Công nghệ chiến lược tạo động lực mới cho tăng trưởng 2 con số

Tăng trưởng 2 con số cần dựa vào khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số.

Đưa công nghệ chiến lược vào “đường ray” tăng trưởng

Để duy trì tốc độ tăng trưởng cao trong nhiều năm, dư địa dựa vào mở rộng vốn, lao động giá rẻ hay khai thác các lợi thế truyền thống sẽ ngày càng thu hẹp. Yêu cầu đặt ra là nâng mạnh năng suất, hàm lượng tri thức, khả năng tạo giá trị gia tăng. Trong bức tranh đó, công nghệ chiến lược đang được xác định là một trong những động lực mới của nền kinh tế.

Theo Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân, tăng trưởng 2 con số cần dựa vào khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số cùng những đột phá về thể chế. Cách tiếp cận này đặt ra yêu cầu chuyển mạnh mô hình tăng trưởng, lấy năng suất, công nghệ, năng lực đổi mới làm cơ sở tạo ra giá trị mới thay cho việc phụ thuộc nhiều vào gia tăng các yếu tố đầu vào.

Định hướng ấy đang được cụ thể hóa bằng việc xác định các công nghệ ưu tiên, xây dựng nhiệm vụ nghiên cứu, bố trí nguồn lực, lựa chọn tổ chức thực hiện. Tính đến ngày 25/9/2026, 14 nhiệm vụ công nghệ chiến lược đã được phê duyệt. Trong tháng 11, 12/2026, Bộ Khoa học và Công nghệ dự kiến lựa chọn tổ chức chủ trì, ký hợp đồng để triển khai các nhiệm vụ.

Theo kế hoạch, nhóm nhiệm vụ có thời gian thực hiện 18-24 tháng dự kiến hoàn thành trong giai đoạn 2027-2028; nhóm kéo dài 36-60 tháng sẽ kết thúc trong giai đoạn 2029-2031. Tiến độ này cho thấy những kết quả đầu tiên có thể xuất hiện tương đối sớm, tạo tiền đề đưa một số công nghệ, sản phẩm vào sản xuất, kinh doanh trong giai đoạn phát triển mới.

Điểm quyết định nằm ở khả năng đưa kết quả nghiên cứu ra khỏi phòng thí nghiệm. Với mục tiêu tăng trưởng 2 con số, công nghệ cần đi nhanh qua chu trình nghiên cứu, thử nghiệm, hoàn thiện sản phẩm, sản xuất quy mô lớn, tiếp cận thị trường. Khi chu trình này được rút ngắn, nguồn lực đầu tư cho khoa học, công nghệ mới có thể chuyển thành năng lực sản xuất thực tế của nền kinh tế.

Theo PGS.TS. Nguyễn Thường Lạng, chuyên gia kinh tế, thương mại quốc tế, phát triển công nghệ chiến lược có thể mở ra những “chuỗi kinh tế mới”, thúc đẩy hình thành các ngành sản xuất mới, nâng năng suất lao động, mở rộng thêm không gian tăng trưởng. Theo cách tiếp cận này, đầu tư cho công nghệ chiến lược cũng chính là đầu tư tạo năng lực sản xuất, thị trường, giá trị mới cho nền kinh tế.

Dư địa ấy càng rõ khi Việt Nam đã có lực lượng doanh nghiệp tham gia hầu hết các nhóm công nghệ chiến lược, tạo doanh thu hàng chục tỷ USD. Tuy nhiên, phần lớn doanh thu hiện thuộc khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài. Doanh nghiệp trong nước đã có sản phẩm thương mại hóa, song quy mô nhìn chung còn nhỏ, chưa hình thành nhiều chuỗi sản xuất lớn, thương hiệu đủ sức cạnh tranh quốc tế.

Theo TS. Trần Thị Thu Hiền, Viện Nghiên cứu Chiến lược, Chính sách Công Thương, chìa khóa phát triển công nghệ chiến lược nằm ở năng lực nội sinh, thể hiện qua khả năng nghiên cứu, cải tiến, tiến tới làm chủ công nghệ. Năng lực này được nâng lên sẽ tạo cơ hội để doanh nghiệp Việt dịch chuyển dần khỏi các khâu gia công, lắp ráp có giá trị thấp.

