Kinh tế sáng tạo: Đánh thức nguồn lực văn hóa, mở dư địa tăng trưởng mới

Sân vận động Mỹ Đình thu hút khoảng 90.000 lượt khán giả trong 2 đêm diễn của BIGBANG. Ảnh: Cổng Thông tin điện tử Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.

Kinh tế sáng tạo trở thành động lực tăng trưởng mới

Trong bối cảnh kinh tế thế giới chuyển dịch mạnh sang mô hình phát triển dựa trên tri thức và công nghệ, kinh tế sáng tạo ngày càng khẳng định vai trò trong thúc đẩy tăng trưởng. Những sản phẩm hình thành trên nền tảng ý tưởng, tài năng, bản sắc văn hóa và tài sản trí tuệ đang tạo ra giá trị kinh tế lớn, mở rộng cơ hội tham gia chuỗi giá trị toàn cầu.

Theo PGS.TS. Cù Chí Lợi, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu châu Mỹ, nguyên Tổng Biên tập Tạp chí Châu Mỹ ngày nay, kinh tế sáng tạo đang trở thành xu hướng phát triển quan trọng trên thế giới. Lĩnh vực này mang lại cơ hội cho cả các quốc gia phát triển và những nền kinh tế đang phát triển như Việt Nam.

“Điểm khác biệt của kinh tế sáng tạo nằm ở khả năng biến tri thức, ý tưởng và tài năng con người thành giá trị gia tăng. Phát triển lĩnh vực này cần kết hợp bốn yếu tố cốt lõi gồm sáng tạo, di sản, số hóa và tư duy mở, tạo nền tảng hình thành những sản phẩm có sức cạnh tranh”, PGS.TS. Cù Chí Lợi nêu rõ.

Đối với Việt Nam, nguồn tài nguyên văn hóa phong phú, hệ thống di sản đa dạng cùng lực lượng lao động trẻ tạo điều kiện thuận lợi để phát triển kinh tế sáng tạo. Tuy nhiên, lợi thế chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được chuyển hóa thành sản phẩm, dịch vụ và mô hình kinh doanh có khả năng thương mại hóa, đáp ứng nhu cầu thị trường trong nước và quốc tế.

Quy mô thị trường thế giới cho thấy sức bật đáng kể của lĩnh vực này. Theo dữ liệu cập nhật tháng 4/2026 của Cơ quan Liên Hợp Quốc về Thương mại và Phát triển (UNCTAD), xuất khẩu dịch vụ sáng tạo toàn cầu năm 2024 đạt khoảng 1.700 tỷ USD, tăng 12% so với năm trước, trong khi xuất khẩu hàng hóa sáng tạo đạt 709 tỷ USD.

Đáng chú ý, dịch vụ sáng tạo chiếm khoảng 20% tổng kim ngạch xuất khẩu dịch vụ toàn cầu năm 2024. Sự phát triển của phần mềm, nghiên cứu, thiết kế và nội dung số cho thấy khả năng tạo giá trị ngày càng lớn của các ngành dựa trên tri thức. Đây là cơ hội để các nền kinh tế đang phát triển mở rộng xuất khẩu dịch vụ.

Theo báo cáo Creative Economy Outlook 2024 của UNCTAD, đóng góp của kinh tế sáng tạo tại các quốc gia được khảo sát dao động trong khoảng 0,5-7,3% GDP. Tổng Thư ký UNCTAD Rebeca Grynspan nhấn mạnh vai trò kinh tế của lĩnh vực này, cho thấy sáng tạo đã trở thành nguồn lực quan trọng đối với thương mại, việc làm và tăng trưởng.

Tại Việt Nam, dư địa phát triển kinh tế sáng tạo đang được mở rộng thông qua điện ảnh, âm nhạc, trò chơi điện tử, thiết kế, quảng cáo và du lịch văn hóa. Những lĩnh vực này có khả năng tạo hiệu ứng lan tỏa sang thương mại, dịch vụ, công nghệ và tiêu dùng, góp phần nâng cao giá trị sản phẩm, đồng thời quảng bá hình ảnh quốc gia.

PGS.TS. Nguyễn Chiến Thắng, Viện trưởng Viện Nghiên cứu châu Âu và châu Mỹ cho rằng, kinh tế sáng tạo và các ngành công nghiệp văn hóa đang trở thành động lực tăng trưởng mới trong kỷ nguyên số. Việt Nam cần gắn kết chặt chẽ hoạt động sáng tạo với thị trường, khai thác hiệu quả nguồn lực văn hóa phục vụ phát triển kinh tế.

