Tổng rà soát hệ thống pháp luật: Nhận diện những điểm nghẽn cần tháo gỡ

Quang cảnh Phiên họp lần thứ hai Ban Chỉ đạo tổng rà soát hệ thống văn bản quy phạm pháp luật diễn ra ngày 26/8 dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn, Trưởng Ban Chỉ đạo.

45.793 văn bản quy phạm pháp luật thuộc đối tượng, phạm vi tổng rà soát

Chính phủ vừa gửi Ủy ban Thường vụ Quốc hội Báo cáo số 652/BC-CP ngày 30/8 về tình hình triển khai thực hiện tổng rà soát hệ thống văn bản quy phạm pháp luật (VBQPPL).

Báo cáo cho biết, tính đến ngày 30/6/2026, các cơ quan ở Trung ương và địa phương đã xác định, tổng hợp 45.793 VBQPPL còn hiệu lực hoặc chưa có hiệu lực thuộc đối tượng, phạm vi tổng rà soát. Trong số này, đối với các VBQPPL không thuộc chế độ mật, các cơ quan đã rà soát, xác định và đề xuất phương án xử lý đối với 13.077 văn bản. Các phương án bao gồm sửa đổi, bổ sung, thay thế, bãi bỏ một phần, bãi bỏ toàn bộ, tạm ngưng hiệu lực toàn bộ hoặc ban hành mới.

Theo đó, các cơ quan Trung ương đề xuất phương án xử lý đối với 2.363 văn bản; chính quyền địa phương cấp tỉnh đề xuất xử lý 7.939 văn bản và chính quyền địa phương cấp xã đề xuất xử lý 2.775 văn bản.

Phần lớn các cơ quan Trung ương và địa phương xác định lộ trình xử lý văn bản trong giai đoạn 2026-2027. Một số văn bản được xác định lộ trình xử lý đến năm 2030 hoặc chưa xác định cụ thể thời hạn.

Đối với các văn bản thuộc thẩm quyền của Quốc hội, các cơ quan Trung ương đề xuất xử lý 136 bộ luật, luật và 12 nghị quyết của Quốc hội. Trong năm 2026, dự kiến xử lý 78 bộ luật, luật và 6 nghị quyết; năm 2027 xử lý 27 bộ luật, luật và 3 nghị quyết; giai đoạn 2028-2030 xử lý 31 bộ luật, luật. Ba nghị quyết của Quốc hội chưa xác định cụ thể thời gian xử lý.

Đối với các VBQPPL do Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ ban hành, các cơ quan Trung ương đề xuất xử lý 575 văn bản. Trong đó, 355 văn bản dự kiến được xử lý trong năm 2026, 194 văn bản trong năm 2027 và 24 văn bản trong giai đoạn 2028-2030; một số văn bản có lộ trình sau năm 2030.

Cùng với tổng rà soát, các cơ quan Trung ương và địa phương đang đồng thời thực hiện việc xử lý VBQPPL theo các chương trình, kế hoạch xây dựng, ban hành văn bản đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt.

Đề xuất bãi bỏ toàn bộ 5.926 văn bản quy phạm pháp luật

Báo cáo của Chính phủ đánh giá, công tác tổ chức thực hiện tổng rà soát hệ thống VBQPPL đã có nhiều cách làm mới, kế thừa kinh nghiệm từ các đợt rà soát chuyên đề trước đây, đồng thời huy động sự lãnh đạo, chỉ đạo của cấp ủy, tổ chức đảng và người đứng đầu các cơ quan, tổ chức, địa phương.

Nhiệm vụ tổng rà soát được triển khai bám sát các chủ trương, định hướng của Trung ương về xây dựng, hoàn thiện thể chế và thực thi pháp luật, gắn với yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới. Vai trò tham mưu, giúp việc, theo dõi, đôn đốc, hướng dẫn và phối hợp của Cơ quan thường trực Ban Chỉ đạo được phát huy.

Một điểm mới trong quá trình thực hiện là việc tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin, công nghệ số và trí tuệ nhân tạo trong rà soát, tổng hợp, phân tích dữ liệu. Cơ quan thường trực Ban Chỉ đạo - Bộ Tư pháp đã xây dựng phần mềm phục vụ riêng cho việc tổng hợp kết quả tổng rà soát và sử dụng chung cho các cơ quan, các cấp chính quyền. Dữ liệu về kết quả tổng rà soát được lưu giữ, quản lý và khai thác tập trung trên phần mềm, qua đó giảm việc phải gửi và tổng hợp dữ liệu thủ công giữa các cơ quan.

