Lê Thị Trang Linh - CQ62/09.04QT
Học viện Tài chính
Tóm tắt
Bài viết tập trung phân tích thực trạng đầu tư của giới trẻ Việt Nam nói chung, sinh viên Tài chính - Kinh tế nói riêng, từ đó chỉ ra nguyên nhân dẫn đến hành vi đầu tư theo trào lưu thiếu cơ sở dữ liệu chắc chắn, đồng thời đưa ra các giải pháp thiết thực, hiệu quả và có trách nhiệm trong chính đồng tiền của mình.
Từ khóa: Thực trạng đầu tư, giới trẻ, sinh viên Tài chính - Kinh tế
ĐẶT VẤN ĐỀ
Trong bối cảnh chuyển đổi số mạnh mẽ, đầu tư tài chính đang dần trở thành mối quan tâm trong giới sinh viên ngành Tài chính với các kênh quen thuộc như: chứng khoán, tiền số, forex và vô số kênh fintech chỉ cách một cú chạm trên điện thoại. Sự tiện lợi ấy đi kèm với một hiện tượng tâm lý ngày càng phổ biến FOMO tài chính (Fear Of Missing Out) đây là nỗi sợ bỏ lỡ cơ hội khiến nhiều sinh viên xuống tiền theo đám đông thay vì theo những phân tích.
Điều đáng chú ý là, hiện tượng này không chỉ xảy ra ở sinh viên nói chung, mà còn len lỏi vào chính những sinh viên đang được đào tạo bài bản để phân tích và cảnh báo rủi ro tài chính cho người khác. Việc phác họa thực trạng đầu tư của sinh viên ngành Tài chính và đề xuất những khuyến nghị thiết thực, giúp mỗi sinh viên xây dựng cách thức đầu tư tỉnh táo, có kỷ luật.
CƠ SỞ LÝ LUẬN
FOMO (Fear of missing out) vốn là một khái niệm tâm lý học mô tả nỗi sợ bị bỏ lỡ những trải nghiệm, cơ hội mà người khác đang có. Khi khái niệm này được đặt trong bối cảnh tài chính đầu tư, nó trở thành FOMO tài chính là trạng thái tâm lý lo sợ bị bỏ lỡ cơ hội sinh lời, khiến một cá nhân đưa ra quyết định đầu tư dựa trên cảm xúc nhất thời và hành vi đám đông thay vì dựa trên phân tích rủi ro - lợi nhuận một cách tỉnh táo. Biểu hiện thường thấy của hiện tượng này là việc xuống tiền ngay khi thấy một tài sản đang tăng giá nhanh, tham gia thị trường chỉ vì thấy bạn bè xung quanh cũng tham gia, hoặc ra quyết định đầu tư chỉ sau vài phút xem một video gây hưng phấn trên mạng xã hội.
Trong tài chính hành vi, hiện tượng này gắn liền với thiên kiến bầy đàn xu hướng con người có xu hướng hành động theo số đông thay vì theo phán đoán độc lập của bản thân, đặc biệt dễ xảy ra trong một môi trường nhiều thông tin nhiễu như mạng xã hội hiện nay. Bên cạnh đó là tâm lý tự tin thái quá, khi nhiều nhà đầu tư trẻ tin rằng bản thân đủ nhạy bén để nhận biết đúng thời điểm và rút lui kịp lúc trước khi thị trường quay đầu, dù trên thực tế điều này hiếm khi xảy ra như kỳ vọng.
Một cá nhân có năng lực tài chính tốt không đơn thuần là người nắm vững kiến thức đầu tư, mà còn là người biết kiểm soát cảm xúc của chính mình trước những biến động của đám đông, biết dừng lại đúng lúc thay vì bị cuốn theo nỗi sợ bỏ lỡ. Đây chính là khoảng cách giữa việc áp dụng lý thuyết tài chính và việc làm chủ hành vi tài chính của bản thân và đây cũng là khoảng cách mà không phải sinh viên ngành Tài chính nào cũng đã lấp đầy, dù họ được tiếp cận với kiến thức chuyên môn sớm hơn phần đông các bạn cùng trang lứa.
THỰC TRẠNG ĐẦU TƯ CỦA SINH VIÊN NGÀNH TÀI CHÍNH
Không khó để bắt gặp hình ảnh sinh viên ngành Tài chính mở sẵn ứng dụng chứng khoán hoặc ví điện tử ngay trên điện thoại, tranh thủ giữa giờ giải lao để xem biến động giá. Nhờ được tiếp cận kiến thức chuyên ngành từ sớm, không ít sinh viên đã bắt đầu tham gia thị trường tài chính ngay từ những năm đầu đại học, thông qua các kênh quen thuộc như chứng khoán, tiền số hoặc các ứng dụng đầu tư tích lũy tự động. Tuy nhiên, phần lớn các khoản đầu tư này vẫn mang tính “thử nghiệm” nhiều hơn là một chiến lược dài hạn có kế hoạch rõ ràng, và số vốn bỏ ra thường ở mức nhỏ, dễ khiến sinh viên chủ quan trước những rủi ro đi kèm.
