Tạo thêm những “đầu tàu” mới cho nguồn thu ngân sách

Cần tạo thêm những doanh nghiệp đầu tàu để dẫn dắt nền kinh tế.

Trao đổi với Tạp chí Kinh tế - Tài chính bên lề sự kiện Lễ vinh danh các doanh nghiệp nộp ngân sách lớn nhất Việt Nam năm 2026 (VNTAX 2026), TS. Nguyễn Văn Phụng, nguyên Cục trưởng Cục Quản lý Thuế doanh nghiệp lớn, Tổng cục Thuế (nay là Cục Thuế) cho rằng cần mở rộng “nền tháp” doanh nghiệp, tạo điều kiện để doanh nghiệp nhỏ trở thành doanh nghiệp vừa, doanh nghiệp vừa vươn lên quy mô lớn, qua đó hình thành nguồn thu ngân sách rộng hơn và bền vững hơn.

Doanh nghiệp lớn vẫn là những trụ cột đóng góp ngân sách

Phóng viên: Thưa ông, ông nhìn nhận thế nào về vai trò của cộng đồng doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp lớn, đối với tăng trưởng kinh tế và thu ngân sách hiện nay?

TS. Nguyễn Văn Phụng: Cả nước đang nỗ lực hướng tới mục tiêu tăng trưởng 2 con số. Những số liệu kinh tế 8 tháng đầu năm cho thấy nhiều tín hiệu tích cực. Sản xuất công nghiệp duy trì đà tăng, hoạt động xuất nhập khẩu mở rộng, thu ngân sách nhà nước đạt trên 2 triệu tỷ đồng, tương đương khoảng 80% dự toán cả năm và tăng 16% so với cùng kỳ.

TS. Nguyễn Văn Phụng Nguyên Cục trưởng Cục Quản lý Thuế doanh nghiệp lớn, Tổng cục Thuế (nay là Cục Thuế).

Trong những kết quả đó có sự đóng góp rất quan trọng của cộng đồng doanh nghiệp, nhất là các doanh nghiệp lớn và doanh nghiệp đầu tàu. Đây là lực lượng có quy mô sản xuất, kinh doanh lớn, tạo nhiều việc làm, tham gia sâu vào các chuỗi giá trị và đóng góp đáng kể cho ngân sách nhà nước.

Tuy nhiên, nhìn vào cơ cấu đóng góp có thể thấy một đặc điểm đáng chú ý khi “tháp” người nộp thuế hiện khá nhọn, nghĩa là số thu ngân sách lớn đang tập trung vào một nhóm tương đối ít doanh nghiệp quy mô lớn.

Nếu nhìn vào nhóm 20 doanh nghiệp dẫn đầu, cơ cấu về số lượng giữa ba khu vực khá cân đối, gồm 7 doanh nghiệp có vốn Nhà nước, 6 doanh nghiệp tư nhân và 7 doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài. Song mức đóng góp ngân sách giữa các khu vực vẫn có sự khác biệt đáng kể.

Điều này phần nào phản ánh thực trạng phân bổ nguồn lực, quy mô, lĩnh vực hoạt động cũng như khả năng tạo giá trị gia tăng của từng khu vực doanh nghiệp. Trong nhóm 200 doanh nghiệp nộp ngân sách lớn, doanh nghiệp có vốn Nhà nước vẫn chiếm tỷ trọng đáng kể về số lượng và có nhiều doanh nghiệp đứng ở vị trí cao.

Có thể thấy rõ qua các tập đoàn, tổng công ty lớn trong những lĩnh vực năng lượng, viễn thông, ngân hàng, công nghiệp và hạ tầng. Nhiều doanh nghiệp đã hình thành cả một hệ sinh thái gồm công ty mẹ, công ty con, công ty thành viên cùng đóng góp lớn cho ngân sách.

Phóng viên: Vậy theo ông, điều gì đáng chú ý trong cơ cấu nguồn thu từ nhóm doanh nghiệp lớn hiện nay?