Kết quả sơ bộ cho thấy, các cơ quan cơ bản đã xác định được đối tượng, phạm vi thuộc trách nhiệm tổng rà soát; nhận diện các vướng mắc, bất cập, mâu thuẫn, chồng chéo, quy định chưa phù hợp và đề xuất phương án, hình thức, lộ trình xử lý.

Với 45.793 VBQPPL thuộc đối tượng, phạm vi tổng rà soát, Báo cáo cho thấy quy mô hệ thống pháp luật hiện hành rất lớn. Về cơ bản, hệ thống VBQPPL được xây dựng phù hợp với chủ trương, đường lối của Đảng, trên nền tảng Hiến pháp và các luật có tính chất nền tảng, cơ bản bao quát các lĩnh vực của đời sống xã hội, tạo cơ sở pháp lý cho phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh và hội nhập quốc tế.

Tuy nhiên, kết quả rà soát cũng cho thấy những yêu cầu lớn đặt ra đối với việc tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật. Theo kết quả sơ bộ, các cơ quan đề xuất sửa đổi, bổ sung, thay thế, bãi bỏ một phần hoặc ban hành mới đối với 7.300 VBQPPL, chiếm 15,9%; đề xuất bãi bỏ toàn bộ 5.926 văn bản, chiếm 12,9%.

Ngoài ra, 7.687 VBQPPL của chính quyền cấp huyện trước khi sắp xếp sẽ tự động hết hiệu lực theo quy định, đến hết ngày 28/2/2027. Theo đó, nếu được xử lý theo lộ trình, 13.613 văn bản sẽ được loại bỏ khỏi hệ thống.

Kết quả này phản ánh hệ thống pháp luật tuy tương đối đầy đủ, bao quát các lĩnh vực nhưng vẫn còn cồng kềnh, phức tạp, nhiều tầng nấc, với số lượng lớn văn bản dưới luật. Thứ bậc hiệu lực của một số loại VBQPPL chưa thật sự rõ ràng; việc xử lý xung đột giữa các văn bản cùng cấp còn có những vấn đề cần tiếp tục hoàn thiện. Cấu trúc của một số văn bản chưa hợp lý; vẫn còn quy định chồng chéo, mâu thuẫn, bất cập, chưa rõ ràng, chưa phù hợp với chủ trương mới hoặc yêu cầu thực tiễn.

Các vấn đề cần xử lý tập trung vào nhiều nhóm tiêu chí, trong đó có việc bảo đảm sự phù hợp với chủ trương, đường lối của Đảng; tính hợp hiến, hợp pháp, tính thống nhất của hệ thống pháp luật; những quy định không rõ ràng, có nhiều cách hiểu, không hợp lý, không khả thi hoặc gây khó khăn trong thực tiễn; đồng thời phát hiện những nội dung, lĩnh vực còn thiếu quy định pháp luật điều chỉnh.

Các cơ quan cũng đề xuất tích hợp những văn bản có nội dung, mối quan hệ chặt chẽ hoặc điều chỉnh cùng một chuỗi chính sách, qua đó hạn chế việc ban hành quá nhiều văn bản quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành và góp phần hoàn thiện cấu trúc hệ thống pháp luật.

Khối lượng công việc lớn và tính chất phức tạp

Bên cạnh kết quả đạt được, Chính phủ chỉ ra một số hạn chế. Việc xác định đối tượng, phạm vi rà soát và thống kê số liệu tại một số cơ quan, địa phương cần tiếp tục kiểm tra để bảo đảm chính xác, thống nhất. Dữ liệu VBQPPL của cấp xã, cấp huyện tại một số địa phương cần được kiểm tra về tính đầy đủ, chính xác trước khi cập nhật vào hệ thống phần mềm.

Nội dung đánh giá trong một số báo cáo chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu, nhất là về căn cứ và tiêu chí rà soát; phân tích cơ sở chính trị, pháp lý, thực tiễn của quy định cần xử lý; cũng như xác định phương án, hình thức và lộ trình xử lý.

Việc lấy ý kiến các cơ quan liên quan đối với những vấn đề liên ngành, phức tạp còn chưa đầy đủ. Một số kết quả rà soát chưa cập nhật kịp thời các quy định đã được phát hiện có bất cập, vướng mắc, mâu thuẫn, chồng chéo hoặc những nội dung cần tiếp tục được quy định cụ thể. Đáng chú ý, còn có sự chưa thống nhất giữa kết quả rà soát với định hướng lập pháp và chương trình xây dựng pháp luật.

