Xây dựng Hải quan Việt Nam chính quy, hiện đại, ngang tầm hải quan các nước phát triển

Mai Đức Khánh

Cục Hải quan - Bộ Tài chính

Email: [email protected]

ĐẶT VẤN ĐỀ

Toàn cầu hóa, hội nhập kinh tế quốc tế và cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang làm thay đổi căn bản phương thức vận hành của nền kinh tế thế giới cũng như phương thức quản trị của các cơ quan quản lý nhà nước. Cùng với sự phát triển mạnh mẽ của thương mại điện tử xuyên biên giới, logistics thông minh, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, điện toán đám mây, Internet vạn vật… yêu cầu đối với cơ quan Hải quan không còn dừng lại ở việc thực hiện chức năng kiểm tra, giám sát và thu thuế theo phương thức truyền thống mà phải chuyển mạnh sang mô hình quản trị hiện đại dựa trên dữ liệu, công nghệ và quản lý rủi ro.

Trên thế giới, nhiều quốc gia có nền hải quan phát triển như Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore, Hoa Kỳ và các nước thành viên Liên minh châu Âu đã từng bước chuyển đổi từ mô hình hải quan điện tử sang hải quan số và hiện nay đang hướng tới mô hình hải quan thông minh (Smart Customs) (Tổng cục Hải quan, 2022). Điểm nổi bật của mô hình này là việc ứng dụng sâu rộng trí tuệ nhân tạo, phân tích dữ liệu lớn, blockchain và các nền tảng số nhằm tự động hóa quy trình nghiệp vụ, nâng cao hiệu quả quản lý rủi ro, rút ngắn thời gian thông quan, giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp và tăng cường năng lực phòng, chống buôn lậu, gian lận thương mại.

Tổ chức Hải quan thế giới (WCO) cũng xác định chuyển đổi số và xây dựng hải quan thông minh là xu hướng phát triển tất yếu của hải quan trong thế kỷ XXI (Tổ chức hải quan thế giới, 2008; Khung tiêu chuẩn SAFE, 2025; Mô hình dữ liệu WCO (WCO Data Model, 2023)). Khuyến nghị về Hải quan thông minh (Smart Customs) và nhiều sáng kiến quốc tế khác đều hướng tới việc xây dựng cơ quan hải quan hoạt động trên nền tảng số, kết nối xuyên biên giới, chia sẻ dữ liệu theo thời gian thực và quản trị dựa trên phân tích dữ liệu.

Bài viết tập trung làm rõ cơ sở lý luận về hải quan hiện đại, thực trạng quá trình xây dựng Hải quan Việt Nam trong thời gian qua, phân tích những vấn đề đặt ra trong bối cảnh mới và đề xuất hệ thống giải pháp nhằm hiện thực hóa mục tiêu xây dựng Hải quan Việt Nam chính quy, hiện đại, ngang tầm hải quan các nước phát triển.

TỔNG QUAN VỀ XÂY DỰNG HẢI QUAN CHÍNH QUY, HIỆN ĐẠI

Hải quan hiện đại

Theo quan điểm truyền thống, hải quan là cơ quan thực hiện quản lý nhà nước đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu, quá cảnh; phương tiện vận tải xuất cảnh, nhập cảnh, quá cảnh; thu thuế xuất nhập khẩu; kiểm soát buôn lậu và bảo đảm tuân thủ pháp luật. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của kinh tế số và chuỗi cung ứng toàn cầu, khái niệm “Hải quan hiện đại” đã được mở rộng đáng kể. Theo WCO, hải quan hiện đại là mô hình quản lý dựa trên “quản trị rủi ro, công nghệ số, dữ liệu và hợp tác đa bên”, hướng tới cân bằng giữa hai mục tiêu cơ bản “tạo thuận lợi thương mại” và “bảo đảm an ninh chuỗi cung ứng”. Theo đó, Hải quan hiện đại không chỉ tập trung vào hoạt động kiểm tra tại cửa khẩu mà chuyển mạnh sang quản lý toàn bộ vòng đời của hàng hóa, từ trước khi hàng đến, trong quá trình thông quan đến sau thông quan. Mô hình này cho phép cơ quan hải quan giảm tối đa việc kiểm tra thủ công, tăng cường phân tích dữ liệu và đưa ra quyết định quản lý dựa trên mức độ rủi ro. Điều này phản ánh sự chuyển dịch căn bản từ mô hình “quản lý hành chính truyền thống” sang “quản trị hiện đại”, trong đó trọng tâm không còn là kiểm tra toàn diện mà là phân loại rủi ro, kiểm soát có trọng tâm và cung cấp dịch vụ công chất lượng cao.

