Chương trình mục tiêu quốc gia mới: Chuyển mạnh từ quản lý nguồn lực sang đánh giá kết quả thực chất

Thủ tướng Lê Minh Hưng chủ trì Hội nghị triển khai Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc miền núi - Ảnh: chinhphu.vn

Phát biểu khai mạc, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng, Phó Trưởng ban Thường trực Ban Chỉ đạo cho biết, ngày 24/8/2026, Quốc hội đã thông qua Nghị quyết số 46/2026/QH16 phê duyệt chủ trương đầu tư Chương trình trên cơ sở hợp nhất 4 Chương trình Mục tiêu quốc gia, bao quát các lĩnh vực xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững, phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, văn hóa, giáo dục, y tế và an sinh xã hội.

Triển khai Nghị quyết của Quốc hội, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 387/2026/NĐ-CP ngày 12/10/2026 quy định nội dung, cơ chế, chính sách thực hiện Chương trình. Đồng thời, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1966/QĐ-TTg ngày 12/10/2026 kiện toàn Ban Chỉ đạo Trung ương và định hướng kiện toàn Ban Chỉ đạo tại các địa phương.

Theo Phó Thủ tướng, đây là bước thể chế hóa kịp thời các chủ trương lớn của Đảng, Nhà nước và Quốc hội nhằm đổi mới toàn diện phương thức quản lý, tổ chức thực hiện chương trình mục tiêu quốc gia, tập trung nguồn lực và nâng cao hiệu quả các chính sách phát triển.

Chương trình được triển khai theo phương châm “rõ chính sách, rõ địa bàn, rõ đối tượng thụ hưởng”, phân cấp mạnh cho chính quyền địa phương quyết định, tổ chức thực hiện và chịu trách nhiệm; đồng thời bảo đảm đầy đủ mục tiêu, chính sách và quyền lợi của người dân đã được Quốc hội quyết định, lấy người dân làm chủ thể thay vì chỉ là đối tượng nhận hỗ trợ thụ động.

Hợp nhất chương trình để đổi mới phương thức quản lý, sử dụng nguồn lực

Báo cáo tại Hội nghị, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn đã làm rõ những nội dung trọng tâm của Nghị quyết số 46/2026/QH16, Nghị định số 387/2026/NĐ-CP và các nhiệm vụ cần tập trung triển khai sau khi Nghị định có hiệu lực.

Bộ trưởng nhấn mạnh, Chương trình có phạm vi rộng, liên quan trực tiếp đến nhiều lĩnh vực và đối tượng thụ hưởng. Việc hợp nhất các chương trình nhằm tạo sự thống nhất trong quản lý, điều hành, đồng thời nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực.

“Việc hợp nhất 4 Chương trình Mục tiêu quốc gia thành một chương trình thống nhất không có nghĩa là làm lại từ đầu. Điều cốt lõi là tổ chức lại cách quản lý, điều hành và thực hiện nhằm giảm trùng lặp, giảm tầng nấc trung gian, phân định rõ trách nhiệm, tăng quyền chủ động cho địa phương, chuyển mạnh từ quản lý đầu vào sang quản lý theo mục tiêu, các sản phẩm và kết quả đầu ra”, Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn nhấn mạnh.

Theo Bộ trưởng, Nghị quyết số 46/2026/QH16 xác lập 6 định hướng lớn, tạo nền tảng cho việc tổ chức thực hiện Chương trình theo phương thức mới.

Trước hết, Chương trình được triển khai trong một khung khổ pháp lý thống nhất về mục tiêu, phạm vi, thời gian và đối tượng. Những chính sách, định hướng đầu tư đã được quyết định tiếp tục được kế thừa, chỉ loại bỏ những nội dung trùng lặp.

Cùng với đó là đẩy mạnh phân cấp theo nguyên tắc Trung ương giao tổng thể, địa phương quyết định cụ thể, tổ chức thực hiện và chịu trách nhiệm. Nguồn lực được phân bổ tập trung, ưu tiên các địa bàn khó khăn, vùng còn thiếu hụt dịch vụ cơ bản và những đối tượng cần hỗ trợ.

