Bài 2: Nhận diện những điểm nghẽn từ thực tiễn

Nguyễn Văn Kiên, Trưởng Nghiệp vụ

Nguyễn Phương Anh, Phó trưởng Nghiệp vụ

Đỗ Thị Loan, Lê Thị Thảo, Chuyên viên Ban Tuyên giáo Đảng ủy Agribank

Thay đổi phương thức canh tác đòi hỏi hướng dẫn kỹ thuật, sự phối hợp giữa các hộ, tổ chức liên kết và đầu ra ổn định. Ảnh: Agribank

Dòng vốn mở rộng, khả năng chuyển hóa thành năng lực sản xuất còn đặt ra nhiều vấn đề

Chuyển đổi xanh với tín dụng xanh là quá trình đưa định hướng phát triển bền vững vào hoạt động huy động và phân bổ nguồn lực. Trong quá trình đó, hệ thống ngân hàng đã từng bước đưa yếu tố môi trường vào chiến lược kinh doanh, quy trình thẩm định và quyết định cấp vốn. Sự gia tăng dư nợ, số lượng tổ chức tham gia cùng các chương trình tài trợ chuyên biệt cho thấy tín dụng xanh đang có vai trò ngày càng rõ trong hỗ trợ đổi mới sản xuất. Tuy nhiên, yêu cầu đặt ra đối với mô hình tăng trưởng mới đòi hỏi đánh giá sâu hơn khả năng chuyển nguồn vốn thành năng suất, năng lực cạnh tranh và lợi ích môi trường.

Theo số liệu Ngân hàng Nhà nước, đến cuối tháng 6/2026, dư nợ tín dụng xanh đạt trên 856 nghìn tỷ đồng, tăng 9,87% so với cuối năm 2025; tốc độ tăng trưởng bình quân giai đoạn 2017 - 2025 đạt trên 20%/năm. Dư nợ tập trung vào nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản và bảo tồn đa dạng sinh học, chiếm trên 31%; năng lượng xanh chiếm gần 28%⁽¹⁾. Cơ cấu này cho thấy, dòng vốn đang hướng vào những lĩnh vực gắn trực tiếp với sử dụng tài nguyên, chuyển đổi năng lượng và bảo đảm sinh kế. Đây cũng là những lĩnh vực mà hiệu quả đầu tư có thể tạo tác động đồng thời đến sản xuất, môi trường và đời sống người dân.

Phạm vi tham gia của hệ thống ngân hàng tiếp tục được mở rộng. Tại tọa đàm ngày 9/6/2026, Ngân hàng Nhà nước cho biết đã có 82 tổ chức tín dụng phát sinh dư nợ tín dụng xanh⁽²⁾. Tuy vậy, xét trong tổng thể hoạt động cấp vốn, danh mục xanh vẫn chiếm tỷ trọng khiêm tốn. Cuối năm 2025, dư nợ tín dụng xanh đạt gần 780 nghìn tỷ đồng, tương đương 4,19% tổng dư nợ nền kinh tế⁽³⁾. Thực trạng này đặt ra yêu cầu nâng cao khả năng kết nối vốn với các dự án đáp ứng tiêu chí môi trường, đồng thời cải thiện chất lượng dự án để mở rộng quy mô tài trợ một cách an toàn.

Cùng với cấp vốn cho các lĩnh vực xanh, việc quản lý rủi ro môi trường, xã hội cũng được mở rộng. Theo thông tin công bố tháng 10/2026, dư nợ đã được đánh giá các rủi ro này đạt trên 6,2 triệu tỷ đồng, chiếm trên 31,33% tổng dư nợ nền kinh tế⁽⁴⁾. Như vậy, tín dụng xanh hỗ trợ những hoạt động mang lại lợi ích môi trường; đánh giá rủi ro môi trường, xã hội giúp ngân hàng xem xét đầy đủ hơn những yếu tố có thể ảnh hưởng đến hiệu quả dự án và khả năng trả nợ. Sự phát triển đồng thời của hai hoạt động cho thấy yêu cầu phát triển bền vững đang từng bước đi vào cả định hướng đầu tư và quản trị ngân hàng.