Đặc trưng của Hải quan hiện đại

Theo xu hướng phát triển của WCO (WCO, 2008) và OECD (OECD, 2023), một nền hải quan hiện đại phải hội tụ các đặc trưng cơ bản sau:

Thứ nhất, quản lý dựa trên quản trị rủi ro. Đây là nền tảng của hải quan hiện đại. Thay vì kiểm tra toàn bộ lô hàng, cơ quan hải quan sử dụng dữ liệu lịch sử, hồ sơ doanh nghiệp, thông tin tình báo và các thuật toán phân tích để xác định các lô hàng có nguy cơ cao. Cách tiếp cận này mang lại nhiều lợi ích: giảm thời gian thông quan; giảm chi phí logistics; tập trung nguồn lực vào đối tượng rủi ro; nâng cao hiệu quả chống buôn lậu. Đây cũng là nguyên tắc cốt lõi của Hiệp định Tạo thuận lợi thương mại (TFA) của WTO.

Thứ hai, quản trị dựa trên dữ liệu (Data-driven Customs). Trong nền hải quan hiện đại, dữ liệu được xem là nguồn lực chiến lược. Mọi quyết định quản lý đều dựa trên: dữ liệu khai báo; dữ liệu doanh nghiệp; dữ liệu logistics; dữ liệu vận tải; dữ liệu thuế; dữ liệu từ các cơ quan quản lý khác. Việc hình thành kho dữ liệu tập trung giúp cơ quan hải quan dự báo xu hướng, nhận diện hành vi gian lận và tối ưu hóa việc phân bổ nguồn lực.

Thứ ba, chuyển đổi số toàn diện. Hải quan hiện đại không chỉ số hóa hồ sơ mà phải số hóa toàn bộ quy trình nghiệp vụ. Điều này bao gồm: khai báo điện tử; xử lý hồ sơ điện tử; thanh toán điện tử; kiểm tra điện tử; cấp phép điện tử; lưu trữ điện tử. Quá trình chuyển đổi số giúp giảm đáng kể sự can thiệp thủ công, tăng tính minh bạch và hạn chế tiêu cực.

Thứ tư, Hải quan thông minh (Smart Customs). Đây là giai đoạn phát triển cao hơn của Hải quan số. Smart Customs sử dụng: trí tuệ nhân tạo (AI); Big Data; Blockchain; Internet vạn vật (IoT); điện toán đám mây; học máy (Machine Learning). Các công nghệ này hỗ trợ: dự báo gian lận; tự động phân luồng; cảnh báo sớm; phân tích hành vi doanh nghiệp; giám sát container theo thời gian thực. Đây là xu hướng mà các cơ quan hải quan tiên tiến đang hướng tới.

Thứ năm, quản trị lấy doanh nghiệp làm trung tâm. Nếu trước đây doanh nghiệp chủ yếu là đối tượng quản lý thì trong mô hình hiện đại, doanh nghiệp đồng thời là đối tượng phục vụ. Điều này thể hiện ở: thủ tục đơn giản; dịch vụ công trực tuyến; minh bạch quy trình; giảm chi phí tuân thủ; nâng cao mức độ hài lòng. Đây là tư duy quản trị công mới đang được nhiều quốc gia áp dụng.

MỘT SỐ KẾT QUẢ TRONG PHÁT TRIỂN, HIỆN ĐẠI HÓA HẢI QUAN

Hoàn thiện thể chế, tạo nền tảng pháp lý cho Hải quan hiện đại: Luật Hải quan năm 2014 cùng các văn bản hướng dẫn thi hành đã tạo bước chuyển mạnh từ phương thức quản lý tiền kiểm sang hậu kiểm; từ quản lý thủ công sang quản lý điện tử; từ kiểm tra đại trà sang quản lý rủi ro. Trên nền tảng đó, nhiều quy định về thủ tục hải quan điện tử, kiểm tra sau thông quan, doanh nghiệp ưu tiên, quản lý rủi ro, trao đổi dữ liệu điện tử và Cơ chế một cửa quốc gia đã được ban hành, góp phần hình thành hành lang pháp lý tương đối đồng bộ cho tiến trình hiện đại hóa. Có thể khẳng định, việc hoàn thiện thể chế đã tạo nền móng quan trọng cho quá trình chuyển đổi từ “quản lý hành chính” sang “quản trị hải quan hiện đại”.