TS. Nguyễn Văn Phụng: Qua nhiều năm nghiên cứu chính sách và quản lý thuế doanh nghiệp lớn, tôi nhận thấy một phần đáng kể số nộp ngân sách của các doanh nghiệp lớn vẫn gắn với khai thác, sử dụng tài sản quốc gia như dầu thô, khí thiên nhiên, tài nguyên khoáng sản; nguồn thu từ đất đai; thuế tiêu thụ đặc biệt đối với một số ngành hàng.

Tuy nhiên, cơ cấu đóng góp đang dần thay đổi. Chẳng hạn, ở lĩnh vực bất động sản, nguồn thu có xu hướng chuyển từ những khoản thu một lần sang các nguồn thu thường xuyên hơn. Các doanh nghiệp kinh doanh hạ tầng khu công nghiệp cũng ngày càng mở rộng doanh thu từ cung cấp dịch vụ cho doanh nghiệp hoạt động trong khu công nghiệp.

Điểm đáng ghi nhận là nhiều doanh nghiệp lớn đã mở rộng sang những ngành nghề mới, từ sản xuất công nghiệp, chế biến sâu tài nguyên sau khai thác đến logistics, hạ tầng, bất động sản và nhiều loại hình dịch vụ. Quá trình này tạo thêm việc làm, hình thành các chuỗi cung ứng và tạo ra giá trị gia tăng mới cho nền kinh tế.

Vì vậy, khi đánh giá đóng góp của doanh nghiệp lớn, chúng ta không nên chỉ nhìn vào số thuế nộp trực tiếp. Quan trọng hơn là khả năng tạo ra hệ sinh thái sản xuất, kinh doanh, thúc đẩy các doanh nghiệp khác cùng phát triển, từ đó mở rộng nguồn thu cho ngân sách trong dài hạn.

Muốn tăng thu bền vững phải tạo thêm người nộp thuế khỏe mạnh

Phóng viên: Những doanh nghiệp được vinh danh hiện phần lớn là doanh nghiệp quy mô lớn. Theo ông, cần làm gì để doanh nghiệp nhỏ và vừa hôm nay có thể trở thành những doanh nghiệp lớn trong tương lai?

TS. Nguyễn Văn Phụng: Đây cũng là mong muốn chung của các đại biểu tham dự sự kiện. Tôi rất đồng tình với quan điểm được nêu tại tọa đàm rằng, nếu muốn có một bảng vinh danh tốt hơn vào năm 2030 thì công việc quan trọng lại nằm ở “phần chìm” và phải bắt đầu ngay từ bây giờ.

Nói một cách dễ hiểu, chúng ta cần hướng tới “thêm người nộp hơn là thu thêm ở người đang nộp”. Muốn nguồn thu ngân sách phát triển bền vững thì cơ sở thuế phải ngày càng rộng, số lượng doanh nghiệp hoạt động hiệu quả phải ngày càng nhiều.

Nnhiều doanh nghiệp khỏe mạnh sẽ có thêm nhiều chủ thể đóng góp cho ngân sách.

Điều quan trọng trước tiên là tháo gỡ những điểm nghẽn đang cản trở sản xuất, kinh doanh. Môi trường kinh doanh phải tạo điều kiện để doanh nghiệp nhỏ có khả năng trở thành doanh nghiệp vừa, doanh nghiệp vừa vươn lên thành doanh nghiệp lớn và những doanh nghiệp lớn tiếp tục mở rộng quy mô, nâng cao năng lực cạnh tranh.

Khi nền kinh tế có nhiều doanh nghiệp khỏe mạnh, chúng ta sẽ có thêm nhiều chủ thể đóng góp cho ngân sách. Khi đó, tăng thu ngân sách sẽ dựa nhiều hơn vào sự mở rộng của hoạt động sản xuất, kinh doanh và giá trị gia tăng được tạo ra trong nền kinh tế.