Chính phủ xác định các hạn chế trên xuất phát từ nhiều nguyên nhân. Đây là lần đầu tiên thực hiện tổng rà soát trên phạm vi toàn bộ hệ thống VBQPPL, trong khi thời gian triển khai ngắn, khối lượng công việc lớn và tính chất phức tạp. Một số cơ quan, địa phương còn lúng túng, nhất là trong giai đoạn đầu; công tác lãnh đạo, chỉ đạo, phối hợp tại một số nơi chưa thật sự quyết liệt, thường xuyên.

Điều kiện bảo đảm về kinh phí, nhân lực tại một số cơ quan chưa được bố trí kịp thời. Năng lực, kinh nghiệm của một bộ phận cán bộ làm công tác xây dựng, rà soát pháp luật chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu về phân tích, dự báo và xây dựng chính sách.

Việc tổng rà soát cũng diễn ra trong bối cảnh hệ thống pháp luật liên tục được sửa đổi, bổ sung, ban hành mới; tổ chức bộ máy nhà nước và đơn vị hành chính đang được sắp xếp, mô hình chính quyền địa phương được điều chỉnh. Vì vậy, kết quả rà soát phải thường xuyên cập nhật, đánh giá để phù hợp với tình hình thực tế.

Tập trung xử lý các điểm nghẽn của pháp luật

Chính phủ xác định kết quả tổng rà soát hiện nay mới là bước đầu. Trong thời gian tới, các cơ quan Trung ương và địa phương tiếp tục cập nhật các chủ trương, đường lối mới của Đảng, các nghị quyết, kết luận mới được ban hành để hoàn thiện kết quả rà soát và bảo đảm việc thể chế hóa đầy đủ, kịp thời.

Đối với 49 VBQPPL đã có trong định hướng lập pháp nhiệm kỳ Quốc hội khóa XVI nhưng chưa được tổng hợp trong kết quả rà soát, Chính phủ đề nghị các Bộ, ngành khẩn trương thực hiện, cập nhật đầy đủ vào kết quả tổng rà soát.

Các cơ quan phải rà soát, chỉnh lý và hoàn thiện kết quả sơ bộ trên cơ sở ý kiến chỉ đạo, thẩm định, góp ý của các cơ quan có liên quan; khắc phục những hạn chế đã được chỉ ra; bảo đảm thông tin, số liệu chính xác, đầy đủ và thống nhất trên hệ thống dữ liệu dùng chung.

Kết quả tổng rà soát chính thức phải xác định đúng và thực chất những vấn đề vướng mắc, bất cập, điểm nghẽn cần tháo gỡ; phân biệt rõ những khó khăn xuất phát từ quy định pháp luật với những vấn đề do tổ chức thi hành, hướng dẫn, năng lực thực thi hoặc cơ chế phối hợp giữa các cơ quan.

Quá trình đề xuất phương án, lộ trình xử lý phải đặt trong tổng thể định hướng xây dựng, hoàn thiện pháp luật, gắn với mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, yêu cầu hoàn thiện tổ chức hệ thống chính trị và vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp. Đồng thời, cần tập trung xử lý những vấn đề trọng tâm, nhất là các quy định có phạm vi tác động lớn, liên ngành, trực tiếp cản trở đầu tư, sản xuất, kinh doanh, huy động nguồn lực hoặc làm tăng chi phí tuân thủ của người dân, doanh nghiệp.

Đối với những văn bản đã xác định rõ nội dung vướng mắc, bất cập, các cơ quan được yêu cầu chủ động tham mưu xử lý hoặc xử lý theo thẩm quyền, không chờ đến khi hoàn tất kết quả tổng rà soát chính thức.

Chính phủ đề nghị khẩn trương thực hiện hoặc kiến nghị cơ quan có thẩm quyền bãi bỏ toàn bộ 5.926 VBQPPL và bãi bỏ một phần 69 VBQPPL đã được xác định không còn áp dụng, không còn phù hợp mà chưa có căn cứ pháp lý xác định hết hiệu lực.

Đối với những trường hợp cần tháo gỡ ngay, các cơ quan có thể thực hiện việc hướng dẫn áp dụng pháp luật đối với 80 VBQPPL; xem xét tạm ngưng hiệu lực toàn bộ đối với 9 văn bản hoặc một phần đối với 7 văn bản theo thẩm quyền và quy định pháp luật, nhằm kịp thời giải quyết khó khăn, vướng mắc, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của Nhà nước, tổ chức, cá nhân.