Đổi mới tổ chức bộ máy theo hướng tinh gọn, chuyên nghiệp: Một trong những điểm nổi bật của cải cách Hải quan giai đoạn gần đây là đổi mới tổ chức bộ máy theo tinh thần của Đảng về tinh gọn tổ chức, nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động. Ngành Hải quan đã thực hiện rà soát, sắp xếp lại đầu mối theo hướng giảm tầng nấc trung gian, tăng cường tính chuyên môn hóa và tập trung nguồn lực cho các lĩnh vực trọng yếu như quản lý rủi ro, kiểm tra sau thông quan, kiểm soát hải quan và công nghệ thông tin. Việc triển khai “mô hình Hải quan khu vực” đánh dấu bước chuyển quan trọng từ tổ chức theo địa giới hành chính sang tổ chức theo không gian kinh tế và lưu lượng hàng hóa. Đây là bước đi phù hợp với xu hướng tổ chức của nhiều cơ quan hải quan tiên tiến trên thế giới, đồng thời đáp ứng yêu cầu cải cách bộ máy hành chính nhà nước.

Đẩy mạnh chuyển đổi số và xây dựng Hải quan số: Trong nhiều năm qua, Hải quan Việt Nam được đánh giá là một trong những cơ quan đi đầu về ứng dụng công nghệ thông tin trong khu vực hành chính nhà nước. Hệ thống thông quan điện tử, quản lý dữ liệu tập trung, quản lý rủi ro và các dịch vụ công trực tuyến đã được triển khai trên phạm vi toàn quốc, tạo nền tảng cho quá trình chuyển đổi số. Song song với đó, ngành Hải quan đang từng bước xây dựng kiến trúc Hải quan số, hướng tới: dữ liệu tập trung; quy trình số hóa hoàn toàn; quản lý điều hành theo thời gian thực; kết nối liên thông với các bộ, ngành và doanh nghiệp.

Nâng cao hiệu quả quản lý rủi ro: Quản lý rủi ro đã trở thành phương thức quản lý chủ đạo của Hải quan Việt Nam. Phương thức này giúp: giảm tỷ lệ kiểm tra thực tế; tập trung nguồn lực vào các đối tượng có nguy cơ cao; rút ngắn thời gian thông quan; nâng cao hiệu quả phát hiện vi phạm. Quản lý rủi ro không chỉ góp phần tạo thuận lợi thương mại mà còn phản ánh sự chuyển đổi từ tư duy “kiểm tra tất cả” sang “kiểm soát có trọng điểm”, phù hợp với thông lệ quốc tế.

Cải cách thủ tục hành chính và tạo thuận lợi thương mại: Hải quan Việt Nam đã đạt nhiều kết quả trong cải cách thủ tục hành chính. Nhiều thủ tục được đơn giản hóa, chuẩn hóa và thực hiện hoàn toàn trên môi trường điện tử. Cơ chế một cửa quốc gia tiếp tục được mở rộng, tăng cường kết nối giữa cơ quan Hải quan với các bộ, ngành và doanh nghiệp, góp phần giảm thời gian thực hiện thủ tục hành chính và giảm chi phí tuân thủ. Quan điểm “lấy doanh nghiệp làm trung tâm phục vụ” ngày càng được thể hiện rõ trong việc: công khai quy trình nghiệp vụ; tăng cường đối thoại với doanh nghiệp; mở rộng dịch vụ công trực tuyến; nâng cao chất lượng hỗ trợ người khai hải quan. Những kết quả này góp phần cải thiện môi trường đầu tư, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và phù hợp với các mục tiêu của Chiến lược phát triển Hải quan đến năm 2030.