Giai đoạn 2026-2030, tổng vốn thực hiện Chương trình là 808.558 tỷ đồng. Trong đó, ngân sách trung ương bố trí 345.000 tỷ đồng, gồm 244.200 tỷ đồng vốn đầu tư công và 100.800 tỷ đồng kinh phí thường xuyên.

Việc quản lý, sử dụng nguồn lực phải bảo đảm kỷ luật, kỷ cương tài chính. Kinh phí Chương trình được dành cho các mục tiêu, nhiệm vụ và người thụ hưởng, không sử dụng để chi hoạt động thường xuyên của tổ chức bộ máy.

Đặc biệt, hiệu quả thực hiện Chương trình phải được đánh giá theo mục tiêu, chỉ tiêu và mức cải thiện thực tế đối với đời sống người dân, thay vì chỉ căn cứ vào số vốn đã giải ngân.

Một định hướng quan trọng khác là áp dụng cơ chế đặc thù cho cấp cơ sở, đơn giản hóa thủ tục để người dân và cộng đồng trực tiếp tham gia đề xuất, thực hiện, giám sát. Mặt trận Tổ quốc Việt Nam tham gia giám sát và khảo sát mức độ hài lòng của người dân.

Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn báo cáo tại Hội nghị. Ảnh: chinhphu.vn

Phân cấp mạnh cho địa phương, quản lý chương trình theo kết quả đầu ra

Cụ thể hóa các định hướng của Quốc hội, Nghị định số 387/2026/NĐ-CP gồm 7 chương, 54 điều và 14 phụ lục, tập trung vào 7 nhóm nội dung cốt lõi.

Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn cho biết, trong quá trình xây dựng Nghị định, Bộ Tài chính đã tổ chức 9 vòng lấy ý kiến các bộ, cơ quan Trung ương và địa phương, tiếp thu tối đa những ý kiến hợp lý, xác đáng để bảo đảm quy định vừa bám sát chủ trương của Quốc hội, vừa phù hợp thực tiễn. Nghị định có hiệu lực từ ngày ký, 12/10/2026, tạo cơ sở để các địa phương triển khai ngay những nội dung đã được quy định rõ.

Điểm quan trọng đầu tiên là sắp xếp lại các nội dung của 4 chương trình trước đây thành 7 nhóm vấn đề, lĩnh vực nhưng không làm giảm chính sách. Các mục tiêu, đối tượng, tiêu chuẩn, định mức chuyên ngành tiếp tục được kế thừa, bảo đảm một nội dung, mục tiêu, chỉ tiêu chỉ có một đầu mối chịu trách nhiệm chính.

Nghị định cũng thiết kế lại toàn bộ chu trình nguồn lực, từ huy động, lồng ghép, xác định mức trần 5 năm đến phân bổ hằng năm, giao và điều chỉnh nguồn lực.

Bên cạnh ngân sách nhà nước, Chương trình mở rộng huy động nguồn lực từ tín dụng chính sách, doanh nghiệp, hợp tác xã, tổ chức và cá nhân. Ngân sách nhà nước giữ vai trò dẫn dắt, tập trung cho các địa bàn và đối tượng ưu tiên. Việc lồng ghép nguồn lực phải phân định rõ nhiệm vụ, kinh phí, kết quả của từng nguồn, không để xảy ra thanh toán, quyết toán trùng lặp.

Theo cơ chế mới, Trung ương giao tổng nguồn lực, địa phương được chủ động quyết định danh mục, thứ tự ưu tiên, phân bổ chi tiết và điều chỉnh. Tuy nhiên, việc sử dụng kinh phí phải đúng mục tiêu, đối tượng, nội dung, không làm thay đổi điều kiện thụ hưởng hoặc giảm mức hỗ trợ trực tiếp cho người dân.