Ở cấp độ tổ chức tín dụng, định hướng ấy được cụ thể hóa bằng các chương trình gắn với nhu cầu sản xuất. Cuối năm 2025, Agribank có gần 39.000 khách hàng thuộc lĩnh vực xanh, với tổng dư nợ gần 28.000 tỷ đồng. Ngân hàng đồng thời triển khai chương trình tín dụng phục vụ Đề án một triệu héc-ta lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long với quy mô tối thiểu 30.000 tỷ đồng⁵. Việc gắn chương trình tín dụng với một đề án chuyển đổi sản xuất tạo điều kiện kết nối vốn với quy trình canh tác, tổ chức liên kết và tiêu thụ sản phẩm. Tuy nhiên, hiệu quả cần được đánh giá qua khả năng giải ngân, sử dụng vốn và kết quả sản xuất; quy mô chương trình mới phản ánh nguồn lực dự kiến cung ứng.

Bên cạnh tín dụng, việc huy động vốn dài hạn cho phát triển bền vững cũng có bước tiến. Tháng 9/2025, IFC thông báo VPBank phát hành trái phiếu bền vững trị giá 300 triệu USD, kỳ hạn năm năm, với IFC và Proparco là các nhà đầu tư song song. Nguồn vốn được sử dụng cho những dự án có lợi ích xã hội và môi trường theo khung tài chính bền vững của ngân hàng. Điều này cho thấy khả năng bổ sung nguồn lực từ thị trường vốn và các định chế tài chính phát triển. Việc đa dạng hóa nguồn tài trợ có ý nghĩa đối với những dự án cần thời gian đầu tư, vận hành và thu hồi vốn dài, dù phạm vi tài trợ bền vững rộng hơn danh mục tín dụng xanh.

Thực tiễn triển khai Đề án phát triển bền vững một triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long cho thấy chuyển đổi xanh có thể đem lại đồng thời lợi ích kinh tế và môi trường khi quy trình kỹ thuật được áp dụng phù hợp. Theo thông tin được tổng hợp trong tư liệu về tài chính toàn diện, tại các mô hình thí điểm ở xã Bình Thạnh Đông và xã Tân Hội (An Giang), chi phí sản xuất giảm bình quân 4,12 triệu đồng/ha, năng suất tăng 0,78 tấn/ha, lợi nhuận tăng thêm 5–8 triệu đồng/ha; lượng phát thải giảm 7,56 - 8,11 tấn CO₂ tương đương/ha so với mô hình đối chứng. Trường hợp này làm rõ điều mà số liệu dư nợ chưa thể hiện: một khoản đầu tư chỉ tạo ra giá trị chuyển đổi khi vốn đi cùng quy trình canh tác, hướng dẫn kỹ thuật, tổ chức sản xuất và cách đo lường kết quả.

Từ kết quả thí điểm đến khả năng nhân rộng vẫn còn một chặng đường. Thay đổi phương thức canh tác đòi hỏi hướng dẫn kỹ thuật, sự phối hợp giữa các hộ, tổ chức liên kết và đầu ra ổn định; tương tự, đổi mới thiết bị trong công nghiệp cần đi cùng năng lực vận hành, bảo trì và tổ chức sản xuất. Vốn có thể đáp ứng chi phí đầu tư ban đầu, nhưng hiệu quả lâu dài phụ thuộc vào toàn bộ hệ sinh thái triển khai. Bài toán vì thế không dừng ở việc có khoản vay hay không, mà là liệu dự án có đủ điều kiện vận hành, tạo thu nhập và duy trì lợi ích môi trường sau khi giải ngân.

Yêu cầu này càng rõ khi nhu cầu đầu tư cho chuyển đổi có quy mô lớn và kéo dài. Báo cáo Quốc gia về khí hậu và phát triển cho Việt Nam của Nhóm Ngân hàng Thế giới năm 2022 ước tính cần khoảng 368 tỷ USD đầu tư bổ sung đến năm 2040 cho lộ trình phát triển thích ứng với khí hậu và phát thải ròng bằng “0”. Ước tính cho cả giai đoạn này cho thấy chuyển đổi cần huy động nhiều nguồn lực, từ ngân sách, vốn doanh nghiệp đến thị trường tài chính và hỗ trợ quốc tế. Tín dụng ngân hàng giữ vai trò quan trọng trong tổng thể ấy, song mức độ đáp ứng phải phù hợp với tính chất dự án và yêu cầu an toàn của hệ thống.

