Cơ cấu lại vốn nhà nước tại doanh nghiệp: Tập trung nguồn lực, nâng cao hiệu quả

Cơ cấu lại vốn Nhà nước tại doanh nghiệp đặt ra yêu cầu phân bổ nguồn lực phù hợp, gắn điều chỉnh cơ cấu sở hữu với đổi mới quản trị và nâng cao hiệu quả đầu tư.

Phân bổ vốn phù hợp với yêu cầu phát triển

Phó Thủ tướng Nguyễn Văn Thắng vừa ký Quyết định số 2054/QĐ-TTg ngày 27/10/2026 phê duyệt Kế hoạch cơ cấu lại vốn nhà nước tại doanh nghiệp giai đoạn 2026–2030 đối với doanh nghiệp quy định tại khoản 1 Điều 5 Quyết định số 40/2026/QĐ-TTg.

Kế hoạch xác định danh mục doanh nghiệp tiếp tục giữ nguyên tỷ lệ vốn nhà nước đang nắm giữ và danh mục doanh nghiệp thực hiện các hình thức sắp xếp, cơ cấu lại vốn. Việc thực hiện căn cứ Nghị định số 57/2026/NĐ-CP hoặc các hình thức khác làm thay đổi tỷ lệ sở hữu cổ phần, phần vốn góp của Nhà nước theo quy định pháp luật.

Việc xác định phương án đối với từng doanh nghiệp tạo cơ sở để cơ quan đại diện chủ sở hữu chủ động triển khai trong cả giai đoạn. Với yêu cầu nâng cao hiệu quả phân bổ nguồn lực, tỷ lệ sở hữu cần gắn với nhiệm vụ, vị trí của doanh nghiệp trong ngành và khả năng sử dụng phần vốn được giao. Đối với doanh nghiệp tiếp tục giữ nguyên tỷ lệ vốn nhà nước, yêu cầu cải thiện chất lượng đầu tư, quản trị và hiệu quả hoạt động vẫn phải được đặt ra thường xuyên.

Căn cứ quan trọng của quá trình này là Quyết định số 40/2026/QĐ-TTg ngày 5/8/2026 về tiêu chí phân loại doanh nghiệp để thực hiện cơ cấu lại vốn nhà nước. Văn bản quy định tiêu chí theo ngành, lĩnh vực và khung tỷ lệ vốn nhà nước nắm giữ; đồng thời xác định các tiêu chí liên quan đến hoạt động công ích, giá trị văn hóa, lịch sử, thương hiệu quốc gia, quốc phòng, an ninh và nhiệm vụ phát triển kinh tế – xã hội.

Đối với doanh nghiệp có ngành, lĩnh vực không thuộc tiêu chí phân loại, việc sắp xếp, cơ cấu lại được thực hiện theo hướng Nhà nước không tiếp tục nắm giữ vốn, trừ trường hợp thực hiện theo pháp luật chuyên ngành.

Các tiêu chí phân loại là căn cứ để phê duyệt kế hoạch và thực hiện sắp xếp, cơ cấu lại vốn nhà nước tại doanh nghiệp. Việc thực hiện phải bảo đảm tỷ lệ vốn nhà nước nắm giữ phù hợp với khung tỷ lệ được quy định, trừ các trường hợp được cấp có thẩm quyền xem xét, quyết định theo quy định.

Định hướng này cũng gắn với Nghị quyết số 79-NQ/TW ngày 6/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước. Nghị quyết yêu cầu cơ cấu lại doanh nghiệp nhà nước thực chất, hiệu quả, giảm đầu mối, tăng quy mô; khuyến khích hợp nhất, sáp nhập, chuyển giao nhằm phát huy lợi thế tổng thể của ngành kinh tế.

Đối với cổ phần hóa, Nghị quyết đặt yêu cầu nâng cao hiệu quả hoạt động, thu hút sự tham gia của các khu vực kinh tế khác để tăng năng lực quản trị, công nghệ và tài chính; bảo đảm quyền kiểm soát của Nhà nước trong lĩnh vực then chốt, chiến lược, giữ gìn thương hiệu quốc gia có uy tín và phòng ngừa thất thoát tài sản.

