AI và cuộc đua dựng “lá chắn” an toàn cho thị trường tài chính số

Xây dựng lá chắn số cho thị trường tài chính trước làn sóng AI.

Tài chính số trở thành đích ngắm của tấn công mạng

Sự phát triển nhanh của ngân hàng số, giao dịch chứng khoán trực tuyến, bảo hiểm điện tử, thanh toán số đang làm thay đổi cách dòng tiền vận hành. Nhiều giao dịch từng cần giấy tờ, chữ ký trực tiếp, thời gian xử lý kéo dài nay có thể hoàn thành trên điện thoại trong vài phút, thậm chí vài giây. Cùng tốc độ ấy, bề mặt tấn công của hệ thống tài chính cũng mở rộng đáng kể.

Theo số liệu được bà Nguyễn Thị Sơn Bình, Phó Giám đốc Trung tâm Giải pháp Doanh nghiệp số, Tổng Công ty Viễn thông Viettel đưa ra tại Tọa đàm về 30 năm phát triển ngành chứng khoán Việt Nam do Tạp chí Kinh tế - Tài chính tổ chức ngày 21/10, năm 2025 Việt Nam ghi nhận 552.000 cuộc tấn công mạng. Đáng chú ý, hơn 41% liên quan tới ngân hàng, chứng khoán, bảo hiểm; khoảng 8,5 triệu tài khoản bị lộ, lọt thông tin.

Bình quân khoảng 57 giây lại xuất hiện một cuộc tấn công nhắm vào các lĩnh vực tài chính tại Việt Nam. Theo thông tin Viettel trình bày, số vụ tấn công mạng tại Việt Nam cao khoảng 2,5 lần Indonesia, Malaysia. Áp lực bảo vệ hệ thống tài chính số theo đó ngày càng lớn khi giá trị tài sản, dữ liệu cá nhân, thông tin giao dịch đều tập trung trên môi trường điện tử.

Rủi ro càng đáng lưu tâm khi một cuộc tấn công thành công có thể tạo hiệu ứng dây chuyền. Với ngân hàng, đó có thể là nguy cơ chiếm quyền tài khoản, gian lận thanh toán. Với chứng khoán, tài khoản nhà đầu tư, lệnh giao dịch, dữ liệu thị trường trở thành những tài sản cần bảo vệ. Trong lĩnh vực bảo hiểm, dữ liệu định danh, thông tin tài chính, hồ sơ khách hàng cũng mang giá trị lớn.

Theo bà Nguyễn Thị Sơn Bình, nhiều rủi ro liên quan đến an toàn thông tin, xác thực giao dịch, vận hành nội bộ có thể được dự báo, chủ động ứng phó nếu hệ thống kiểm soát được thiết kế phù hợp. Một trong những vấn đề hiện nay nằm ở mức độ số hóa chưa đồng đều, khi một số công đoạn vẫn dựa trên giấy tờ hoặc thao tác thủ công.

Bà Nguyễn Thị Sơn Bình, Phó Giám đốc Trung tâm Giải pháp Doanh nghiệp số, Tổng Công ty Viễn thông Viettel.

Khoảng trống giữa quy trình số với quy trình truyền thống có thể trở thành điểm yếu trong quản trị dữ liệu. Thông tin đi qua nhiều khâu, nhiều nhân sự, nhiều công cụ riêng biệt sẽ khó kiểm soát quyền truy cập, lịch sử chỉnh sửa, hoạt động chia sẻ. Số hóa toàn bộ dòng nghiệp vụ do đó cần đi kèm khả năng lưu dấu vết, phân quyền, xác thực, truy xuất khi xảy ra sự cố.

Trong lĩnh vực chứng khoán, yêu cầu này thể hiện rõ ngay ở quá trình mở tài khoản. Đại diện Viettel cho biết vẫn xuất hiện trường hợp thông tin cá nhân của chủ tài khoản chính xác, song số điện thoại đăng ký hoặc địa chỉ thư điện tử nhận thông báo lại thuộc về người khác. Đây là khoảng trống có thể tạo nguy cơ giả mạo, chiếm quyền hoặc phát sinh tranh chấp.

Theo Viettel, quy trình mở tài khoản có thể kết hợp xác thực điện tử, định danh qua VNeID, kiểm tra tính chính chủ của thuê bao qua nhà mạng, sử dụng chữ ký số từ xa. Xác thực cũng cần được duy trì xuyên suốt hành trình giao dịch, nhất là khi thực hiện các nghiệp vụ giá trị lớn hoặc xuất hiện dấu hiệu bất thường.

