Sàn giao dịch carbon sẽ vận hành như thế nào tại Việt Nam?

Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội là đơn vị vận hành hệ thống giao dịch carbon.

Việt Nam đang từng bước hoàn thiện khung pháp lý và hạ tầng để vận hành thị trường carbon trong nước, trong đó sàn giao dịch carbon được xác định là cấu phần trung tâm của hệ thống.

Thực tế, các nội dung này cũng đã được làm rõ tại Hội thảo “Tăng cường năng lực tham gia thị trường carbon tại Việt Nam” do Cục Biến đổi khí hậu - Bộ Nông nghiệp và Môi trường tổ chức gần đây, qua đó cho thấy cách thức thị trường đang được thiết kế và chuẩn bị triển khai trong thực tế.

Vai trò của sàn giao dịch carbon trong thị trường phát thải

Trong thiết kế của thị trường carbon, sàn giao dịch không chỉ là nơi diễn ra hoạt động mua – bán, mà còn là công cụ trung tâm giúp chuyển hóa mục tiêu giảm phát thải thành tín hiệu kinh tế có thể đo lường và trao đổi.

Về bản chất, thị trường carbon vận hành dựa trên hai loại “hàng hóa”: hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon. Hạn ngạch được phân bổ cho các cơ sở phát thải theo quy định, trong khi tín chỉ được tạo ra từ các dự án giảm phát thải hoặc hấp thụ khí nhà kính. Việc cho phép giao dịch hai loại tài sản này tạo ra cơ chế linh hoạt, cho phép doanh nghiệp lựa chọn giữa việc tự giảm phát thải hoặc tham gia thị trường để tối ưu chi phí tuân thủ.

Trong cơ chế đó, sàn giao dịch đóng vai trò tập trung hóa các giao dịch, qua đó hình thành mức giá carbon dựa trên quan hệ cung – cầu. Giá carbon vì vậy không còn mang tính hành chính, mà trở thành tín hiệu thị trường phản ánh chi phí giảm phát thải trong nền kinh tế. Đây cũng là điểm khác biệt cốt lõi giữa công cụ thị trường và các biện pháp quản lý truyền thống.

Ở góc độ vận hành, sàn giao dịch còn giúp chuẩn hóa giao dịch, tạo thanh khoản và mở rộng khả năng tham gia thị trường. Khi các giao dịch được thực hiện thông qua một hệ thống tập trung, có quy tắc rõ ràng và được giám sát, thị trường có điều kiện vận hành minh bạch và giảm thiểu rủi ro.

Thực tiễn quốc tế cho thấy, việc hình thành sàn giao dịch là bước phát triển tất yếu của các hệ thống định giá carbon. Hiện nay, khoảng 80 cơ chế định giá carbon đang được triển khai trên toàn cầu, bao phủ gần 28% lượng phát thải khí nhà kính và tạo nguồn thu hơn 100 tỷ USD.

Điều này cho thấy, khi carbon được đưa vào giao dịch, nó không chỉ là công cụ môi trường, mà còn trở thành một loại tài sản có giá trị kinh tế.

Trong bối cảnh đó, việc xây dựng sàn giao dịch carbon tại Việt Nam không chỉ nhằm đáp ứng yêu cầu giảm phát thải, mà còn là bước đi quan trọng để hình thành một thị trường mới, nơi các quyết định môi trường gắn trực tiếp với động lực tài chính.

Khung pháp lý và mô hình tổ chức sàn tại Việt Nam

Khác với cách tiếp cận coi thị trường carbon là một công cụ môi trường đơn thuần, hệ thống pháp lý của Việt Nam cho thấy định hướng xây dựng một thị trường vận hành theo logic tài chính, trong đó sàn giao dịch đóng vai trò hạ tầng trung tâm.

Chuỗi văn bản từ Luật Bảo vệ môi trường 2020, Nghị định số 06/2022/NĐ-CP, Nghị định số 119/2025/NĐ-CP đến Quyết định số 232/QĐ-TTg năm 2025 đã đặt nền móng cho thị trường carbon. Tuy nhiên, bước chuyển từ chính sách sang vận hành chỉ thực sự rõ nét khi Nghị định số 29/2026/NĐ-CP được ban hành, lần đầu tiên quy định cụ thể về sàn giao dịch carbon trong nước.

Theo thiết kế của Nghị định số 29/2026/NĐ-CP, sàn giao dịch không chỉ nhằm phục vụ hoạt động mua bán, mà còn hướng tới ba mục tiêu chính: hình thành giá carbon hiệu quả; bảo đảm cơ chế giao dịch minh bạch, công bằng và an toàn; đồng thời tạo động lực kinh tế cho hoạt động giảm phát thải.

Nguồn: Cục Biến đổi khí hậu - Bộ Nông nghiệp và Môi trường.

Điểm đáng chú ý là Việt Nam lựa chọn mô hình sàn giao dịch tập trung, gắn với hạ tầng thị trường chứng khoán hiện có. Theo đó, Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) đảm nhiệm tổ chức và vận hành hệ thống giao dịch; Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC) thực hiện chức năng lưu ký và thanh toán; trong khi hệ thống đăng ký quốc gia do Bộ Nông nghiệp và Môi trường quản lý đóng vai trò nền tảng dữ liệu của toàn thị trường.

