Luật Chứng khoán sửa đổi cắt giảm hàng loạt thủ tục hành chính

Dự thảo sửa đổi 44 điều Luật Chứng khoán, bỏ nhiều điều kiện cấp phép, hồ sơ không cần thiết, chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm (Hình ảnh có sự hỗ trợ từ AI).

Bớt giấy tờ, giảm chi phí cho doanh nghiệp

So với luật hiện hành, dự thảo Luật Chứng khoán sửa đổi 44 điều, bổ sung một điều mới và giữ nguyên 91 điều. Trọng tâm là cắt giảm thủ tục hành chính, điều kiện kinh doanh và chi phí tuân thủ. Đây là bước luật hóa các phương án cắt giảm mà Chính phủ đã thông qua tại Nghị quyết số 66.16/2026/NQ-CP của Chính phủ ngày 7/4/2026.

Công ty chứng khoán và công ty quản lý quỹ là nhóm hưởng lợi rõ nhất. Khi xin giấy phép thành lập, doanh nghiệp không còn phải chứng minh một loạt điều kiện. Ví dụ, cổ đông là tổ chức không cần báo cáo tài chính kiểm toán với ý kiến chấp nhận toàn phần. Tổng giám đốc không bị xét điều kiện “không bị xử phạt hành chính trong 6 tháng gần nhất”. Doanh nghiệp cũng không phải nộp dự thảo điều lệ để chứng minh không trái luật.

Những nội dung này hoặc đã có luật khác điều chỉnh, hoặc có thể kiểm tra khi doanh nghiệp đi vào hoạt động. Nói cách khác, cơ quan quản lý chuyển từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”. Doanh nghiệp gia nhập thị trường nhanh hơn, còn việc giám sát được thực hiện chặt chẽ trong suốt quá trình hoạt động.

Với chi nhánh công ty chứng khoán, công ty quản lý quỹ nước ngoài, dự thảo bỏ yêu cầu công ty mẹ phải còn thời gian hoạt động tối thiểu 5 năm. Văn phòng đại diện cũng không còn bị ràng buộc thời gian hoạt động còn lại tối thiểu một năm.

Ngân hàng muốn làm lưu ký chứng khoán được bỏ hai điều kiện. Thứ nhất là đáp ứng tỷ lệ an toàn vốn và kinh doanh có lãi năm gần nhất. Thứ hai là có địa điểm, thiết bị phục vụ lưu ký. Ba loại giấy tờ tương ứng cũng được rút khỏi hồ sơ.

Doanh nghiệp huy động vốn trên sàn cũng nhẹ gánh hơn. Khi IPO, điều kiện về tỷ lệ cổ phiếu bán được cho nhà đầu tư được bỏ khỏi khâu đăng ký, do nội dung này đã quy định tại điều khoản về hủy chào bán. Hồ sơ chào bán thêm cổ phiếu không cần báo cáo sử dụng vốn của đợt trước.

Bản thông báo phát hành chỉ cần đăng trên website doanh nghiệp, website sở giao dịch và ít nhất một báo điện tử, trong 7 ngày làm việc. Hiện nay, doanh nghiệp phải đăng cả trên báo in trong 3 số liên tiếp.

Với nhà đầu tư cá nhân, thay đổi dễ thấy nhất nằm ở giao dịch điện tử. Luật hiện hành yêu cầu công ty chứng khoán “ký hợp đồng bằng văn bản” với khách hàng. Dự thảo cho phép giao kết bằng hình thức phù hợp với pháp luật về giao dịch điện tử.

Điều này có nghĩa là việc mở tài khoản, xác nhận hợp đồng có thể làm trọn trên ứng dụng. Khách hàng xác thực bằng sinh trắc học hoặc mã OTP, giống cách nhiều ngân hàng đang làm. Nhà đầu tư đỡ mất thời gian, còn công ty giảm chi phí in ấn, lưu trữ hồ sơ.