Cùng với định danh, chữ ký số, chứng thực thông điệp dữ liệu điện tử, dấu thời gian đang tạo thêm lớp bảo đảm cho giao dịch tài chính. Viettel cho biết một quy trình ngân hàng khoảng 5 bước nghiệp vụ có thể được xử lý trong chưa đầy 3 phút khi số hóa đồng bộ, riêng thao tác ký số mất dưới một giây.

Điều này cho thấy an toàn thông tin và tốc độ giao dịch có thể được giải quyết trong cùng một kiến trúc số. Vấn đề cốt lõi nằm ở cách thiết kế quy trình đúng người thực hiện, đúng quyền hạn, dữ liệu được bảo vệ, từng thao tác có thể truy xuất, hệ thống đủ khả năng nhận biết dấu hiệu bất thường trong thời gian thực.

AI bước vào cuộc đua giữa tấn công và phòng thủ

Khi hoạt động tài chính diễn ra với tốc độ tính bằng giây, mô hình phòng thủ phụ thuộc nhiều vào xử lý thủ công bắt đầu bộc lộ giới hạn. Hàng triệu sự kiện, nhật ký truy cập, giao dịch, cảnh báo bảo mật phát sinh liên tục khiến con người khó sàng lọc toàn bộ. Đây là khoảng không gian AI đang được đưa vào để tăng tốc phân tích, phát hiện nguy cơ.

Một thử nghiệm đáng chú ý đến từ Liên minh An toàn thông tin CYSEEX. Trong 9 tháng năm 2026, liên minh tổ chức 7 đợt diễn tập trên 14 hệ thống của các thành viên, phát hiện hơn 300 lỗ hổng an ninh mạng. Hoạt động diễn tập giúp các đơn vị kiểm tra khả năng phòng thủ trong những tình huống mô phỏng sát với nguy cơ thực tế.

CYSEEX đồng thời triển khai 18 tác nhân trí tuệ nhân tạo (AI Agent) trong ba nhóm hoạt động gồm phòng thủ hệ thống, mô phỏng tấn công, bảo mật trong quá trình phát triển phần mềm. Kết quả bước đầu cho thấy các tác nhân AI giúp giảm 65-75% thời gian xử lý cảnh báo thủ công, nâng tỷ lệ phát hiện, ứng phó với hình thức tấn công mới từ 50% lên 90%.

Các tác nhân AI cũng hỗ trợ phát hiện hơn 120 lỗ hổng, rút ngắn thời gian rà soát mã nguồn. Những kết quả bước đầu cho thấy khả năng sử dụng AI để sàng lọc cảnh báo, tìm kiếm dấu hiệu bất thường, kiểm thử hệ thống, phân tích mã nguồn, hỗ trợ chuyên gia xác định nguy cơ trước khi điểm yếu bị khai thác.

Lợi thế về tốc độ, tuy nhiên, cũng đang xuất hiện ở phía tấn công. AI có thể hỗ trợ dò tìm lỗ hổng, tự động hóa các bước của chiến dịch tấn công, tạo nội dung giả mạo với quy mô lớn, thích nghi nhanh hơn với biện pháp phòng vệ. Khoảng thời gian giữa lúc một điểm yếu xuất hiện đến khi bị phát hiện, khai thác đang có nguy cơ thu hẹp.

Ông Nguyễn Xuân Hoàng, Chủ tịch Liên minh An toàn thông tin CYSEEX, cho rằng khi AI giúp phát hiện lỗ hổng nhanh hơn, lực lượng phòng thủ cũng phải tăng tốc phát hiện, khắc phục. Bài toán nằm ở cả năng lực công nghệ lẫn cách tổ chức phòng thủ, phân quyền, phối hợp ứng phó khi nguy cơ xuất hiện.

Đây cũng là ranh giới quan trọng khi đưa AI Agent sâu hơn vào hệ thống tài chính. Một tác nhân có thể phân tích cảnh báo hoặc đề xuất xử lý, song quyền can thiệp vào tài khoản, dữ liệu, hạ tầng quan trọng cần được giới hạn rõ ràng. Mọi hành động phải có khả năng truy vết, cơ chế giám sát phù hợp, đặc biệt với tác vụ có mức độ rủi ro cao.

Trong mô hình đó, AI đóng vai trò tăng tốc xử lý khối lượng dữ liệu lớn, phát hiện sớm dấu hiệu bất thường; chuyên gia giữ quyền kiểm soát những quyết định quan trọng. Sự kết hợp giữa tốc độ của máy với khả năng đánh giá bối cảnh của con người đang trở thành một hướng phòng thủ phù hợp khi thị trường tài chính chuyển sâu sang môi trường số.