Theo định hướng này, Nghị quyết số 79-NQ/TW yêu cầu cơ cấu lại doanh nghiệp nhà nước thực chất, hiệu quả, giảm đầu mối, tăng quy mô. Việc cổ phần hóa nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động, thu hút thêm sự tham gia của các khu vực kinh tế khác, tăng cường năng lực quản trị, cải thiện công nghệ và nguồn lực tài chính để doanh nghiệp phát triển sau cổ phần hóa.

Tại Hội thảo “Tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước: Từ sắp xếp nguồn lực đến dẫn dắt tăng trưởng” do Báo Tiền Phong cuối tháng 7/2026, ông Nguyễn Đức Hiển, Phó Trưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương, nhấn mạnh yêu cầu tiếp cận tái cơ cấu bằng tư duy phân bổ lại và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Theo ông Nguyễn Đức Hiển, quá trình này cần triển khai đồng bộ đối với quản trị, ngành nghề kinh doanh, vốn, tài sản, đất đai, công nghệ, nhân lực, chiến lược đầu tư và phát triển thị trường. Quản trị hiệu quả danh mục vốn nhà nước cần gắn với xây dựng doanh nghiệp đầu chuỗi, tăng liên kết với doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế.

Đây là yêu cầu có ý nghĩa thiết thực đối với việc triển khai kế hoạch mới. Nguồn vốn được tập trung đúng địa chỉ phải chuyển hóa thành năng lực sản xuất, chất lượng dịch vụ, khả năng cạnh tranh và hiệu quả liên kết trong nền kinh tế. Vai trò dẫn dắt của doanh nghiệp nhà nước cần được thể hiện qua những kết quả cụ thể ấy.

Gắn cơ cấu sở hữu với quản trị và trách nhiệm thực hiện

Thực tế cho thấy tiến trình đổi mới doanh nghiệp Nhà nước đang gặp nhiều điểm nghẽn cả về cơ chế lẫn thực thi. Số liệu từ Cục Phát triển Doanh nghiệp Nhà nước (Bộ Tài chính) cho thấy số lượng doanh nghiệp Nhà nước giảm từ hơn 12.000 đầu những năm 1990 xuống còn 695 doanh nghiệp vào cuối năm 2025 (gồm 497 đơn vị giữ 100% vốn, 198 đơn vị có cổ phần chi phối). Dù tài sản khối này đạt 4,5 triệu tỷ đồng, doanh thu 2,9 triệu tỷ và nộp ngân sách 390.000 tỷ đồng, kết quả cơ cấu lại giai đoạn 2021-2025 vẫn chưa đạt kỳ vọng.

Đến hết năm 2025, mới có 180/616 doanh nghiệp hoàn thành xây dựng đề án cơ cấu lại, chưa có doanh nghiệp nào hoàn tất cổ phần hóa. Trong 8 doanh nghiệp được phê duyệt phương án giai đoạn 2021-2025, có 6 đơn vị hoàn thành sáp nhập, 2 đơn vị đang giải thể.

Ông Doãn Thanh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp nhà nước (Bộ Tài chính), lưu ý yếu tố năng lực thực thi trong những nguyên nhân làm chậm tái cơ cấu. Tâm lý e ngại, sợ sai cùng những tầng nấc quản lý, phân cấp chưa triệt để khiến việc xin ý kiến, xin phê chuẩn còn phổ biến.

Ở góc độ doanh nghiệp, đại diện Tổng công ty Lương thực miền Bắc nêu khó khăn về hiệu quả sử dụng vốn, sức hấp dẫn đối với nhà đầu tư, đất đai và định giá; đồng thời kiến nghị đa dạng hóa phương thức thoái vốn, cho phép tái cơ cấu tài sản trước khi bán vốn.

Các vướng mắc đó cho thấy sự cần thiết phải chuẩn bị phương án phù hợp với đặc thù từng doanh nghiệp. Việc rà soát tài sản, xác định nghĩa vụ tài chính và minh bạch hồ sơ giúp cơ quan có thẩm quyền lựa chọn giải pháp sát thực tế, đồng thời tạo điều kiện để nhà đầu tư đánh giá cơ hội tham gia.

