Đã có sàn giao dịch, cần thêm gì để thị trường carbon phát triển?

Sàn giao dịch carbon trong nước đã được đưa vào vận hành thí điểm từ 29/6/2026.

Cần có tín chỉ đạt chuẩn và nhu cầu mua

Theo Báo cáo Rà soát Khí hậu và Phát triển Quốc gia của Nhóm Ngân hàng Thế giới và IFC, Việt Nam cần khoảng 368 tỷ USD vốn khí hậu đến năm 2040, gồm 254 tỷ USD cho thích ứng và tăng khả năng chống chịu, 114 tỷ USD cho giảm phát thải. Khoảng một nửa nguồn vốn được kỳ vọng đến từ khu vực tư nhân, hiện chủ yếu đầu tư vào năng lượng tái tạo, quản lý chất thải và các hoạt động giảm phát thải.

Đáp ứng nhu cầu này đòi hỏi huy động vốn từ nhiều kênh. Đến cuối năm 2025, dư nợ tín dụng xanh của hệ thống ngân hàng đạt khoảng 32 tỷ USD. Tuy nhiên, nguồn huy động chủ yếu từ tiền gửi ngắn hạn, cùng yêu cầu về an toàn vốn, hạn chế khả năng tài trợ dài hạn. Trong khi đó, các dự án hạ tầng xanh thường có vòng đời 7-10 năm, thậm chí 15-25 năm hoặc lâu hơn.

Trong bối cảnh đó, thị trường carbon được kỳ vọng tạo thêm nguồn thu từ giảm phát thải, hỗ trợ phương án tài chính của doanh nghiệp. Ngày 29/6/2026, sàn giao dịch carbon trong nước chính thức khai trương với phiên giao dịch đầu tiên, hình thành hạ tầng kết nối người mua và người bán hạn ngạch phát thải, tín chỉ carbon đủ điều kiện.

Thị trường carbon có thể tạo thêm nguồn thu, giúp doanh nghiệp có động lực đầu tư công nghệ và thay đổi quy trình sản xuất. Tuy nhiên, việc hình thành hạ tầng giao dịch mới là bước khởi đầu.

Theo ông Bùi Minh Giáp, Chuyên gia Kinh tế trưởng Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) tại Việt Nam, “sàn” có thể kết nối người mua với người bán, nhưng không tự tạo ra tín chỉ đạt chuẩn hay nhu cầu mua. Vì vậy, thị trường cần phát triển đồng thời nguồn cung tín chỉ và thể chế để hoạt động mua bán có cơ sở.

Chia sẻ tại Hội thảo “Chính sách tín dụng và thị trường carbon: Khơi thông dòng vốn xanh”, ông Bùi Minh Giáp cho rằng, vốn chỉ được giải ngân khi dự án có hiệu quả, có khả năng trả nợ và kết quả giảm phát thải có thể kiểm chứng. Với dự án dự kiến thu tiền từ bán tín chỉ carbon, chất lượng tín chỉ là cơ sở để đánh giá khả năng hình thành nguồn thu.

Theo đó, tín chỉ phải phản ánh kết quả giảm hoặc hấp thụ phát thải thực tế, được tính toán, xác minh độc lập và không bị tính trùng. Để đáp ứng yêu cầu này, dự án cần có hồ sơ đầy đủ, phương pháp phù hợp và dữ liệu đáng tin cậy. Với các dự án nhỏ, chuẩn hóa hồ sơ và tập hợp các dự án có thể giúp chia sẻ chi phí đo lường, xác minh, đồng thời bảo đảm chất lượng tín chỉ.

Hơn nữa, tín chỉ đạt chuẩn chỉ tạo được nguồn thu khi có người mua và đáp ứng các điều kiện giao dịch, thanh toán. Vì vậy, ông Giáp cho rằng ngân hàng cần đánh giá cả sản lượng tín chỉ thực tế, người mua, giá bán, chi phí xác minh và thời điểm nhận tiền để xác định khả năng trả nợ của dự án.

Ông Bùi Minh Giáp, Chuyên gia Kinh tế trưởng Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) phát biểu tại Hội thảo Chính sách tín dụng và thị trường carbon, ngày 14/10.