Dựng lớp phòng thủ mới cho hệ thống tài chính

Áp lực an ninh mạng trong những năm tới còn đến từ sự phát triển của điện toán lượng tử. Khi năng lực tính toán đạt đến một ngưỡng nhất định, một số thuật toán mật mã khóa công khai đang được sử dụng rộng rãi có thể đối mặt với nguy cơ mất an toàn, đặt ra yêu cầu chuẩn bị cho quá trình chuyển đổi sang mật mã hậu lượng tử.

Đối với thị trường tài chính, đây là bài toán cần được nhìn ở góc độ dài hạn. Ngân hàng lưu giữ dữ liệu tài khoản, lịch sử giao dịch; công ty chứng khoán quản lý thông tin nhà đầu tư, tài sản, lệnh giao dịch; doanh nghiệp bảo hiểm nắm giữ lượng lớn dữ liệu cá nhân, hợp đồng, hồ sơ tài chính cần được bảo vệ trong nhiều năm.

Nguy cơ đáng lưu ý là dữ liệu mã hóa có thể bị thu thập ở thời điểm hiện tại, lưu giữ để giải mã khi công nghệ lượng tử đủ mạnh. Điều đó khiến việc bảo vệ dữ liệu dài hạn trở thành yêu cầu cần chuẩn bị sớm, thay vì chờ đến thời điểm máy tính lượng tử đạt năng lực đủ lớn mới bắt đầu chuyển đổi.

Các chuyên gia khuyến nghị doanh nghiệp cần kiểm kê thuật toán mã hóa, chứng thư số đang sử dụng, xác định dữ liệu cần bảo vệ dài hạn, phân loại hệ thống theo mức độ quan trọng. Khả năng thay đổi thuật toán linh hoạt cũng cần được tính tới ngay trong kiến trúc công nghệ để giảm chi phí, hạn chế gián đoạn khi tiến hành chuyển đổi.

Ở lớp kết nối, giao thức TLS - công nghệ được sử dụng rộng rãi để bảo vệ dữ liệu trao đổi trên Internet - cũng nằm trong phạm vi cần chuẩn bị. Thử nghiệm thuật toán kháng lượng tử cần đi cùng đánh giá khả năng tương thích, hiệu năng, độ ổn định, mức độ an toàn trong giai đoạn công nghệ hiện tại cùng giải pháp mới tồn tại song song.

Bên cạnh phòng ngừa, hệ thống tài chính cần đặc biệt chú trọng năng lực phục hồi. Với mã độc tống tiền, việc phát hiện cuộc tấn công chưa phải điểm kết thúc. Ngân hàng, công ty chứng khoán, doanh nghiệp bảo hiểm cần xác định được bản dữ liệu sạch, đáng tin cậy để phục hồi, tránh đưa mã độc hoặc dữ liệu đã bị can thiệp trở lại hệ thống.

Khi dịch vụ tài chính ngày càng gắn với ứng dụng di động, định danh điện tử, dữ liệu lớn, AI, điện toán đám mây, khái niệm an toàn cũng cần được mở rộng. Phòng thủ giờ đây bao gồm bảo vệ hạ tầng, xác thực danh tính, quản trị dữ liệu, kiểm soát quyền truy cập, giám sát AI, bảo đảm tính toàn vẹn giao dịch, duy trì khả năng phục hồi sau sự cố.

Đối với thị trường chứng khoán, yêu cầu này càng đáng chú ý khi quy mô thị trường mở rộng, lượng nhà đầu tư cùng giá trị giao dịch ngày càng lớn. Một hệ thống giao dịch nhanh cần đi cùng cơ chế xác thực đủ mạnh; một thị trường minh bạch cần có khả năng truy xuất dữ liệu; quá trình số hóa sâu cần được bảo vệ bằng kiến trúc an ninh tương xứng.

Trong hệ sinh thái tài chính số, niềm tin cuối cùng được tạo dựng bằng khả năng bảo vệ tiền, dữ liệu, danh tính cùng tính toàn vẹn của mỗi giao dịch. AI có thể trở thành công cụ mạnh để củng cố lớp phòng vệ ấy. Song công nghệ phát huy hiệu quả khi đi cùng quản trị rủi ro, phân quyền rõ ràng, giám sát liên tục, khả năng phục hồi được chuẩn bị ngay trong thiết kế hệ thống.