết về các hàng hóa, dịch vụ được sử dụng trong quá trình sản xuất mà cuộc điều tra thu thập chính là cơ sở để xác lập những quan hệ này.

Kết quả điều tra cũng giúp đánh giá sâu hơn chất lượng và tính tự chủ của tăng trưởng. Thông qua cơ cấu chi phí và nguồn gốc của các đầu vào, có thể phân tích ngành nào tạo ra nhiều giá trị tăng thêm trong nước, ngành nào còn phụ thuộc lớn vào nguyên liệu và sản phẩm nhập khẩu, qua đó nhận diện những mắt xích cần củng cố trong chuỗi sản xuất và chuỗi giá trị.

Từ góc độ hoạch định chính sách, Bảng I/O còn là công cụ quan trọng để phân tích và mô phỏng tác động của các chính sách kinh tế. Ví dụ, có thể đánh giá việc tăng đầu tư, mở rộng xuất khẩu, thúc đẩy tiêu dùng, chính sách tăng lương, điều chỉnh giá các mặt hàng hoặc phát triển một ngành sẽ tác động trực tiếp và gián tiếp như thế nào đến sản xuất, giá trị tăng thêm, nhập khẩu và các ngành có liên quan. Đây là cơ sở định lượng quan trọng để lựa chọn các ngành, lĩnh vực có khả năng tạo giá trị tăng thêm và sức lan tỏa cao, tăng cường liên kết trong nước và nâng cao tính tự chủ của nền kinh tế.

Tóm lại, chúng ta có thể hình dung Bảng I/O như một “bản đồ vận hành và ma trận liên kết của nền kinh tế”. Bảng I/O không chỉ giúp chúng ta biết nền kinh tế tạo ra và sử dụng sản phẩm như thế nào, mà còn là công cụ quan trọng để cân đối GDP theo ba phương pháp sản xuất, tiêu dùng và thu nhập, đánh giá mối liên kết và sức lan tỏa giữa các ngành, từ đó cung cấp cơ sở khoa học cho phân tích, dự báo và hoạch định chính sách phát triển kinh tế.

Phóng viên: Trân trọng cảm ơn bà!