Mở rộng hợp tác quốc tế: Trong tiến trình hội nhập, Hải quan Việt Nam đã tích cực tham gia các diễn đàn của Tổ chức Hải quan thế giới (WCO), ASEAN, APEC và nhiều cơ chế hợp tác song phương. Hoạt động trao đổi thông tin, hỗ trợ kỹ thuật, đào tạo cán bộ và chia sẻ kinh nghiệm quản lý hiện đại được mở rộng, góp phần nâng cao năng lực của đội ngũ công chức và từng bước tiệm cận các chuẩn mực quốc tế. Đây là điều kiện quan trọng để Hải quan Việt Nam tiếp cận các xu hướng mới như Hải quan số, Hải quan thông minh, Hải quan xanh và quản lý chuỗi cung ứng toàn cầu.

YÊU CẦU MỚI ĐẶT RA ĐỐI VỚI XÂY DỰNG HẢI QUAN VIỆT NAM

Bối cảnh mới và yêu cầu đổi mới toàn diện đối với Hải quan Việt Nam: Bước sang giai đoạn phát triển mới, Hải quan Việt Nam đứng trước những yêu cầu cao hơn nhiều so với giai đoạn cải cách hành chính và hiện đại hóa trước đây. Nếu như trước đây mục tiêu chủ yếu là điện tử hóa thủ tục hải quan và đơn giản hóa quy trình nghiệp vụ thì hiện nay yêu cầu đặt ra là xây dựng “một nền hải quan số, hải quan thông minh, quản trị hiện đại”, có khả năng thích ứng với sự biến động nhanh của môi trường kinh tế quốc tế, đáp ứng đồng thời ba mục tiêu: “tạo thuận lợi thương mại, bảo đảm an ninh kinh tế và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia”.

Yêu cầu từ hội nhập kinh tế quốc tế và các cam kết thương mại thế hệ mới: Việt Nam hiện là một trong những nền kinh tế có độ mở rất lớn, tham gia nhiều hiệp định thương mại tự do (FTA) thế hệ mới như CPTPP, EVFTA, UKVFTA và RCEP. Các hiệp định này không chỉ yêu cầu cắt giảm thuế quan mà còn đặt ra những chuẩn mực rất cao về minh bạch hóa thủ tục hành chính, tạo thuận lợi thương mại, quản lý rủi ro và số hóa hoạt động hải quan. Điều này đặt ra yêu cầu Hải quan Việt Nam phải chuyển mạnh từ mô hình “kiểm tra để quản lý” sang “quản trị để tạo thuận lợi nhưng vẫn bảo đảm kiểm soát hiệu quả”. Việc thực hiện đầy đủ các cam kết quốc tế đòi hỏi quy trình nghiệp vụ phải được chuẩn hóa theo thông lệ quốc tế, tăng cường trao đổi dữ liệu với cơ quan hải quan các nước, mở rộng cơ chế công nhận lẫn nhau về doanh nghiệp ưu tiên và áp dụng rộng rãi quản lý rủi ro. Đồng thời, cơ quan Hải quan phải có khả năng xử lý nhanh các vấn đề phát sinh liên quan đến xuất xứ hàng hóa, gian lận thương mại, chống chuyển tải bất hợp pháp, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và kiểm soát các biện pháp phòng vệ thương mại. Đây đều là những lĩnh vực có tính chất phức tạp, đòi hỏi trình độ chuyên môn và năng lực quản trị ngang tầm với các cơ quan hải quan tiên tiến.

Yêu cầu từ sự phát triển mạnh mẽ của kinh tế số và thương mại điện tử xuyên biên giới: Một trong những thay đổi lớn nhất hiện nay là sự bùng nổ của thương mại điện tử xuyên biên giới. Số lượng đơn hàng giá trị nhỏ nhưng tần suất giao dịch rất lớn làm thay đổi căn bản đối tượng, phương thức và quy mô quản lý hải quan. Nếu như trước đây ngành Hải quan chủ yếu quản lý các lô hàng thương mại truyền thống thì hiện nay phải xử lý đồng thời hàng triệu giao dịch thương mại điện tử với yêu cầu thông quan nhanh, chính xác và minh bạch. Điều này tạo ra áp lực rất lớn đối với hạ tầng công nghệ, năng lực phân tích dữ liệu và cơ chế quản lý rủi ro. Trong bối cảnh đó, yêu cầu quản lý Hải quan phải dựa trên dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo và phân tích hành vi để phân loại rủi ro tự động.