Ngân sách trung ương của Chương trình không sử dụng để chi tiền lương, phụ cấp hoạt động bộ máy, nhiệm vụ quản lý nhà nước hoặc các nội dung đã được nguồn khác bảo đảm, trừ trường hợp gắn trực tiếp với mục tiêu, nhiệm vụ đặc thù theo quy định.

Đối với các nội dung không bắt buộc áp dụng định mức riêng theo pháp luật chuyên ngành, dự toán được xác định theo khối lượng sản phẩm, kết quả đầu ra và giá cả thị trường. Việc thanh toán, quyết toán gắn với khối lượng sản phẩm và nghiệm thu, không yêu cầu chứng từ chi tiết cấu thành đơn giá hoặc kinh phí khoán.

Một điểm mới đáng chú ý là đơn giản hóa thủ tục, tăng quyền chủ động của cấp xã và cộng đồng dân cư. Theo đó, các dự án quy mô nhỏ, kỹ thuật đơn giản trên địa bàn một xã được giao cho UBND cấp xã quản lý theo thủ tục đơn giản.

Ngân sách nhà nước được hỗ trợ tối đa 100% tổng mức đầu tư đối với dự án tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, địa bàn đặc biệt khó khăn. Với dự án dưới 500 triệu đồng, có thể giao cộng đồng tự thực hiện thông qua Ban phát triển thôn.

Hoạt động hỗ trợ phát triển sản xuất được tổ chức linh hoạt theo chuỗi giá trị, cộng đồng, nhiệm vụ và cơ chế đặc thù. Riêng cơ chế hỗ trợ theo nhiệm vụ phải dành tối thiểu 70% kinh phí để hỗ trợ trực tiếp cho người dân.

Cùng với phân cấp, Nghị định quy định rõ trách nhiệm của từng chủ thể. Ban Chỉ đạo thực hiện nhiệm vụ điều hành, điều phối chung, không phải là một cấp phê duyệt mới. Các bộ quản lý ngành chịu trách nhiệm về mục tiêu, chỉ tiêu, chuyên môn và kết quả thuộc lĩnh vực quản lý; địa phương chịu trách nhiệm về danh mục, tiến độ giải ngân và kết quả thực hiện trên địa bàn.

Đặc biệt, Chương trình chuyển từ cách quản lý “đã chi bao nhiêu” sang đánh giá “nguồn lực tạo ra kết quả gì”.

Theo đó, Nghị định thiết lập cơ sở dữ liệu dùng chung, kết nối mục tiêu, chỉ tiêu, nguồn lực, đối tượng thụ hưởng, sản phẩm và kết quả thực hiện. Các cơ quan, địa phương chịu trách nhiệm về tính chính xác, kịp thời của dữ liệu.

Kết quả thực hiện Chương trình được đánh giá theo thang điểm 100, trong đó kết quả thực hiện mục tiêu chuyên ngành chiếm 60 điểm, tiến độ phân bổ và giải ngân 30 điểm, mức độ hài lòng của người dân 10 điểm.

Việc đánh giá được thực hiện định kỳ 6 tháng, hằng năm, giữa kỳ và cuối kỳ. Kết quả là căn cứ cảnh báo, đánh giá trách nhiệm và điều hành phân bổ ngân sách năm tiếp theo.

Bộ trưởng nhấn mạnh, giải ngân là nhiệm vụ quan trọng nhưng không đồng nghĩa với hoàn thành tốt Chương trình. Hiệu quả cuối cùng phải thể hiện qua sản phẩm, kết quả đầu ra và những cải thiện thực chất đối với người dân.

Để bảo đảm quá trình chuyển đổi không ảnh hưởng tiến độ và quyền lợi của các đối tượng thụ hưởng, Nghị định xác lập nguyên tắc “việc đang làm không dừng, quyền lợi không gián đoạn”, đồng thời bảo đảm mỗi nhiệm vụ chỉ áp dụng một cơ chế.