Cùng quan điểm, TS. Lê Thị Vân Nga, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Mỹ La tinh, Viện Nghiên cứu châu Âu và châu Mỹ, dẫn kinh nghiệm Nhật Bản và Hàn Quốc trong phát triển công nghiệp văn hóa. Thành công của anime, manga, K-pop và phim truyền hình cho thấy sản phẩm sáng tạo có khả năng mở rộng thị trường, thúc đẩy du lịch và gia tăng sức cạnh tranh quốc gia.

Khơi thông nguồn lực sáng tạo, hướng tới mục tiêu đóng góp 7% GDP

Ngày 14/11/2025 của Thủ tướng Chính đã có Quyết định số 2486/QĐ-TTg phủ phê duyệt Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Chiến lược đặt mục tiêu tăng trưởng bình quân khoảng 10%/năm, đưa các ngành công nghiệp văn hóa đóng góp 7% GDP vào năm 2030.

Chiến lược cũng xác định 10 ngành công nghiệp văn hóa ưu tiên, bao gồm điện ảnh, nghệ thuật biểu diễn, phần mềm và trò chơi giải trí, quảng cáo, thủ công mỹ nghệ, du lịch văn hóa, thiết kế sáng tạo cùng các lĩnh vực liên quan. Đây là cơ sở để hình thành hệ sinh thái sáng tạo, phát triển doanh nghiệp và mở rộng thị trường sản phẩm văn hóa Việt Nam.

Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng GDP bình quân đạt ít nhất 10%/năm giai đoạn 2026-2030, phát triển kinh tế sáng tạo có ý nghĩa đối với chuyển đổi mô hình tăng trưởng. Các ngành dựa trên tri thức, công nghệ và tài sản trí tuệ có tiềm năng nâng cao năng suất, mở rộng nguồn thu xuất khẩu và tạo thêm việc làm chất lượng cao.

Tuy nhiên, những điểm nghẽn về thể chế, hạ tầng số, nguồn nhân lực và bảo hộ sở hữu trí tuệ đang hạn chế khả năng khai thác nguồn lực sáng tạo. Nhiều sản phẩm văn hóa vẫn thiếu chiến lược thương mại hóa, liên kết giữa nghệ nhân, doanh nghiệp và thị trường chưa chặt chẽ. Điều này đòi hỏi những giải pháp đồng bộ, phù hợp đặc thù từng ngành và địa phương.

TS. Nguyễn Hải Anh, nguyên Cục trưởng Cục Hợp tác quốc tế, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, đề xuất hoàn thiện phương pháp đánh giá kinh tế sáng tạo, nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế có chọn lọc và xác định rõ vai trò các chủ thể. Theo ông, cần lựa chọn những mô hình, chuỗi giá trị tiêu biểu để thử nghiệm, đánh giá hiệu quả trước khi nhân rộng.

Ở lĩnh vực du lịch, PGS.TS. Phạm Hồng Long, Chủ tịch Hội đồng Khoa học và Đào tạo Khoa Du lịch, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, nhấn mạnh tiềm năng ứng dụng thực tế ảo, trí tuệ nhân tạo và số hóa di sản nhằm nâng cao trải nghiệm du khách, phát triển sản phẩm mới và tạo nguồn thu.

Để hiện thực hóa tiềm năng, Việt Nam cần thúc đẩy đầu tư vào hạ tầng sáng tạo, đào tạo nhân lực đa ngành, hoàn thiện cơ chế bảo hộ tài sản trí tuệ và mở rộng hợp tác công - tư. “Doanh nghiệp cần giữ vai trò trung tâm trong phát triển sản phẩm, xây dựng thương hiệu và thương mại hóa những giá trị văn hóa trên các nền tảng số”, PGS.TS. Phạm Hồng Long nhấn mạnh.

Khi văn hóa được kết nối với công nghệ, thị trường và năng lực sáng tạo của con người, kinh tế sáng tạo có thể trở thành một động lực tăng trưởng giàu sức lan tỏa. Khai thác hiệu quả nguồn lực này sẽ góp phần mở rộng không gian phát triển, nâng cao giá trị gia tăng và củng cố vị thế kinh tế Việt Nam trong giai đoạn mới.