Đưa doanh nghiệp vào trung tâm, kéo nghiên cứu từ phòng thí nghiệm ra thị trường

Hội nghị toàn quốc thúc đẩy liên kết viện nghiên cứu, trường đại học với cộng đồng doanh nghiệp trong nghiên cứu, phát triển khoa học và công nghệ. Ảnh: Bộ Khoa học và Công nghệ.

Ngày 23/10, Bộ Khoa học và Công nghệ phối hợp với Văn phòng Chính phủ tổ chức Hội nghị toàn quốc thúc đẩy liên kết viện nghiên cứu, trường đại học với cộng đồng doanh nghiệp trong nghiên cứu, phát triển khoa học và công nghệ. Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng chủ trì hội nghị; Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân đồng chủ trì phiên trao đổi, giải đáp.

Khoảng cách lớn giữa nghiên cứu và thị trường

Phát biểu tại hội nghị, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng cho rằng, sau Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị, nhiều chủ trương, cơ chế, chính sách thúc đẩy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đã được ban hành. Tư duy quản lý cũng đang chuyển từ kiểm soát quy trình đầu vào sang quản lý kết quả, sản phẩm đầu ra, lấy doanh nghiệp làm trung tâm của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

Dù vậy, khoảng cách từ chính sách đến thực tiễn vẫn khá lớn. Liên kết giữa Nhà nước, viện nghiên cứu, trường đại học với doanh nghiệp và thị trường chưa đủ chặt chẽ. Nhiều nhiệm vụ nghiên cứu chưa bắt đầu từ bài toán thực tế của nền kinh tế, trong khi kết quả nghiên cứu sau khi hoàn thành lại khó chuyển thành sản phẩm thương mại.

Những con số được công bố tại hội nghị cho thấy rõ khoảng trống này. Giai đoạn 2021-2025, khoảng 12% nhiệm vụ khoa học và công nghệ cấp quốc gia, 11% nhiệm vụ cấp địa phương có doanh nghiệp tham gia. Năm 2025, tỷ lệ doanh nghiệp tham gia các quỹ tài trợ khoa học và công nghệ ở mức khoảng 6%.

Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng phát biểu tại Hội nghị. Ảnh: Bộ Khoa học và Công nghệ.

Dòng vốn từ doanh nghiệp chảy vào khu vực nghiên cứu cũng còn khiêm tốn. Chi phí R&D của doanh nghiệp dành cho các trường đại học chiếm 0,72% tổng chi phí R&D của doanh nghiệp. Tổng mức chi R&D của khu vực doanh nghiệp Việt Nam tương đương 0,3% GDP, thấp hơn Trung Quốc với 2,1% và Hàn Quốc với 4,2%.

Một khoảng cách khác nằm ở nguồn nhân lực. Trong khi các viện, trường có khoảng 21.000 tiến sĩ, số nhà nghiên cứu có bằng tiến sĩ làm việc tại doanh nghiệp mới ở mức 333 người.

Ngay cả các kênh kết nối cung - cầu công nghệ cũng chưa phát huy hết vai trò. Cả nước có 20 sàn giao dịch công nghệ với khoảng 62.000 công nghệ chào bán, song mới có 750 nhà đầu tư, doanh nghiệp tìm hiểu và 72 công nghệ giao dịch thành công.

Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định chỉ ra 7 điểm nghẽn, từ nghiên cứu chưa bám sát nhu cầu ứng dụng, khó khăn trong định giá và khai thác tài sản khoa học, công nghệ đến thiếu đầu mối chuyển giao chuyên nghiệp, cơ chế chia sẻ phòng thí nghiệm. Năng lực tiếp nhận công nghệ của doanh nghiệp còn hạn chế, trong khi một số quy định về mua sắm công có thể gây khó cho những sản phẩm được chế tạo lần đầu.

Đổi cách làm: Doanh nghiệp đặt bài toán, nghiên cứu tạo sản phẩm

Một trong những thay đổi đáng chú ý được đặt ra là đưa nhu cầu của Nhà nước, doanh nghiệp trở thành điểm xuất phát của hoạt động nghiên cứu.

Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân cho biết, Luật Công nghệ cao số 133/2025/QH15 cùng Nghị định số 260/2026/NĐ-CP đã thiết lập nhiều cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp nghiên cứu, phát triển công nghệ cao và công nghệ chiến lược.

Theo đó, doanh nghiệp thực hiện nhiệm vụ nghiên cứu công nghệ chiến lược do Nhà nước đặt hàng có thể được hỗ trợ 100% kinh phí. Nhà nước cũng có chính sách hỗ trợ lãi suất theo hợp đồng; hỗ trợ 100% chi phí thử nghiệm sản phẩm lần đầu đối với công nghệ chiến lược và 70% đối với công nghệ cao.

Các trung tâm R&D công nghệ cao, công nghệ chiến lược đáp ứng điều kiện công nhận được miễn tiền thuê đất. Doanh nghiệp khởi nghiệp đủ điều kiện được miễn chi phí trong 3 năm khi sử dụng cơ sở nghiên cứu, thử nghiệm do Nhà nước quản lý.

Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định phát biểu tại Hội nghị. Ảnh: Bộ Khoa học và Công nghệ.

Theo Bộ trưởng Vũ Hải Quân, vấn đề hiện nay là phải thay đổi phương thức tổ chức nghiên cứu. Thay vì phần lớn đề tài bắt đầu từ ý tưởng riêng của nhà khoa học, cần tăng những nhiệm vụ xuất phát từ đặt hàng của Nhà nước, doanh nghiệp, với sản phẩm đầu ra được xác định cụ thể.

Điều đó cũng đòi hỏi cơ quan quản lý đóng vai trò chủ động hơn trong việc hình thành “đầu bài” công nghệ, kết nối doanh nghiệp với viện, trường và lựa chọn đơn vị đủ năng lực giải quyết.

Bộ trưởng dẫn ví dụ ngành thủy sản. Với một lĩnh vực xuất khẩu lớn, bài toán đặt ra không dừng ở việc nghiên cứu những công nghệ đang được quan tâm như AI hay bán dẫn, mà cần xác định Việt Nam đã làm chủ được những công nghệ nào trong toàn bộ chuỗi giá trị, từ con giống, thức ăn, vaccine phòng bệnh đến chế biến, khai thác phụ phẩm. Từ từng nhu cầu cụ thể, doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học có thể cùng tham gia giải quyết.

Gỡ rào cản để tri thức thực sự trở thành sản phẩm

Kết luận hội nghị, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng đặt yêu cầu chuyển tri thức thành những kết quả có thể đo đếm, phục vụ trực tiếp cho phát triển kinh tế - xã hội.

Theo Phó Thủ tướng, nhiều cơ chế mới về hỗ trợ nghiên cứu, chấp nhận rủi ro, ưu tiên mua sắm công đối với sản phẩm công nghệ đã được ban hành. Nút thắt hiện nay nằm ở khâu tổ chức thực hiện, trong đó cần khắc phục tâm lý e ngại, thiếu quyết liệt trong triển khai.

Phó Thủ tướng giao Bộ Khoa học và Công nghệ xây dựng bản đồ hệ thống cơ sở nghiên cứu khoa học và công nghệ quốc gia, đánh giá năng lực, thế mạnh theo từng ngành, lĩnh vực, vùng miền để hình thành cơ sở dữ liệu chung, giúp doanh nghiệp dễ dàng tra cứu và tìm kiếm đối tác. Bộ cũng được yêu cầu xác định mục tiêu nghiên cứu theo từng ngành, lĩnh vực trong các giai đoạn 1 năm, 3 năm, 5 năm; tái cấu trúc các chương trình khoa học và công nghệ quốc gia, hạn chế trùng lặp, dàn trải nguồn lực.

Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân phát biểu tại Hội nghị. Ảnh: Bộ Khoa học và Công nghệ.

Đáng chú ý, phương thức phân bổ nguồn lực nghiên cứu sẽ được thúc đẩy theo hướng chuyển từ giao từng đề tài riêng lẻ sang giao khoán gói kinh phí, nhiệm vụ trọn gói cho các đơn vị lớn, gắn trách nhiệm với sản phẩm đầu ra. Trong giai đoạn 2026-2027, mục tiêu đặt ra là có ít nhất 30-50% đề tài nghiên cứu xuất phát từ đặt hàng của doanh nghiệp, đi cùng sự hợp tác và chia sẻ nguồn lực từ khu vực này.

Để kéo gần hơn khoảng cách giữa đào tạo, nghiên cứu với thị trường, Phó Thủ tướng đề nghị Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp với Bộ Khoa học và Công nghệ, các bộ, ngành và địa phương thúc đẩy liên kết trong giáo dục đại học, gắn đào tạo với nhu cầu doanh nghiệp; phát triển các trung tâm nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và doanh nghiệp khởi nguồn trong cơ sở giáo dục đại học.

Cùng với đó, Bộ Tài chính phối hợp với Bộ Khoa học và Công nghệ rà soát những vướng mắc về cơ chế tài chính, tài sản công, đặt hàng và mua sắm công đối với sản phẩm công nghệ trong nước; tiếp tục rà soát chính sách thuế và hướng dẫn cơ chế khuyến khích doanh nghiệp đầu tư nghiên cứu, phát triển công nghệ.

Cùng với hoàn thiện cơ chế, Phó Thủ tướng yêu cầu thiết lập kênh tiếp nhận, giải đáp trực tiếp những vướng mắc của viện, trường và doanh nghiệp; rà soát các kết quả nghiên cứu có tiềm năng để hỗ trợ hoàn thiện công nghệ, kiểm định, thử nghiệm và kết nối thị trường; khẩn trương đầu tư các phòng thí nghiệm dùng chung trọng điểm quốc gia, mở cửa để doanh nghiệp khai thác.

Sàn giao dịch khoa học và công nghệ quốc gia cũng phải được phát triển theo hướng tăng khả năng kết nối trong nước, quốc tế. Hiệu quả hợp tác viện - trường - doanh nghiệp sẽ được lượng hóa bằng bộ chỉ số cụ thể, lấy dữ liệu năm 2026 làm cơ sở công bố.