Tăng trưởng hai con số: Tìm động lực mới từ khoa học công nghệ

Hội thảo tập trung thảo luận các giải pháp thúc đẩy tăng trưởng kinh tế hai con số trong giai đoạn phát triển mới. Ảnh: TN.

Tăng trưởng hai con số không thể tiếp tục dựa vào vốn và lao động

Thông tin tại Hội thảo Công bố báo cáo tư vấn chính sách thường niên 2026: Thúc đẩy tăng trưởng kinh tế hai con số của Việt Nam dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tọa và chuyển đổi số do Đại học Kinh tế (Đại học Quốc gia Hà Nội) tổ chức ngày 5/6, cho biết, sau gần 40 năm đổi mới, Việt Nam đã đạt được những thành tựu kinh tế quan trọng. Năm 2025, tăng trưởng GDP đạt 8,02%, thuộc nhóm cao trong khu vực; quy mô nền kinh tế vượt 500 tỷ USD và GDP bình quân đầu người đã vượt mốc 5.000 USD. Để trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao vào năm 2045 đòi hỏi Việt Nam phải duy trì tốc độ tăng trưởng cao trong nhiều năm liên tiếp.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia nhận định, dư địa của mô hình tăng trưởng dựa chủ yếu vào vốn đầu tư và lao động đang dần thu hẹp.

Theo TS. Nguyễn Đức Hiển, Phó Trưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương, giai đoạn 2021-2024 phần lớn tăng trưởng vẫn đến từ gia tăng vốn đầu tư và lao động, chiếm khoảng 61%, trong khi đóng góp của năng suất các nhân tố tổng hợp mới đạt khoảng 39%. Tỷ lệ tín dụng trên GDP thuộc nhóm cao trong khu vực, cho thấy dư địa mở rộng tăng trưởng dựa trên vốn không còn nhiều như trước.

Một thách thức khác là sự phân hóa trong cấu trúc nền kinh tế. Hiện nay, phần lớn giá trị xuất khẩu vẫn tập trung ở khu vực doanh nghiệp FDI và một số doanh nghiệp lớn, trong khi đa số doanh nghiệp nhỏ và vừa trong nước chưa tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Điều này khiến nền kinh tế tồn tại khoảng cách lớn về năng lực cạnh tranh giữa các khu vực doanh nghiệp. Trong khi một nhóm doanh nghiệp đã tiếp cận công nghệ hiện đại, tham gia mạng lưới sản xuất toàn cầu thì phần lớn doanh nghiệp trong nước vẫn gặp khó khăn trong đổi mới công nghệ, tiếp cận vốn và nâng cao năng suất.

Theo các chuyên gia, đây là một trong những nguyên nhân khiến năng suất lao động của Việt Nam chưa cải thiện tương xứng với tốc độ tăng trưởng kinh tế. Không chỉ đối mặt với những giới hạn của mô hình tăng trưởng cũ, Việt Nam còn đứng trước những thay đổi nhanh chóng của môi trường kinh tế toàn cầu. Cạnh tranh công nghệ ngày càng gay gắt, quá trình tái cấu trúc chuỗi cung ứng diễn ra mạnh mẽ và chuyển đổi số đang làm thay đổi cách thức sản xuất, kinh doanh trên phạm vi toàn thế giới.

Trong bối cảnh đó, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xem là động lực mới để nâng cao năng suất và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Tuy nhiên, để những động lực mới này phát huy hiệu quả không chỉ cần các chính sách hỗ trợ công nghệ mà còn đòi hỏi sự thay đổi căn bản trong cách thức tổ chức và vận hành nền kinh tế.

Theo TS. Nguyễn Đức Hiển, nếu xác định khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực tăng trưởng mới thì vấn đề nguồn nhân lực phải được đặt ở vị trí trung tâm. Hiện nay, tỷ lệ lao động qua đào tạo có bằng cấp, chứng chỉ vẫn ở mức thấp; chất lượng nhân lực chưa đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế dựa trên đổi mới sáng tạo và công nghệ cao.

Nhiều chuyên gia cũng cho rằng khoa học công nghệ không chỉ là câu chuyện của các viện nghiên cứu hay trường đại học mà phải được chuyển hóa thành năng suất, công nghệ và giá trị gia tăng cho doanh nghiệp. Khi đó, khoa học công nghệ mới thực sự trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp và đóng góp vào tăng trưởng kinh tế.