Theo đó, các nhiệm vụ, dự án, hợp đồng và đối tượng thụ hưởng đã được phê duyệt trong năm 2026 trước khi Nghị định có hiệu lực tiếp tục thực hiện theo cơ chế cũ đến khi hoàn thành. Đối với nguồn lực được kéo dài đến hết ngày 31/12/2026, việc thực hiện tuân theo Nghị quyết số 257/2025 và Nghị định số 358/2025.

Dự toán năm 2026 được giao bổ sung sau khi Nghị định có hiệu lực có thể lựa chọn cơ chế cũ hoặc mới, nhưng phải thống nhất một cơ chế đến khi hoàn thành. Kế hoạch, dự toán năm 2027 được lập và giao theo cơ chế cũ; sau khi giao, việc phân bổ, sử dụng và tổ chức thực hiện áp dụng theo Nghị định mới.

Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn báo cáo tại Hội nghị. Ảnh: chinhphu.vn

Tập trung 3 nhóm nhiệm vụ, quán triệt tinh thần “3 không”

Để các cơ chế, chính sách sớm đi vào thực tiễn, Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn đề nghị các bộ, cơ quan Trung ương và địa phương tập trung triển khai ngay 3 nhóm nhiệm vụ trọng tâm.

Trước hết, xử lý dứt điểm các nhiệm vụ chuyển tiếp, bảo đảm Chương trình mới vận hành đồng bộ từ năm 2027.

Trong thời hạn 90 ngày làm việc kể từ ngày Nghị định có hiệu lực, các cơ quan, địa phương phải rà soát, phân loại toàn bộ nhiệm vụ, dự án, kế hoạch vốn, dự toán, hợp đồng, đối tượng thụ hưởng và danh mục đầu tư công trung hạn; điều chỉnh những nhiệm vụ không còn phù hợp, chưa đủ điều kiện hoặc hiệu quả thấp.

Các địa phương cần rà soát hệ thống văn bản triển khai các chương trình trước khi hợp nhất để sửa đổi, thay thế hoặc bãi bỏ, tránh duy trì nhiều lớp quy định song song. Đồng thời, chuẩn bị sớm danh mục, thứ tự ưu tiên và nhu cầu vốn để phân bổ chi tiết dự toán năm 2027 ngay sau khi được giao.

Hội đồng nhân dân cấp tỉnh cần sớm ban hành nguyên tắc, tiêu chí, định mức phân bổ và mức vốn đối ứng theo cơ chế mới. Không đưa vào kế hoạch những nhiệm vụ chưa rõ đối tượng, khối lượng hoặc không có khả năng hoàn thành.

Bộ trưởng yêu cầu các địa phương chủ động quyết định những vấn đề đã rõ thẩm quyền, không chờ hướng dẫn; gắn trách nhiệm người đứng đầu với tiến độ giải ngân và kết quả thực hiện. Những khó khăn, vướng mắc liên ngành phải được nhận diện, xử lý kịp thời, không để kéo dài việc xin ý kiến làm chậm tiến độ chung.

Thứ hai, là hoàn thiện cơ sở dữ liệu và công cụ đánh giá để quản lý, chấm điểm, điều hành trên cùng một hệ thống.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường được đề nghị khẩn trương hoàn thiện cơ sở dữ liệu, phân quyền cập nhật công cụ báo cáo, chấm điểm và bảo đảm kết nối dữ liệu chuyên ngành.

Bộ Tài chính hoàn thiện phân hệ dữ liệu các chương trình mục tiêu quốc gia trong cơ sở dữ liệu về ngân sách nhà nước, phục vụ khai thác trực tiếp thông tin phân bổ và giải ngân.

Dữ liệu phải phản ánh tối thiểu việc phân bổ, điều chỉnh nguồn lực, tiến độ giải ngân, đối tượng thụ hưởng, sản phẩm và kết quả đầu ra; đồng thời xác định rõ cơ quan cập nhật, cơ quan xác nhận.