Trong khi nhu cầu đầu tư lớn, khả năng chuẩn bị dự án để tiếp cận vốn vẫn còn hạn chế. Số doanh nghiệp đáp ứng điều kiện vay còn hạn chế, việc triển khai tín dụng xanh gặp nhiều khó khăn⁽⁶⁾. Thực trạng này cho thấy khoảng cách giữa nhận thức về yêu cầu chuyển đổi với năng lực tổ chức thực hiện. Doanh nghiệp có thể thấy rõ sự cần thiết phải tiết kiệm năng lượng nhưng chưa chọn được công nghệ, chưa tính đủ chi phí và lợi ích hoặc chưa có vốn đối ứng. Khi những điều kiện đó chưa được giải quyết, nhu cầu chuyển đổi khó trở thành phương án vay khả thi.

Số liệu tăng trưởng tín dụng cho thấy nền tảng nguồn lực đang được mở rộng; mô hình thí điểm lại cho thấy lợi ích chỉ xuất hiện khi vốn được chuyển thành thay đổi trong thực hành sản xuất. Hai góc nhìn này cần được đặt cạnh nhau khi đánh giá kết quả: dư nợ phản ánh quy mô tài trợ, còn năng suất, chi phí, dòng tiền và chỉ tiêu môi trường phản ánh chất lượng chuyển hóa. Khoảng cách cần khắc phục nằm ở từng khâu: từ định hướng thành dự án, từ dự án thành quyết định tài trợ, rồi từ đầu tư thành kết quả có thể kiểm chứng.

Những điểm nghẽn về thể chế, nguồn vốn và năng lực thực hiện

Sự gắn kết giữa chuyển đổi xanh và tín dụng xanh phụ thuộc vào khả năng tổ chức thực hiện trong toàn bộ quá trình đầu tư. Từ xác định dự án, chuẩn bị hồ sơ đến thẩm định, giải ngân và vận hành, mỗi khâu đều đặt ra yêu cầu về pháp lý, tài chính, công nghệ và con người. Khi các điều kiện này chưa đồng bộ, nguồn vốn khó đến được với doanh nghiệp; ngay cả khi được cấp vốn, dự án cũng có thể chưa đạt hiệu quả kỳ vọng. Vì vậy, cần nhận diện điểm nghẽn trong mối liên hệ giữa các khâu, gắn với trách nhiệm của từng chủ thể.

Thứ nhất, khoảng cách giữa việc ban hành chính sách với khả năng thực hiện thống nhất. Quyết định số 21/2025/QĐ-TTg, ngày 4/7/2025 của Thủ tướng Chính phủ, quy định tiêu chí môi trường và việc xác nhận dự án đầu tư thuộc danh mục phân loại xanh, có hiệu lực từ ngày 22/8/2025, đã tạo căn cứ pháp lý quan trọng cho hoạt động tài trợ. Vấn đề đặt ra hiện nay là chuyển các tiêu chí thành hướng dẫn và quy trình có thể áp dụng thuận lợi. Doanh nghiệp cần biết dự án phải đáp ứng yêu cầu nào, chuẩn bị những tài liệu gì; ngân hàng và cơ quan liên quan cần có cách hiểu thống nhất để thẩm định, xác nhận và giám sát.

Khuôn khổ chính sách tiếp tục được bổ sung với Quyết định số 46/2026/QĐ-TTg, ngày 17/9/2026 của Thủ tướng Chính phủ, hướng dẫn xác định dự án xanh, dự án đáp ứng tiêu chí tuần hoàn và áp dụng khung tiêu chuẩn môi trường, xã hội, quản trị, có hiệu lực từ ngày 1-11-2026. Việc bổ sung quy định mở thêm cơ sở triển khai các chính sách hỗ trợ, đồng thời đặt ra yêu cầu làm rõ phạm vi, đối tượng và điều kiện áp dụng của từng cơ chế. Nếu thiếu hướng dẫn cụ thể hoặc năng lực thực hiện chưa đáp ứng, doanh nghiệp có thể mất thêm thời gian xác định điều kiện, hoàn thiện hồ sơ và tiếp cận nguồn lực.

Điểm nghẽn thể chế còn thể hiện ở sự phối hợp giữa các lĩnh vực quản lý. Một dự án muốn triển khai phải đáp ứng đồng thời những yêu cầu về đầu tư, đất đai, môi trường, công nghệ và tài chính. Việc đáp ứng tiêu chí xanh mới giải quyết một phần điều kiện. Nếu mặt bằng chưa hoàn tất, thủ tục đầu tư còn vướng hoặc hạ tầng chưa sẵn sàng, ngân hàng khó xác định tiến độ và nguồn thu để quyết định tài trợ. Do đó, chậm tiếp cận vốn có thể bắt nguồn từ những khâu nằm ngoài hoạt động ngân hàng. Xác định đúng nguyên nhân là điều kiện để xử lý đúng trách nhiệm, tránh tình trạng mỗi cơ quan chỉ xem xét phần việc riêng mà thiếu sự phối hợp giải quyết cho toàn bộ dự án.