Để đạt được điều này, các chính sách cần tiếp tục tháo gỡ những quy định bất hợp lý, giảm chi phí tuân thủ và đơn giản hóa thủ tục. Chính sách thuế cũng cần phù hợp với đặc điểm, quy mô và khả năng của từng nhóm đối tượng, tạo điều kiện cho doanh nghiệp tích lũy nguồn lực để tái đầu tư và phát triển.

Phóng viên: Trong quá trình mở rộng cơ sở thuế và nuôi dưỡng nguồn thu, ông đánh giá thế nào về những nỗ lực của ngành Thuế thời gian qua?

TS. Nguyễn Văn Phụng: Ngành Thuế đã triển khai rất nhiều công việc và có đóng góp đáng kể vào kết quả thu ngân sách. Trong đó, chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ và nâng cao chất lượng quản lý thuế đã đem lại những thay đổi rõ rệt.

Một công việc đáng chú ý hiện nay là rà soát, làm sạch dữ liệu mã số thuế. Việc này có ý nghĩa quan trọng đối với xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, bình đẳng và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước.

Qua quá trình rà soát dữ liệu, chúng ta cũng nhìn thấy những vấn đề tồn tại từ trước. Có giai đoạn việc thành lập doanh nghiệp được tạo điều kiện khá thông thoáng, song công tác theo dõi, hỗ trợ và quản lý sau đăng ký chưa theo kịp. Vì vậy, hiện nay còn một lượng dữ liệu doanh nghiệp cần tiếp tục rà soát, phân loại và xử lý.

Theo tôi, phải phân biệt rõ từng nhóm. Với doanh nghiệp đang gặp khó khăn nhưng vẫn có khả năng phục hồi, chính sách cần tạo điều kiện để họ quay trở lại thị trường. Đối với doanh nghiệp đã ngừng hoạt động trong thời gian dài và thực tế không còn hoạt động kinh doanh, cần có giải pháp phù hợp để xử lý, làm sạch dữ liệu.

Một môi trường kinh doanh tốt phải tạo thuận lợi ở cả hai chiều: gia nhập thị trường thuận lợi và rút khỏi thị trường cũng thuận lợi. Doanh nghiệp có khả năng phục hồi cần có cơ hội trở lại hoạt động; người muốn khởi sự kinh doanh phải nhìn thấy một môi trường minh bạch, đơn giản và có thể dự báo.

Công việc này cũng cần sự tham gia, giám sát của xã hội. Doanh nghiệp, chuyên gia và người dân có thể phản ánh những vướng mắc trong thực tiễn để cơ quan quản lý tiếp tục hoàn thiện chính sách, tháo gỡ kịp thời những rào cản phát sinh.

Phóng viên: Từ thực tế đóng góp ngân sách của các doanh nghiệp lớn hiện nay, ông kỳ vọng điều gì trong những năm tới?

TS. Nguyễn Văn Phụng: Tôi kỳ vọng trong những bảng vinh danh tiếp theo sẽ xuất hiện ngày càng nhiều gương mặt mới, đặc biệt là những doanh nghiệp hôm nay còn ở quy mô nhỏ và vừa nhưng có khả năng phát triển nhanh, đổi mới sáng tạo và tạo ra giá trị gia tăng cao.

Điều quan trọng là phải làm cho “nền tháp” doanh nghiệp ngày càng rộng và vững. Khi có thêm nhiều doanh nghiệp phát triển từ nhỏ lên vừa, từ vừa lên lớn, nền kinh tế sẽ có thêm những lực lượng sản xuất mới và ngân sách cũng có thêm những nguồn thu bền vững.

Đích đến là tạo ra ngày càng nhiều doanh nghiệp đủ sức phát triển, tạo việc làm, tạo giá trị gia tăng và đóng góp cho đất nước. Khi cộng đồng doanh nghiệp lớn mạnh hơn, nền tảng cho tăng trưởng kinh tế và nguồn thu ngân sách cũng sẽ vững chắc hơn.

Phóng viên: Trân trọng cảm ông về những chia sẻ!