Trên thực tế, một số sinh viên thừa nhận từng quyết định đầu tư ngay sau khi thấy bạn bè xung quanh khoe lãi, mà chưa dành đủ thời gian tìm hiểu kỹ về sản phẩm mình bỏ tiền vào. Đáng chú ý, ngay cả những sinh viên đã học qua các học phần như: Phân tích đầu tư hay Quản trị rủi ro tài chính cũng có những tâm lý chạy theo đám đông hoặc sợ bỏ lỡ cơ hội, nhiều bạn vẫn quyết định xuống tiền trước, rồi mới tra cứu và phân tích sau, ngược hoàn toàn với quy trình được dạy trên giảng đường. Điều này một lần nữa cho thấy khoảng cách giữa lý thuyết và thực hành không tự nhiên biến mất chỉ vì một người được học đúng chuyên ngành.
Nguồn thông tin mà sinh viên thường tham khảo trước khi ra quyết định đầu tư cũng là một điểm đáng lưu tâm. Phần lớn thông tin đến từ các video ngắn trên TikTok, bài đăng trên Facebook hay các hội nhóm Zalo, Telegram dạy đầu tư thay vì từ những nguồn phân tích uy tín hoặc chính kiến thức đã được đào tạo bài bản trên lớp. Đây chính là một lỗ hổng đáng cảnh báo, bởi thông tin trên mạng xã hội thường được thuật toán tối ưu để thu hút cảm xúc và giữ chân người xem, hơn là phản ánh trung thực bản chất rủi ro của sản phẩm đầu tư.
Hệ quả của việc đầu tư theo tâm lý đám đông thường thể hiện rõ ở những khoản thua lỗ ngoài dự tính, ít nhiều ảnh hưởng đến chi tiêu sinh hoạt và cả tâm lý học tập của sinh viên. Đáng lo ngại hơn, một bộ phận sinh viên do thiếu kinh nghiệm và quá tin vào những lời mời gọi hấp dẫn còn trở thành nạn nhân của các hình thức lừa đảo tài chính công nghệ cao, như sàn giao dịch ảo hay mô hình đa cấp. Đây là hồi chuông cảnh báo cho thấy việc trang bị tâm lý vững vàng trước những cám dỗ đầu tư rất quan trọng không kém gì kiến thức chuyên môn thuần túy.
Các nguyên nhân của hiện tượng trên được chỉ ra như sau:
Thứ nhất, áp lực đồng trang lứa là một trong những nguyên nhân rõ nét nhất. Trong môi trường học Tài chính, nơi các khái niệm đầu tư, lợi nhuận gần như là câu chuyện thường ngày, việc không tham gia thị trường đôi khi bị nhìn nhận như một dấu hiệu tụt hậu. Khi bạn bè cùng lứa liên tục chia sẻ thành quả đầu tư trên mạng xã hội, không ít sinh viên cảm thấy bản thân cần phải tham gia để chứng minh năng lực và sự nhạy bén của mình với thị trường.
Thứ hai, các nền tảng mạng xã hội cũng góp phần không nhỏ trong việc khuếch đại tâm lý FOMO. Vô số nội dung như “dạy làm giàu nhanh”, “bí kíp nhân đôi tài khoản trong một tuần” được thuật toán ưu tiên hiển thị bởi khả năng gây cảm xúc mạnh, đánh vào tâm lí của người xem hơn là cung cấp kiến thức thực chất. Vì thuật toán có xu hướng tiếp tục đề xuất những nội dung tương tự sau mỗi lượt tương tác, sinh viên rất dễ rơi vào một vòng lặp thông tin chỉ toàn cổ vũ đầu tư mạo hiểm mà thiếu đi những góc nhìn cảnh báo rủi ro.
Thứ ba, một nguyên nhân khác đến từ chính khoảng cách giữa lý thuyết và thực hành trong môi trường học thuật. Chương trình đào tạo hiện tại phần lớn vẫn tập trung vào lý thuyết, các công thức định giá hay mô hình quản trị rủi ro trên lớp học, trong khi lại thiếu những buổi thực hành đầu tư mô phỏng để sinh viên có cơ hội rèn luyện phản xạ ra quyết định trong điều kiện thị trường biến động thực tế. Việc hiểu đúng lý thuyết trên giấy không đồng nghĩa với việc một người đã đủ bản lĩnh giữ kỷ luật khi đối diện với khoản lãi, hoặc lỗ, thật sự của chính mình.