Các VBQPPL cần sửa đổi, bổ sung hoặc thay thế phải được phân loại, xác định rõ lộ trình. Những văn bản đã có trong chương trình, kế hoạch xây dựng pháp luật năm 2026 phải bảo đảm tiến độ và chất lượng để xử lý dứt điểm các bất cập. Những văn bản chưa có trong chương trình nhưng cần ưu tiên xử lý trong năm 2026 phải được khẩn trương đề xuất đưa vào chương trình, kế hoạch phù hợp.

Đối với những quy định không rõ ràng, có nhiều cách hiểu hoặc các vấn đề cấp bách, tác động lớn, các cơ quan cần xác định phương án xử lý phù hợp, có thể thông qua giải thích pháp luật, hướng dẫn áp dụng, trình tự, thủ tục rút gọn hoặc các cơ chế xử lý khó khăn, vướng mắc theo quy định.

Tăng cường thông tin, truyền thông về tổng rà soát hệ thống VBQPPL

Trong tổ chức thực hiện thời gian tới, Chính phủ yêu cầu tiếp tục tăng cường sự lãnh đạo, chỉ đạo đối với nhiệm vụ tổng rà soát; người đứng đầu các cơ quan, địa phương chịu trách nhiệm về tiến độ, chất lượng và kết quả rà soát thuộc phạm vi phụ trách.

Các cơ quan cần điều chỉnh kế hoạch và tổ chức thực hiện phù hợp với tiến độ đã được Ban Chỉ đạo điều chỉnh; bảo đảm nhân lực, kinh phí; tăng cường kiểm tra, theo dõi, đôn đốc, tập huấn, hướng dẫn và kịp thời giải quyết các khó khăn phát sinh.

Việc tham vấn, lấy ý kiến chuyên sâu cũng được yêu cầu thực hiện thực chất hơn, trong đó chú trọng ý kiến của người dân, doanh nghiệp và các chủ thể trực tiếp thi hành pháp luật về những mâu thuẫn, chồng chéo, khó khăn, vướng mắc, bất cập của hệ thống VBQPPL. Các ý kiến góp ý, phản ánh, kiến nghị phải được nghiên cứu, tiếp thu và giải trình đầy đủ, có cơ sở pháp lý và thực tiễn.

Chính phủ đồng thời yêu cầu tăng cường phối hợp giữa các cơ quan, nhất là đối với những nội dung phức tạp, liên ngành hoặc phát sinh từ quá trình sắp xếp tổ chức bộ máy. Cơ quan tư pháp, tổ chức pháp chế tiếp tục phát huy vai trò đầu mối tham mưu, điều phối; chính quyền cấp tỉnh kiểm tra, chỉ đạo và cho ý kiến đối với kết quả rà soát của chính quyền cấp xã.

Cùng với đó, tiếp tục tăng cường thông tin, truyền thông về tổng rà soát hệ thống VBQPPL, trong đó công khai, thông tin rộng rãi về kết quả sơ bộ và các giải pháp hoàn thiện hệ thống pháp luật.

Để thực hiện mục tiêu tổng rà soát, Chính phủ kiến nghị Ban Chỉ đạo Trung ương về hoàn thiện thể chế và thực thi pháp luật tiếp tục quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo việc xử lý kết quả rà soát, nhất là những vấn đề lớn, có tính hệ thống; định hướng hoàn thiện thể chế nhằm tháo gỡ điểm nghẽn, khơi thông nguồn lực và tạo động lực phát triển.

Chính phủ cũng kiến nghị Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội chỉ đạo các cơ quan của Quốc hội phối hợp chặt chẽ với các Bộ, ngành trong nghiên cứu, xử lý kết quả tổng rà soát; sử dụng kết quả rà soát làm cơ sở phục vụ triển khai định hướng lập pháp nhiệm kỳ Quốc hội khóa XVI và chương trình lập pháp năm 2026, ưu tiên xử lý những vấn đề bất cập, mâu thuẫn, chồng chéo có tính hệ thống và những vấn đề cần thiết để hoàn thiện cấu trúc pháp luật.

Đối với Ban Chỉ đạo tổng rà soát hệ thống VBQPPL, Chính phủ kiến nghị tiếp tục chỉ đạo, kiểm tra, hướng dẫn, đôn đốc các cơ quan thực hiện nhiệm vụ đúng kế hoạch, bảo đảm tiến độ, chất lượng; đồng thời kịp thời chỉ đạo, hướng dẫn tháo gỡ các khó khăn, vướng mắc phát sinh trong quá trình thực hiện