“Hợp đồng mua dài hạn có thể giảm rủi ro đầu ra, nhưng không đảm bảo doanh nghiệp sẽ tạo ra tín chỉ và giao đủ tín chỉ”, ông Giáp lưu ý.

Dữ liệu giá và quyền lợi rõ ràng để dòng vốn tham gia

Khi đã có cơ sở xác định lượng tín chỉ có thể bán và người mua, doanh nghiệp cần dự tính giá bán để xây dựng phương án tài chính. Theo ông Đặng Tài An Trang, Phó Tổng Giám đốc Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam (VNX), dữ liệu giá carbon đủ tin cậy là cơ sở để doanh nghiệp, ngân hàng và nhà đầu tư đánh giá hiệu quả dự án dài hạn.

Ông Trang đưa ra ví dụ giả định về khoản đầu tư 8 triệu USD giúp một nhà máy giảm thêm 100.000 tấn phát thải mỗi năm. Với giá hạn ngạch 10 USD/tấn, nhà máy có thể tiết kiệm tối đa 1 triệu USD chi phí mua hạn ngạch hằng năm, tương ứng thời gian hoàn vốn giản đơn khoảng 8 năm. Nếu giá giảm còn 5 USD/tấn, khoản tiết kiệm còn 500.000 USD, thời gian hoàn vốn tăng lên 16 năm, chưa tính chi phí vận hành và các yếu tố khác.

Sự thay đổi này cho thấy việc đánh giá dự án cần dựa trên dữ liệu giá và khối lượng giao dịch qua thời gian. Thiếu dữ liệu tham chiếu khiến mỗi bên phải tự xây dựng giả định giá, làm giảm khả năng so sánh các phương án đầu tư.

“Thị trường phải công bố giá và khối lượng giao dịch có ý nghĩa thống kê, không chỉ vài phiên thưa thớt”, ông Trang nhấn mạnh.

Để kiểm chứng phương án tài chính, dữ liệu thị trường còn cần được kết nối với thông tin của từng dự án. Mã định danh chung giúp truy vết từ doanh nghiệp tới cơ sở phát thải, dự án và tín chỉ tương ứng, khắc phục tình trạng thông tin không thống nhất giữa các hồ sơ, qua đó giảm chi phí đối chiếu, xác minh khi huy động vốn.

Để đưa doanh thu bán tín chỉ vào phương án tài chính, ngoài sản lượng và giá bán, dự án cần xác định rõ quyền sở hữu, quyền chuyển nhượng, cách phân chia nguồn thu và trách nhiệm khi xảy ra tranh chấp. Hệ thống đăng ký phải theo dõi được từng tín chỉ trong suốt vòng đời. Với các dự án nông nghiệp, lâm nghiệp có nhiều hộ dân tham gia, việc phân chia lợi ích minh bạch còn giúp người dân có động lực duy trì hoạt động giảm phát thải.

Khi dữ liệu và quyền lợi được xác lập rõ ràng, ngân hàng có thêm cơ sở đánh giá khả năng thu tiền từ tín chỉ. Tuy nhiên, dòng tiền sản xuất, kinh doanh vẫn cần là nền tảng trả nợ; doanh thu carbon được tính là nguồn bổ sung theo mức độ chắc chắn. Trên cơ sở đó, ngân hàng có thể xem xét tài trợ thiết bị, công nghệ, vốn lưu động và hỗ trợ vốn trong thời gian dự án chờ cấp tín chỉ hoặc thanh toán.

Đối với nhu cầu vốn dài hạn, tín dụng ngân hàng cần được bổ sung bằng trái phiếu xanh, vốn cổ phần và các cơ chế bảo lãnh, chia sẻ rủi ro. Việc huy động vốn vẫn cần dựa trên hiệu quả dự án và khả năng thực hiện các nghĩa vụ tài chính. Nguồn thu carbon có thể hỗ trợ phương án huy động khi kết quả giảm phát thải được kiểm chứng, quyền hưởng lợi được xác lập và điều kiện thanh toán rõ ràng.

Vì vậy, cùng với sàn giao dịch, thị trường cần hoàn thiện những điều kiện này để doanh nghiệp có cơ sở đưa nguồn thu carbon vào kế hoạch đầu tư dài hạn.