Bổ sung góc nhìn về quản trị vốn, bà Đoàn Thị Kim Dung, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế – tài chính (Bộ Tài chính), đề xuất xác định rõ mục tiêu sở hữu, tách bạch quản lý nhà nước với vai trò chủ sở hữu; kiểm toán đầy đủ, giữ kỷ luật tài chính.

Ông Hoàng Văn Thu, Phó Chủ tịch Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, cho rằng thị trường chứng khoán hỗ trợ cổ phần hóa thông qua định giá minh bạch, nâng cao năng lực quản trị đại chúng và đa dạng hóa sở hữu.

Từ thực tiễn SCIC, Phó Tổng Giám đốc Vũ Trí Thức đề xuất rà soát đầy đủ vướng mắc, nâng cao quản trị theo thông lệ quốc tế và tái cơ cấu vốn linh hoạt. Theo ông, quản trị và tái cơ cấu vốn cần được giao cho tổ chức chuyên nghiệp, chuyên trách.

Những kiến nghị này gợi mở yêu cầu kết hợp chặt chẽ giữa cơ cấu sở hữu, kỷ luật tài chính và chất lượng quản trị. Phân cấp cần đi cùng trách nhiệm giải trình, công khai thông tin và giám sát hiệu quả sử dụng vốn. Đồng thời, cơ quan đại diện chủ sở hữu cần có năng lực đánh giá danh mục đầu tư, nhận diện rủi ro và lựa chọn giải pháp phù hợp với mục tiêu phát triển của doanh nghiệp.

Kinh nghiệm của Tập đoàn Hóa chất Việt Nam cho thấy sự gắn kết giữa cơ cấu lại và xử lý tồn tại tài chính. Theo thông tin Vinachem công bố, đến tháng 6/2025, Công ty mẹ Tập đoàn đã xóa hết lỗ lũy kế, tạo nền tảng tài chính cho giai đoạn tiếp theo.

Ông Đào Trọng Cường, Phó Tổng Giám đốc Vinachem, đồng thời chỉ ra 3 vấn đề lớn cần tiếp tục tháo gỡ là cơ chế tài chính, nguồn vốn và đất đai; kiến nghị giải pháp đồng bộ để đẩy nhanh cổ phần hóa và cơ cấu lại doanh nghiệp.

Củng cố nền tảng tài chính vì vậy phải gắn với nâng cao năng lực hoạt động. Doanh nghiệp sau sắp xếp cần có điều kiện tập trung vào ngành nghề cốt lõi, đổi mới công nghệ, phát triển thị trường và tổ chức đầu tư hiệu quả. Đây là cơ sở để bảo toàn, phát triển phần vốn nhà nước và tạo thêm giá trị cho nền kinh tế.

Về tổ chức thực hiện, Quyết định số 2054/QĐ-TTg giao Bộ Tài chính và Ngân hàng Nhà nước Việt Nam tổ chức cơ cấu lại vốn nhà nước giai đoạn 2026–2030 đối với các doanh nghiệp nêu tại Phụ lục II; chủ động lựa chọn thời điểm, hình thức sắp xếp, cơ cấu lại vốn, bảo đảm đúng pháp luật và hoàn thành kế hoạch.

Trường hợp không bảo đảm tỷ lệ theo khung hoặc không thực hiện được trong giai đoạn 2026-2030, cần làm rõ nguyên nhân, trách nhiệm của tập thể, cá nhân liên quan, báo cáo cấp có thẩm quyền để xử lý theo pháp luật. Hằng năm, trước ngày 31/1, gửi Bộ Tài chính báo cáo tình hình thực hiện sắp xếp lại doanh nghiệp quy định tại Quyết định để theo dõi, tổng hợp.

Triển khai Kế hoạch cơ cấu lại vốn nhà nước tại doanh nghiệp giai đoạn 2026-2030 là nhiệm vụ quan trọng nhằm tập trung nguồn lực, nâng cao hiệu quả đầu tư và phát triển doanh nghiệp nhà nước. Gắn sắp xếp vốn với đổi mới quản trị, tháo gỡ vướng mắc và đề cao trách nhiệm thực hiện sẽ góp phần củng cố năng lực của doanh nghiệp, phát huy vai trò dẫn dắt trong các ngành, lĩnh vực then chốt, đóng góp vào tăng trưởng kinh tế nhanh và bền vững.