Yêu cầu từ cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và chuyển đổi số: Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang tạo ra những thay đổi sâu sắc trong hoạt động quản lý nhà nước. Đối với Hải quan Việt Nam, yêu cầu đặt ra không chỉ là ứng dụng công nghệ thông tin mà phải thực hiện “chuyển đổi số toàn diện”, từ quy trình nghiệp vụ, mô hình tổ chức, phương thức điều hành đến văn hóa làm việc. Điều này đòi hỏi xây dựng hệ thống dữ liệu tập trung, bảo đảm dữ liệu “đúng - đủ - sạch - sống”; phát triển các nền tảng phân tích dữ liệu và hỗ trợ ra quyết định theo thời gian thực. Đặc biệt, AI cần được ứng dụng sâu trong phân tích rủi ro, nhận diện hành vi bất thường, phân luồng thông minh, giám sát container, kiểm tra hình ảnh soi chiếu và dự báo xu hướng gian lận... Đây là điều kiện tiên quyết để chuyển từ “Hải quan điện tử” sang “Hải quan số” và tiến tới “Hải quan thông minh”.

Yêu cầu đổi mới mô hình tổ chức và phương thức quản trị: Việc sắp xếp tổ chức bộ máy theo mô hình Hải quan khu vực là bước khởi đầu của quá trình đổi mới, song để mô hình này phát huy hiệu quả cần tiếp tục đổi mới phương thức quản trị. Yêu cầu đặt ra là phải chuyển từ “quản lý phân tán theo địa giới hành chính” sang “quản trị tập trung theo dữ liệu và chuỗi nghiệp vụ”. Điều này bao gồm việc chuẩn hóa quy trình điều hành, phân định rõ thẩm quyền giữa trung ương và khu vực, tăng cường phân cấp đi đôi với kiểm soát quyền lực và ứng dụng các hệ thống điều hành số. Bên cạnh đó, cần xây dựng cơ chế đánh giá hiệu quả hoạt động dựa trên kết quả đầu ra (KPI), thay cho cách đánh giá chủ yếu dựa trên khối lượng công việc. Quản trị hiện đại phải hướng đến hiệu quả, chất lượng phục vụ và mức độ hài lòng của doanh nghiệp, thay vì chỉ chú trọng tuân thủ quy trình.

Yêu cầu nâng cao chất lượng phục vụ doanh nghiệp và người dân: Xu hướng quản trị công hiện đại đòi hỏi cơ quan Hải quan phải chuyển từ tư duy “quản lý” sang tư duy “phục vụ”. Doanh nghiệp cần được xem là đối tác đồng hành trong thực hiện pháp luật hải quan. Điều này đòi hỏi tiếp tục đơn giản hóa thủ tục hành chính, mở rộng dịch vụ công trực tuyến, công khai quy trình xử lý, nâng cao chất lượng hỗ trợ và giảm chi phí tuân thủ. Đồng thời, cần xây dựng cơ chế đối thoại thường xuyên, tiếp nhận và xử lý kịp thời phản ánh, kiến nghị của cộng đồng doanh nghiệp. Mức độ hài lòng của doanh nghiệp cần được coi là một chỉ số quan trọng trong đánh giá hiệu quả hoạt động của cơ quan Hải quan, phản ánh chất lượng quản trị và năng lực phục vụ.

Yêu cầu xây dựng Hải quan xanh, phát triển bền vững: Xu hướng phát triển bền vững và thực hiện các cam kết về giảm phát thải khí nhà kính cũng đặt ra yêu cầu mới đối với Hải quan Việt Nam. Cơ quan Hải quan cần tăng cường kiểm soát hàng hóa ảnh hưởng đến môi trường, thực thi các quy định về thương mại xanh, kinh tế tuần hoàn và bảo vệ đa dạng sinh học. Bên cạnh đó, việc số hóa quy trình nghiệp vụ, giảm sử dụng hồ sơ giấy, tối ưu hóa hoạt động kiểm tra và ứng dụng công nghệ thông minh không chỉ nâng cao hiệu quả quản lý mà còn góp phần giảm phát thải, hướng tới xây dựng mô hình “Hải quan xanh, Hải quan số và Hải quan thông minh”.