Mở đường cho sản phẩm mới, nâng chuẩn người hành nghề

Điểm mới đáng chú ý là Điều 6a về cơ chế thử nghiệm có kiểm soát, hay còn gọi là sandbox. Doanh nghiệp được phép thử công nghệ, sản phẩm, dịch vụ hoặc mô hình kinh doanh mới mà luật chưa quy định. Việc thử nghiệm diễn ra trong phạm vi, đối tượng và thời gian giới hạn.

Tổ chức tham gia phải đạt tiêu chí xét duyệt, được cấp giấy chứng nhận và chịu giám sát. Cơ quan quản lý có quyền gia hạn, tạm dừng, chấm dứt thử nghiệm hoặc cho phép đưa vào thực tế. Luật chỉ đặt nguyên tắc chung, Chính phủ sẽ quy định chi tiết. Quy định này có hiệu lực muộn hơn một năm so với phần còn lại để có thời gian chuẩn bị.

Quỹ hoán đổi danh mục (ETF) cũng được “cởi trói”. Hiện quỹ chỉ nhận góp vốn bằng rổ chứng khoán thuộc chỉ số tham chiếu như VN30, VN100. Dự thảo cho phép nhận cả tài sản khác theo quy định của Chính phủ. Đây là cơ sở để ra đời các loại ETF vàng hay ETF hợp đồng tương lai, như Thái Lan, Đài Loan đã làm.

Quan trọng hơn, ETF được miễn hạn mức 10% đối với cổ phiếu trong rổ chỉ số mà quỹ mô phỏng. Khi quỹ lớn dần mà doanh nghiệp trong rổ còn nhỏ, quỹ dễ vượt trần một cách thụ động. Lúc đó, quỹ buộc phải bán bớt tài sản hoặc ngừng nhận vốn mới.

Thay đổi này tác động trực tiếp đến dòng vốn ngoại. Cuối năm 2025, nhà đầu tư nước ngoài nắm khoảng 85% số chứng chỉ quỹ ETF đang lưu hành.

Chi nhánh ngân hàng nước ngoài có giấy chứng nhận lưu ký cũng được làm ngân hàng giám sát cho quỹ đại chúng. Đại hội nhà đầu tư có thể ủy quyền cho ban đại diện quỹ thông qua báo cáo năm và chọn đơn vị kiểm toán, nếu điều lệ quỹ cho phép.

Ở chiều ngược lại, yêu cầu với con người được nâng lên. Công ty chứng khoán, công ty quản lý quỹ phải có ít nhất một người đại diện theo pháp luật đạt chuẩn như tổng giám đốc, về kinh nghiệm và chứng chỉ hành nghề.

Người có chứng chỉ hành nghề sẽ bị thu hồi nếu 3 năm liền không tham gia tập huấn. Chứng chỉ cũng bị thu hồi nếu người đó 3 năm liền không làm việc tại tổ chức sử dụng người hành nghề. Họ không được làm cùng lúc cho hai tổ chức trở lên.

Đổi lại, người từng bị thu hồi chứng chỉ do vi phạm không còn bị “cấm cửa” vĩnh viễn. Họ có thể xin cấp lại khi đủ điều kiện, bởi hành vi vi phạm đã có chế tài hình sự hoặc hành chính riêng xử lý.

Về tổ chức thị trường, luật dùng tên gọi chung “Sở giao dịch chứng khoán”, không còn quy định cứng mô hình công ty mẹ - con như hiện nay. Thủ tướng sẽ quyết định phương án sắp xếp trong vòng một năm kể từ khi luật có hiệu lực. Trong thời gian này, Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam và hai công ty con là HoSE, HNX vẫn hoạt động bình thường.

Dự thảo cũng bổ sung chính sách đãi ngộ, thu hút nhân lực cho ngành chứng khoán. Ủy ban Chứng khoán Nhà nước đang được giao nhiều việc mới như quản lý thị trường tài sản mã hóa, thị trường các-bon. Mục tiêu nâng hạng thị trường cũng đòi hỏi năng lực giám sát tiệm cận chuẩn quốc tế.

Để không gây xáo trộn, các hợp đồng đã ký trước ngày luật có hiệu lực vẫn được thực hiện tiếp. Doanh nghiệp đang có người đại diện chưa đạt chuẩn mới không phải thay ngay, chỉ cần đáp ứng khi thay đổi nhân sự.