Thứ hai, chất lượng thông tin và khả năng chuẩn bị dự án đang ảnh hưởng trực tiếp đến việc tiếp cận tín dụng. Hiện nay, nhiều doanh nghiệp chưa có đầy đủ hồ sơ môi trường, năng lực lập báo cáo về môi trường, xã hội và quản trị còn yếu; quy mô sản xuất nhỏ lẻ và thiếu tài sản bảo đảm. Những hạn chế này khiến doanh nghiệp khó chứng minh đồng thời tính khả thi về tài chính và lợi ích môi trường. Ngân hàng phải dành thêm thời gian xác minh, trong khi doanh nghiệp có thể chưa đủ nhân lực và kinh phí để hoàn thiện hồ sơ theo yêu cầu.

Thông tin còn là căn cứ để theo dõi hiệu quả sau giải ngân. Một dự án thay thế thiết bị muốn chứng minh tiết kiệm điện phải có số liệu trước và sau đầu tư, gắn với sản lượng tương ứng. Một phương án giảm phát thải cần có cách đo lường và kiểm tra phù hợp. Nếu thiếu dữ liệu, những cam kết về môi trường khó trở thành căn cứ tin cậy cho quyết định tài chính. Tuy nhiên, yêu cầu thông tin cũng phải phù hợp với quy mô, tính chất và mức độ rủi ro của dự án. Quy trình quá phức tạp có thể làm tăng chi phí, nhất là đối với những khoản vay nhỏ.

Thứ ba, sự chưa phù hợp giữa nhu cầu đầu tư dài hạn với điều kiện cung ứng vốn. Hiện nay, việc cân đối nguồn vốn còn khó khăn do dự án xanh thường cần thời gian tài trợ dài và chi phí vốn phù hợp. Doanh nghiệp cần thời gian xây dựng, vận hành và thu hồi vốn, trong khi ngân hàng phải bảo đảm khả năng thanh toán và kiểm soát rủi ro kỳ hạn. Vì vậy, mở rộng tín dụng xanh đòi hỏi xem xét cả cơ cấu nguồn vốn, thời hạn cho vay và khả năng trả nợ. Những nhu cầu có mức độ rủi ro cao hoặc chưa tạo dòng tiền ổn định cần được cân nhắc cùng các nguồn tài trợ khác.

Từ phía doanh nghiệp, chi phí chuyển đổi cũng thường lớn hơn khoản tiền mua sắm thiết bị. Đầu tư còn bao gồm tư vấn, thiết kế, cải tạo nhà xưởng, đào tạo nhân lực, kiểm định và những chi phí phát sinh khi điều chỉnh sản xuất. Nếu chưa tính đầy đủ, doanh nghiệp có thể đánh giá quá cao lợi ích tiết kiệm hoặc xác định thời gian hoàn vốn ngắn hơn thực tế. Phương án tài chính thiếu chắc chắn làm tăng rủi ro cho cả bên vay và bên cho vay. Bởi vậy, khó khăn tiếp cận vốn còn liên quan đến năng lực tính toán hiệu quả và phân bổ rủi ro của dự án.

Thứ tư, công nghệ và nguồn nhân lực tiếp tục là những điều kiện quyết định khả năng sử dụng vốn. Thiết bị hiện đại cần phù hợp với nguyên liệu, quy mô sản xuất và trình độ vận hành. Nếu thiếu người lựa chọn, sử dụng và bảo trì, khoản đầu tư có thể không mang lại mức tiết kiệm hoặc năng suất dự kiến. Về phía ngân hàng, thẩm định dự án xanh cũng đòi hỏi kiến thức về đặc điểm ngành, công nghệ và rủi ro môi trường. Hạn chế chuyên môn ở một trong hai phía đều có thể kéo dài quá trình xét vay hoặc làm giảm chất lượng quyết định đầu tư.