GIẢI PHÁP TRỌNG TÂM XÂY DỰNG HẢI QUAN VIỆT NAM CHÍNH QUY, HIỆN ĐẠI, NGANG TẦM HẢI QUAN CÁC NƯỚC PHÁT TRIỂN

Việc xây dựng Hải quan Việt Nam chính quy, hiện đại, ngang tầm hải quan các nước phát triển không chỉ là yêu cầu thực hiện Chiến lược phát triển Hải quan đến năm 2030 mà còn là yêu cầu khách quan của tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, Chính phủ số, nền kinh tế số và hội nhập quốc tế. Trên cơ sở đánh giá thực trạng và những yêu cầu mới đặt ra, cần triển khai đồng bộ các nhóm giải pháp sau:

Thứ nhất, hoàn thiện thể chế và chính sách pháp luật về hải quan theo chuẩn mực quốc tế: Thể chế là nền tảng của toàn bộ quá trình cải cách và hiện đại hóa. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, các quốc gia có nền hải quan phát triển đều bắt đầu từ việc xây dựng hệ thống pháp luật đồng bộ, minh bạch, có khả năng thích ứng nhanh với sự thay đổi của môi trường kinh doanh.

Đối với Việt Nam, hệ thống pháp luật về hải quan mặc dù đã và đang được hoàn thiện, song vẫn còn một số khoảng trống trước sự phát triển của thương mại điện tử xuyên biên giới, logistics thông minh, kinh tế nền tảng và quản lý dữ liệu số. Vì vậy, trong thời gian tới cần tiếp tục hoàn thiện thể chế theo tinh thần cách mạng trong tư duy xây dựng pháp luật, từ tư duy “quản lý” truyền thống sang tư duy “phục vụ”, loại bỏ hoàn toàn tư duy “không quản được thì cấm”. Việc hoàn thiện thể chế cần quán triệt nguyên tắc “ổn định nhưng linh hoạt, quản lý chặt chẽ nhưng tạo thuận lợi, bảo đảm chủ quyền quốc gia nhưng phù hợp với chuẩn mực quốc tế”.

Thứ hai, tiếp tục đổi mới tổ chức bộ máy theo mô hình quản trị hiện đại: Một trong những giải pháp có tính đột phá là tiếp tục hoàn thiện mô hình tổ chức Hải quan theo hướng tinh gọn, chuyên sâu, quản trị tập trung và vận hành trên nền tảng số. Mô hình Hải quan khu vực đã tạo tiền đề quan trọng cho việc đổi mới tổ chức bộ máy. Tuy nhiên, để mô hình này phát huy hiệu quả cần tiếp tục hoàn thiện trên ba phương diện: (i) hoàn thiện cơ cấu tổ chức theo vùng gắn với không gian kinh tế. (ii) chuyển từ mô hình quản lý phân tán sang quản trị tập trung. (iii) xây dựng tổ chức linh hoạt theo chức năng. Đây là xu hướng đang được nhiều cơ quan hải quan tiên tiến áp dụng nhằm tăng tính chuyên nghiệp và nâng cao hiệu quả quản trị.

Thứ ba, xây dựng Hải quan số, tiến tới Hải quan thông minh: Đây là giải pháp trung tâm của quá trình hiện đại hóa Hải quan Việt Nam. Nếu Hải quan điện tử chủ yếu số hóa thủ tục hành chính thì Hải quan số hướng tới số hóa toàn bộ quy trình quản lý; còn Hải quan thông minh là giai đoạn phát triển cao hơn, trong đó trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn tham gia trực tiếp vào quá trình ra quyết định. Để đạt mục tiêu này cần tập trung thực hiện các nội: (i) Xây dựng nền tảng dữ liệu hải quan thống nhất; (ii) Phát triển hệ sinh thái số Hải quan; (iii) Ứng dụng mạnh trí tuệ nhân tạo; (iv) Phát triển Trung tâm điều hành Hải quan thông minh.