Cuối cùng, tâm lý muốn khẳng định bản thân và mong muốn có thu nhập sớm cũng là một động lực đáng kể thúc đẩy hành vi đầu tư theo trào lưu. Trong bối cảnh chi phí sinh hoạt của sinh viên ngày càng tăng, đầu tư đôi khi được nhìn nhận như một cách kiếm tiền nhanh chóng hơn là một hoạt động tích lũy tài sản dài hạn, từ đó dẫn đến tâm lý nóng vội khi ra quyết định, bỏ qua những bước tìm hiểu cần thiết.
NHỮNG HẬU QUẢ THỰC TẾ
Hệ quả của việc đầu tư theo tâm lý FOMO (tâm lý sợ bỏ lỡ cơ hội) không chỉ dừng lại ở những con số thua lỗ trên tài khoản, mà còn lan rộng ra nhiều khía cạnh khác trong đời sống sinh viên.
Trước hết, ảnh hưởng mạnh mẽ đến tài chính cá nhân biểu hiện rõ ràng và trực tiếp nhất. Không ít sinh viên vì nôn nóng gỡ lại khoản lỗ trước đó mà tiếp tục xuống tiền vào những quyết định thiếu cân nhắc, khiến khoản lỗ ngày càng lớn hơn. Một số trường hợp còn tìm đến các hình thức vay mượn bạn bè, gia đình, thậm chí dùng thẻ tín dụng để có thêm vốn, vô tình đẩy bản thân vào vòng xoáy nợ nần ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường.
Bên cạnh đó, khi quá chú tâm vào đầu tư sẽ gây ảnh hưởng đến kết quả học tập. Việc liên tục theo dõi biến động thị trường, kiểm tra bảng giá giữa giờ học hay lo lắng về một khoản đầu tư khiến không ít sinh viên xao nhãng bài vở, thậm chí bỏ lỡ deadline hoặc giảm sút kết quả học tập. Đáng nói là, chính những sinh viên đang phải dành thời gian, tâm trí cho việc đầu tư này lại là những người cần tập trung nhất để trau dồi năng lực chuyên môn nền tảng thực sự giúp họ đầu tư hiệu quả hơn trong tương lai.
Thứ ba, tác hại còn thể hiện rõ ở khía cạnh tâm lý và sức khỏe tinh thần. Sự biến động liên tục của thị trường, đặc biệt với các kênh đầu tư rủi ro cao như tiền số hay phái sinh, dễ khiến sinh viên rơi vào trạng thái căng thẳng, mất ngủ, thậm chí lo âu kéo dài. Áp lực này càng trở nên nặng nề hơn khi bị đặt trong sự so sánh với bạn bè cảm giác tự ti khi thấy người khác lãi lớn trong khi mình thua lỗ, hoặc ngược lại, cảm giác căng thẳng phải “giữ phong độ” khi đang tạm thời có lãi, đều là những gánh nặng tâm lý âm thầm mà sinh viên ít khi chia sẻ.
Ngoài ra, những tổn thất tài chính và áp lực tâm lý nói trên đôi khi còn kéo theo ảnh hưởng đến các mối quan hệ xung quanh từ mâu thuẫn với gia đình khi phải giải trình về những khoản tiền đã mất, cho đến rạn nứt tình bạn khi một người từng giới thiệu, rủ rê bạn mình tham gia một kênh đầu tư thua lỗ.
Cuối cùng, đáng lo ngại nhất chính là nguy cơ trở thành nạn nhân của lừa đảo tài chính. Tâm lý nôn nóng, sợ bỏ lỡ cơ hội khiến sinh viên dễ mất cảnh giác trước những lời mời gọi hấp dẫn từ các sàn giao dịch ảo hay mô hình đa cấp biến tướng dưới danh nghĩa đầu tư công nghệ cao. Khác với những tổn thất do thị trường biến động thông thường, đây là hình thức tổn thất có thể phòng tránh được nếu sinh viên được trang bị đầy đủ kiến thức nhận diện rủi ro và cũng chính vì vậy mà đây là điểm cần được các giải pháp giáo dục, truyền thông tập trung xử lý nhiều nhất.