Trước ngày 31/12/2026, các bộ quản lý ngành phải ban hành bộ chỉ số đo lường đối với các tiêu chí thành phần, quy định rõ phương pháp đánh giá, nguồn dữ liệu và cơ quan xác nhận.

Theo Bộ trưởng, dữ liệu không chỉ phục vụ báo cáo mà phải thực sự trở thành công cụ điều hành, giúp phát hiện sớm những nhiệm vụ chậm triển khai, kết quả không đạt yêu cầu để kịp thời xử lý.

Thứ ba là rà soát căn cứ chuyên môn, kỹ thuật, tháo gỡ nhanh vướng mắc, không để phát sinh điểm nghẽn từ việc ban hành hướng dẫn mới.

Các bộ quản lý ngành cần rà soát tiêu chuẩn, quy chuẩn, định mức kinh tế - kỹ thuật. Những quy định hiện hành còn phù hợp tiếp tục được áp dụng, chỉ bổ sung, điều chỉnh những nội dung còn thiếu, không chờ ban hành lại toàn bộ hệ thống quy định.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chủ trì rà soát Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới và Bộ tiêu chí quốc gia về văn hóa để đề xuất hợp nhất các tiêu chí liên quan, bảo đảm một kết quả đầu ra chỉ được đánh giá tại một nhóm tiêu chí.

Các tài liệu hướng dẫn, sổ tay điện tử chỉ nhằm làm rõ quy trình, không được làm phát sinh thủ tục, hồ sơ hoặc yêu cầu xin ý kiến ngoài quy định. Các cơ quan ưu tiên cập nhật tài liệu hiện có, tránh xây dựng trùng lặp.

Cùng với đó, cần thiết lập cơ chế đường dây nóng để xử lý vướng mắc chuyên ngành. Bộ Nông nghiệp và Môi trường điều phối các vấn đề liên ngành; Bộ Tài chính xử lý các vấn đề về cơ chế tài chính, ngân sách; Bộ Xây dựng hướng dẫn các dự án đầu tư xây dựng đặc thù. Đối với vấn đề vượt thẩm quyền, phải báo cáo kèm phương án xử lý cụ thể, tránh tình trạng chuyển văn bản qua lại, kéo dài thời gian giải quyết.

Nhấn mạnh yêu cầu triển khai Chương trình theo khung khổ pháp lý mới, Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn cho rằng, phân cấp mạnh hơn phải đi đôi với trách nhiệm cao hơn; đơn giản hóa thủ tục phải gắn với siết chặt kỷ luật, kỷ cương tài chính.

Trên tinh thần đó, Bộ trưởng đề nghị các bộ, ngành, địa phương quán triệt phương châm “3 không”: Không chờ đợi khi đã rõ thẩm quyền và cơ chế; không đẩy trách nhiệm, việc thuộc thẩm quyền của cấp nào phải được xử lý ở cấp đó; không đánh giá Chương trình chỉ bằng số vốn đã giải ngân mà phải bằng kết quả thực chất đối với người dân.

Bộ trưởng cũng cho biết, trên cơ sở kết quả Hội nghị, Bộ Tài chính sẽ tham mưu, báo cáo Thủ tướng Chính phủ ban hành Chỉ thị về tăng cường thực hành tiết kiệm, chống lãng phí trong thực hiện Chương trình.

Chỉ thị dự kiến tập trung vào việc tổ chức đồng bộ công tác chuyển tiếp và triển khai Chương trình mới tại các cấp; hoàn thiện cơ sở dữ liệu, phương thức đánh giá kết quả đầu ra; rà soát căn cứ chuyên môn, kỹ thuật và xử lý kịp thời các vướng mắc phát sinh.

Qua đó, bảo đảm Chương trình được triển khai liên tục, thống nhất, phát huy hiệu quả nguồn lực, chuyển mạnh từ quản lý theo thủ tục, đầu vào sang quản lý theo mục tiêu, sản phẩm và kết quả thực chất đối với người dân.