Thứ tư, đổi mới phương thức quản trị theo hướng quản trị công hiện đại: Một nền hải quan hiện đại không thể chỉ đổi mới công nghệ mà phải đổi mới cả phương thức quản trị. Trong thời gian tới cần chuyển từ: “quản lý hồ sơ” sang “quản lý dữ liệu”; “quản lý thủ tục” sang “quản trị chuỗi cung ứng”; “điều hành hành chính” sang “điều hành số”; “đánh giá đầu vào” sang “đánh giá kết quả đầu ra”. Đồng thời cần xây dựng hệ thống quản trị dựa trên: KPI; Dashboard số; dữ liệu thời gian thực; phân tích dự báo. Mỗi đơn vị cần được đánh giá bằng các chỉ số cụ thể như: thời gian thông quan; mức độ hài lòng doanh nghiệp; tỷ lệ phát hiện vi phạm; tỷ lệ xử lý hồ sơ điện tử; hiệu quả quản lý rủi ro; chất lượng phục vụ. Đây chính là nền tảng của mô hình “quản trị Hải quan hiện đại”.

Thứ năm, nâng cao hiệu quả quản lý rủi ro và kiểm soát chuỗi cung ứng: Trong bối cảnh lưu lượng hàng hóa ngày càng lớn, việc kiểm tra thủ công không còn phù hợp. Do đó cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống quản lý rủi ro theo hướng thông minh. Các giải pháp bao gồm: Xây dựng hồ sơ rủi ro doanh nghiệp theo thời gian thực; kết nối dữ liệu với cơ quan thuế, ngân hàng, công an và doanh nghiệp logistics; ứng dụng AI trong dự báo gian lận; tăng cường phân tích hành vi doanh nghiệp; áp dụng mô hình kiểm soát chuỗi cung ứng. Đồng thời cần đẩy mạnh chuyển trọng tâm kiểm tra từ cửa khẩu sang kiểm tra sau thông quan và quản lý tuân thủ.

Thứ sáu, đẩy mạnh hợp tác quốc tế và hội nhập hải quan: Trong bối cảnh chuỗi cung ứng mang tính toàn cầu, Hải quan Việt Nam cần tăng cường hợp tác với các tổ chức và cơ quan hải quan nước ngoài. Các nội dung trọng tâm gồm: mở rộng trao đổi thông tin hải quan; công nhận lẫn nhau về doanh nghiệp ưu tiên; hợp tác đào tạo; chia sẻ dữ liệu rủi ro; phối hợp điều tra chống buôn lậu; tiếp nhận chuyển giao công nghệ quản lý hiện đại. Đồng thời, cần chủ động tham gia xây dựng các chuẩn mực mới của WCO và ASEAN, qua đó nâng cao vị thế của Hải quan Việt Nam trong khu vực và trên thế giới.

Tài liệu tham khảo:

1. Đảng Cộng sản Việt Nam (2026). Văn kiện Đại hội XIV của Đảng.
2. Bộ Chính trị (2018). Nghị quyết số 18-NQ/TW ngày 25/10/2017 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XII về một số vấn đề về tiếp tục đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả. Cổng Thông tin điện tử Chính phủ.
3. Bộ Chính trị (2025). Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới. Văn phòng Trung ương Đảng.
4. Bộ Tài chính (2026). Báo cáo tổng kết công tác năm 2025, phương hướng nhiệm vụ công tác năm 2026 của ngành tài chính và hải quan. Nhà xuất bản Tài chính.
5. Chính phủ (2022). Quyết định số 628/QĐ-TTg ngày 20/5/2022 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược phát triển Hải quan đến năm 2030. Cổng Thông tin điện tử Chính phủ.
6. Cục Hải quan (2026). Báo cáo số 112/BC-CHQ về tổng kết công tác năm 2025, phương hướng nhiệm vụ công tác năm 2026. Bộ Tài chính.
7. Cục Hải quan (2026). Báo cáo tổng kết Kế hoạch cải cách, phát triển và hiện đại hóa ngành Hải quan đến năm 2025 và sơ kết Chiến lược phát triển Hải quan đến năm 2030. Bộ Tài chính.
8. Quốc hội (2014). Luật Hải quan số 54/2014/QH13 ngày 23 tháng 6 năm 2014. Cơ sở dữ liệu quốc gia về văn bản pháp luật.
9. Quốc hội (2025). Luật số 90/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan. Cơ sở dữ liệu quốc gia về văn bản pháp luật.
10. Tổng cục Hải quan (2024). Quyết định số 2790/QĐ-TCHQ ngày 04/12/2024 về việc ban hành Chương trình hỗ trợ, khuyến khích doanh nghiệp tự nguyện tuân thủ pháp luật hải quan. Tạp chí Hải quan.