Không giống một nền tảng giao dịch đơn lẻ, cấu trúc này được thiết kế theo nhiều tầng chức năng độc lập. Quyền sở hữu tài sản carbon được xác lập và quản lý tại hệ thống đăng ký quốc gia; giao dịch được thực hiện trên hệ thống của HNX; còn thanh toán và chuyển giao quyền sở hữu được thực hiện thông qua VSDC.

Bên cạnh đó, hệ thống trung gian cũng được thiết lập, bao gồm các công ty chứng khoán là thành viên giao dịch, thành viên lưu ký và ngân hàng thanh toán. Việc sử dụng các trung gian này không chỉ giúp kết nối các chủ thể tham gia thị trường, mà còn góp phần tăng cường an toàn vận hành và kiểm soát rủi ro giao dịch.

Một điểm mang tính cốt lõi là vai trò của hệ thống đăng ký quốc gia về hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon. Theo quy định, mọi hàng hóa trước khi giao dịch đều phải được đăng ký và xác nhận tại hệ thống này. Điều đó cho thấy sàn giao dịch không phải là điểm khởi đầu của thị trường, mà chỉ là một mắt xích trong chuỗi vận hành tổng thể.

Cơ chế vận hành và kinh nghiệm quản lý thị trường carbon

Nếu nhìn từ góc độ vận hành, thị trường carbon tại Việt Nam không được thiết kế như một không gian giao dịch tự do, mà là một chu trình khép kín với nhiều lớp kiểm soát.

Điểm xuất phát của toàn bộ hệ thống không nằm ở sàn giao dịch, mà ở hệ thống đăng ký quốc gia về hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon. Đây là nơi xác lập quyền sở hữu, theo dõi vòng đời của tài sản carbon và bảo đảm tính hợp lệ của hàng hóa trước khi tham gia thị trường.

Chỉ khi được đăng ký và xác nhận tại hệ thống này, hạn ngạch phát thải hoặc tín chỉ carbon mới có thể được đưa vào lưu ký và giao dịch. Điều này cho thấy thị trường được kiểm soát ngay từ “đầu vào”, thay vì chỉ giám sát ở khâu giao dịch.

Từ nền tảng đó, dòng chảy giao dịch được hình thành theo một chu trình liên thông. Tài sản carbon trước hết được ký gửi tại hệ thống lưu ký; sau đó, thông qua các công ty chứng khoán là thành viên giao dịch, lệnh mua và bán được đưa vào hệ thống giao dịch tập trung do Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội vận hành.

Khi giao dịch được thực hiện, VSDC Việt Nam đảm nhiệm vai trò bù trừ và thanh toán, đồng thời thực hiện chuyển giao quyền sở hữu giữa các bên. Kết quả giao dịch sau đó được cập nhật trở lại hệ thống đăng ký quốc gia, hoàn tất toàn bộ chu trình. Có thể khái quát quy trình vận hành theo chuỗi: đăng ký → ký gửi → giao dịch → thanh toán → cập nhật quyền sở hữu

Nguồn: Cục Biến đổi khí hậu - Bộ Nông nghiệp và Môi trường.

Điểm đáng chú ý là mỗi khâu trong chu trình này do một chủ thể khác nhau đảm nhiệm và được kết nối thông qua hệ thống dữ liệu. Nhờ đó, thị trường không phụ thuộc vào một điểm trung tâm duy nhất, mà vận hành dựa trên sự phối hợp của nhiều tầng hệ thống.

Ở góc độ thiết kế, cách tiếp cận này giúp hạn chế rủi ro vận hành và tăng khả năng giám sát. Cơ quan quản lý có thể theo dõi toàn bộ dòng chảy của tài sản carbon từ khi được tạo ra đến khi được giao dịch và chuyển giao quyền sở hữu.

Tuy nhiên, kinh nghiệm quốc tế cho thấy, việc thiết kế hệ thống là điều kiện cần nhưng chưa đủ. Các thị trường như EU ETS hay California đều thành công nhờ xây dựng được cơ chế quản lý tích hợp, trong đó dữ liệu từ hệ thống đăng ký, giao dịch và thanh toán được kết nối và theo dõi theo thời gian thực.

Bên cạnh đó, các thị trường này cũng chú trọng công bố thông tin minh bạch, áp dụng các công cụ giám sát giao dịch và duy trì cơ chế điều tiết nhằm bảo đảm sự ổn định của thị trường.

Đối với Việt Nam, điều này đặt ra yêu cầu không chỉ hoàn thiện hệ thống kỹ thuật, mà còn phải nâng cao năng lực giám sát và phối hợp giữa các cơ quan quản lý. Nếu không, sàn giao dịch có thể vận hành về mặt kỹ thuật, nhưng khó phát huy vai trò như một công cụ điều tiết thị trường phát thải.

Nói cách khác, hiệu quả của thị trường carbon sẽ không chỉ phụ thuộc vào việc “có sàn”, mà phụ thuộc vào cách hệ thống này được vận hành và giám sát trong thực tế.

(Bài viết có tham khảo tài liệu từ Hội thảo “Tăng cường năng lực tham gia thị trường carbon tại Việt Nam”).