MỘT SỐ KHUYẾN NGHỊ
Là những người trong tương lai sẽ trực tiếp tư vấn, phân tích và quản lý dòng tiền cho người khác, sinh viên ngành Tài chính hơn ai hết cần học cách làm chủ chính những quyết định tài chính của bản thân mình trước tiên. Do đó, để khắc phục hiện tượng FOMO, một số đề xuất được đưa ra như sau:
Đầu tiên, đối với bản thân sinh viên, là chủ động xây dựng cho mình một khoảng dừng bắt buộc trước khi xuống tiền, chẳng hạn tự đặt quy tắc chỉ đầu tư sau khi đã tìm hiểu tối thiểu 24 đến 48 giờ, thay vì quyết định ngay trong lúc cảm xúc đang dâng cao. Bên cạnh đó, việc lập kế hoạch chi tiêu và đầu tư rõ ràng, tách bạch giữa quỹ dự phòng và phần vốn có thể chấp nhận rủi ro, cũng là một thói quen cần được rèn luyện sớm. Việc ghi chép lại lý do của từng quyết định đầu tư cũng là một cách hữu hiệu để sinh viên tự kiểm tra xem bản thân đang hành động theo phân tích hay chỉ đơn thuần theo cảm xúc đám đông.
Thứ hai, về phía trường và các câu lạc bộ học thuật, cần tổ chức nhiều hơn những sân chơi đầu tư mô phỏng, các buổi chia sẻ thực tế từ chuyên gia hoặc cựu sinh viên đã có kinh nghiệm thực chiến. Đây sẽ là nơi sinh viên có thể thực hiện bằng tiền ảo trước khi mạo hiểm với tiền thật, qua đó rèn luyện bản lĩnh và kỷ luật đầu tư mà không phải trả giá bằng tài chính thật của chính mình.
Hiện nay, mô hình này đã bắt đầu được hiện thực hóa qua các sân chơi truyền hình thực tế như The Moneyverse - Vũ trụ Đồng tiền do VTV Times phối hợp tổ chức, thu hút hàng chục nghìn sinh viên trên cả nước tranh tài qua các thử thách về tư duy tài chính, dữ liệu và đầu tư mô phỏng.
Không ít sinh viên Học viện Tài chính cũng đã tham gia và ghi dấu ấn tại sân chơi này, cho thấy đây là một hướng đi khả thi để nhân rộng ở quy mô nhỏ hơn, ngay trong khuôn khổ các câu lạc bộ học thuật của trường nơi sinh viên vừa được cọ xát thực tế, vừa xây dựng được thói quen đầu tư có kỷ luật ngay từ khi còn ngồi trên ghế giảng đường.
Thứ ba, về phía công tác truyền thông nội bộ, cần tăng cường cảnh báo về các hình thức lừa đảo đầu tư, đa cấp tài chính núp bóng công nghệ cao đang nhắm vào chính sinh viên, nhóm đối tượng am hiểu công nghệ nhưng vẫn còn thiếu kinh nghiệm thực chiến. Những buổi sinh hoạt lớp, sinh hoạt đoàn hội hoàn toàn có thể lồng ghép nội dung này như một phần của giáo dục tài chính cá nhân, thay vì chỉ tập trung vào kiến thức chuyên môn thuần túy.
Cuối cùng, sự đồng hành từ phía gia đình và những người xung quanh cũng đóng vai trò không nhỏ. Khi sinh viên có thêm một kênh trao đổi đáng tin cậy về các quyết định tài chính của mình, bên cạnh những thông tin tiếp nhận từ mạng xã hội, họ sẽ bớt lệ thuộc vào tâm lý đám đông và có xu hướng cân nhắc kỹ lưỡng hơn trước mỗi quyết định đầu tư.
KẾT LUẬN
Qua những phân tích trên có thể thấy, khoảng cách giữa lý thuyết và thực hành trong quản lý tài chính cá nhân của sinh viên vẫn còn hiện hữu, và tâm lý sợ bỏ lỡ cơ hội hay còn gọi là FOMO chính là một trong những biểu hiện rõ nét nhất của khoảng cách đó. Việc trang bị không chỉ kiến thức chuyên môn mà còn cả kỷ luật và bản lĩnh tâm lý sẽ là nền tảng quan trọng, giúp sinh viên ngành Tài chính tự tin hơn trên hành trình nghề nghiệp phía trước. Bởi suy cho cùng, bài học đắt giá nhất không nằm trong sách giáo trình, mà nằm ở chính khoảnh khắc biết dừng lại giữa một thị trường đang sôi sục, để tự hỏi liệu mình đang thực sự đầu tư, hay chỉ đang chạy theo nỗi sợ bị bỏ lỡ.
Tài liệu tham khảo
https://coin68.com/diem-nhan-bao-cao-thi-truong-crypto-viet-nam-2025/
https://vnbusiness.vn/55-nha-dau-tu-crypto-viet-thua-lo-trong-nam-2025.html
https://vneconomy.vn/thi-truong-crypto-viet-nam-2025-moi-quan-tam-lon-nhat-la-chinh-sach-thue.htm