Khoa học công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi doanh nghiệp trở thành trung tâm

Từ góc độ chính sách, Chuyên gia kinh tế, TS. Võ Trí Thành cho rằng, Việt Nam hiện không thiếu chiến lược hay chủ trương về khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Vấn đề quan trọng hơn là tạo ra môi trường thuận lợi để các ý tưởng mới được thử nghiệm và phát triển.

Theo các chuyên gia, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số cần trở thành nền tảng của mô hình tăng trưởng mới. Ảnh: TN.

Trong bối cảnh công nghệ thay đổi với tốc độ chưa từng có, rất khó để mọi chính sách hay quyết định đều đúng ngay từ đầu. Bản chất của phát triển là quá trình thử nghiệm, học hỏi và điều chỉnh liên tục.

“Vì vậy, đổi mới sáng tạo cần được xây dựng trên tinh thần dám làm, dám thử nghiệm và chấp nhận những sai sót có thể xảy ra”, TS. Võ Trí Thành nhấn mạnh.

Theo chuyên gia này, một trong những nền tảng quan trọng của quá trình đổi mới sáng tạo là dữ liệu. Tuy nhiên, dữ liệu không chỉ cần đầy đủ, chính xác và đồng bộ mà còn phải giúp nhận diện đúng bản chất của các vấn đề kinh tế - xã hội. Trong hoạch định chính sách, dữ liệu phải trở thành cơ sở để dự báo xu hướng và hỗ trợ ra quyết định. Nếu dữ liệu không phản ánh đúng thực tiễn, các chính sách được xây dựng sẽ khó đạt hiệu quả như mong muốn.

Đặc biệt, ông Thành cũng nhấn mạnh vai trò trung tâm của doanh nghiệp trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Theo ông, nói doanh nghiệp là trung tâm không chỉ có nghĩa doanh nghiệp được hưởng các chính sách hỗ trợ, mà quan trọng hơn là mọi chính sách phải xuất phát từ nhu cầu thực tế của doanh nghiệp và thị trường.

Hiện nay, nhiều doanh nghiệp vẫn lựa chọn mua công nghệ từ bên ngoài thay vì đầu tư cho nghiên cứu và phát triển. Điều đó phản ánh nhu cầu đổi mới công nghệ chưa thực sự mạnh mẽ từ chính khu vực doanh nghiệp. Vì vậy, các chính sách cần tạo động lực để doanh nghiệp chủ động tìm kiếm, ứng dụng và phát triển công nghệ mới. Bên cạnh đó, cần xây dựng cơ chế để các sáng kiến xuất phát từ thực tiễn sản xuất, kinh doanh có thể tiếp cận các nguồn lực hỗ trợ của Nhà nước.

Nếu mọi ý tưởng đều phải đi qua những chương trình được thiết kế sẵn từ cơ quan quản lý, khả năng tạo ra đột phá sẽ bị hạn chế. Một nội dung khác được TS. Võ Trí Thành đề cập là việc mở rộng không gian thể chế cho đổi mới sáng tạo thông qua các cơ chế thử nghiệm có kiểm soát. Theo ông, đổi mới sáng tạo luôn gắn với rủi ro, do đó cần mạnh dạn triển khai các mô hình thử nghiệm mới, đồng thời cho phép doanh nghiệp được thử và được điều chỉnh trong khuôn khổ phù hợp.

Trong quá trình đó, Nhà nước không chỉ đóng vai trò quản lý mà còn cần đồng hành cùng doanh nghiệp, hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận công nghệ, thị trường và nguồn lực phát triển. Ngoài yếu tố công nghệ và thể chế, năng lực quản trị cũng được xem là điểm nghẽn quan trọng.

Tại hội thảo, các chuyên gia đều thống nhất, trong ngắn hạn, vốn đầu tư vẫn tiếp tục là động lực quan trọng đối với tăng trưởng kinh tế Việt Nam. Tuy nhiên, về dài hạn, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số mới là yếu tố quyết định năng suất, chất lượng tăng trưởng và năng lực cạnh tranh quốc gia.