Đối với doanh nghiệp nhỏ, hợp tác xã và hộ sản xuất, các khó khăn trên thường tác động đồng thời. Sản xuất phân tán khiến việc áp dụng quy trình chung, thu thập dữ liệu và tổ chức tiêu thụ gặp trở ngại. Giá trị khoản vay có thể không lớn nhưng vẫn phát sinh chi phí lập hồ sơ, thẩm định và giám sát. Nếu cách thức triển khai chưa phù hợp, những chủ thể có nhu cầu chuyển đổi lại khó đáp ứng điều kiện tiếp cận vốn. Đây là vấn đề cần được nhìn nhận từ yêu cầu phát triển bao trùm; mở rộng cơ hội tham gia phải gắn với nâng cao năng lực đáp ứng tiêu chuẩn và bảo đảm an toàn tín dụng.

Bên cạnh đó, thị trường đầu ra quyết định khả năng duy trì hiệu quả chuyển đổi. Doanh nghiệp có thể đầu tư công nghệ sạch hơn nhưng vẫn gặp khó nếu sản phẩm khó tiêu thụ hoặc doanh thu không đủ bù đắp chi phí. Ngay cả nguồn thu dự kiến từ giảm phát thải cũng cần có căn cứ pháp lý và khả năng thương mại rõ ràng. Doanh thu carbon chỉ nên được xem là nguồn bổ sung khi có cơ sở tin cậy; dòng tiền từ sản xuất, kinh doanh vẫn là căn cứ chính để đánh giá khả năng trả nợ. Điều này cho thấy kỳ vọng về thị trường cần được cụ thể hóa bằng phương án kinh doanh khả thi.

Các điểm nghẽn về thể chế, vốn, dữ liệu, công nghệ và con người có quan hệ chặt chẽ với nhau. Quy định khó áp dụng làm chậm chuẩn bị dự án; thiếu thông tin làm tăng rủi ro thẩm định; công nghệ chưa phù hợp làm giảm hiệu quả đầu tư; đầu ra thiếu ổn định làm suy yếu khả năng trả nợ. Vì vậy, tháo gỡ từng khâu phải đặt trong yêu cầu nâng cao hiệu quả toàn bộ quá trình chuyển đổi. Trách nhiệm cần được xác định rõ giữa cơ quan quản lý, tổ chức tín dụng, doanh nghiệp và các đơn vị hỗ trợ, tránh đẩy khó khăn từ chủ thể này sang chủ thể khác.

(Còn nữa)

Tài liệu tham khảo:

(1) Anh Minh: “Tín dụng xanh bắt tay thị trường carbon, khơi thông dòng vốn cho doanh nghiệp”, Báo Điện tử Chính phủ, ngày 14-10-2026, https://baochinhphu.vn/tin-dung-xanh-bat-tay-thi-truong-carbon-khoi-thong-dong-von-cho-doanh-nghiep-10226101417580149.htm.

(2) Anh Minh: “Tín dụng xanh tăng tốc, hướng tới tăng trưởng bền vững”, Báo Điện tử Chính phủ, ngày 9-6-2026, https://baochinhphu.vn/tin-dung-xanh-tang-toc-huong-toi-tang-truong-ben-vung-102260609195721804.htm.

(3) Anh Minh: “Tín dụng xanh tăng tốc, hướng tới tăng trưởng bền vững”, Báo Điện tử Chính phủ, ngày 9-6-2026, https://baochinhphu.vn/tin-dung-xa.

(4) Phú Văn: “Tin tức nổi bật ngày 14/10: Dư nợ tín dụng xanh đạt trên 856.000 tỷ đồng”, Tạp chí điện tử Petro Times, ngày 14-10-2026, https://petrotimes.vn/tin-tuc-noi-bat-ngay-14-10-du-no-tin-dung-xanh-dat-tren-856-000-ty-dong-746680.html.

(5) “Agribank dẫn đầu hệ thống về số lượng khách hàng được cấp tín dụng xanh”, Cổng thông tin điện tử Ngân hàng Agribank, ngày 25-6-2026, https://www.agribank.com.vn/vn/ve-agribank/tin-tuc-su-kien/cac-tin-khac/tuoi-tre-agribank/agribank-dan-dau-he-thong-ve-so-luong-khach-hang-duoc-cap-tin-dung-xanh.

(6) Minh Huy - Thanh Dung: “Doanh nghiệp vẫn khó tiếp cận tín dụng xanh”, Chuyên trang Đầu tư tài chính, ngày 26-10-2026, https://dttc.sggp.org.vn/doanh-nghiep-van-kho-tiep-can-tin-dung-xanh-post138736.ht.

Bài 1: Gắn kết định hướng phát triển với nguồn lực thực hiện