Sự dịch chuyển đó có ý nghĩa trực tiếp với chất lượng tăng trưởng. “Khi doanh nghiệp làm chủ thiết kế, công nghệ, sản phẩm, tỷ lệ giá trị giữ lại trong nền kinh tế sẽ lớn hơn. Công nghệ mới cũng giúp nâng năng suất, tiết giảm chi phí, tạo sản phẩm mới, mở rộng thị trường. Nếu được nhân rộng, các kết quả này sẽ chuyển thành doanh thu, xuất khẩu, việc làm chất lượng cao, nguồn thu ngân sách”, TS. Trần Thị Thu Hiền nêu rõ.

Ngoài ra, mỗi nhóm công nghệ cũng đòi hỏi cách thức đầu tư khác nhau. Với sản phẩm đã xác định tương đối rõ thị trường, nguồn lực cần hướng mạnh vào hoàn thiện sản phẩm, sản xuất thử, kiểm định, mở rộng quy mô. Với công nghệ nền tảng có chu kỳ nghiên cứu dài, cơ chế đầu tư cần chấp nhận rủi ro, tạo nguồn vốn dài hạn, tập trung nguồn lực đủ lớn để theo đuổi đến kết quả cuối cùng.

Đưa sáng chế thành sản phẩm, đưa sản phẩm ra thị trường

Để công nghệ chiến lược thực sự đóng góp cho tăng trưởng, một mắt xích quan trọng là hạ tầng nghiên cứu. GS.TS. Nguyễn Văn Nội, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội, cho rằng cần sớm lựa chọn, ưu tiên đầu tư phát triển hạ tầng nghiên cứu dùng chung, gồm các trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm, phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia theo Quyết định số 1483/QĐ-TTg.

Hạ tầng dùng chung giúp nâng hiệu suất khai thác trang thiết bị, hạn chế đầu tư phân tán, tạo môi trường kết nối giữa trường đại học, viện nghiên cứu, trung tâm với doanh nghiệp. Quan trọng hơn, đây có thể trở thành cầu nối đưa kết quả nghiên cứu sang thử nghiệm, kiểm định, hoàn thiện sản phẩm, qua đó rút ngắn khoảng cách vốn tồn tại khá dài giữa phòng thí nghiệm với thị trường.

Bên cạnh hạ tầng, khả năng xác lập, bảo hộ, khai thác tài sản trí tuệ cũng quyết định phần giá trị mà nền kinh tế có thể thu được từ công nghệ. Báo cáo Chỉ số Đổi mới sáng tạo toàn cầu năm 2026 cho thấy Việt Nam đứng thứ 29 về đăng ký nhãn hiệu, thứ 33 về đơn đăng ký giải pháp hữu ích, thứ 48 về kiểu dáng công nghiệp trong 139 quốc gia, nền kinh tế được đánh giá.

Ở chiều ngược lại, đơn đăng ký sáng chế của Việt Nam đứng thứ 63; đơn đăng ký sáng chế quốc tế theo Hiệp ước Hợp tác về sáng chế (PCT) xếp thứ 77; khoản thu liên quan đến sử dụng quyền sở hữu trí tuệ đứng thứ 110. Khoảng cách này cho thấy dư địa lớn để nâng khả năng chuyển tri thức, kết quả nghiên cứu thành tài sản trí tuệ có giá trị kinh tế.

Thúc đẩy công nghệ chiến lược để đóng góp cho tăng trưởng.

Tính đến ngày 14/9/2026, có 1.430 đơn đăng ký sáng chế của người Việt Nam liên quan đến các lĩnh vực công nghệ chiến lược. Vấn đề tiếp theo là giúp nhiều sáng chế có thể vượt qua giai đoạn đăng ký, tiếp tục được hoàn thiện, sản xuất thử, thương mại hóa, tạo doanh thu trên thị trường trong nước, hướng tới các thị trường quốc tế.

Theo Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Hoàng Minh, Việt Nam cần chuyển khỏi lắp ráp sản phẩm do nước ngoài thiết kế để tiến tới tự thiết kế, sở hữu, kinh doanh công nghệ, phát triển thương hiệu trong nước, kết nối doanh nghiệp Việt với chuỗi giá trị toàn cầu. Đây là bước chuyển quan trọng nếu muốn nâng phần giá trị Việt Nam nắm giữ trong các ngành công nghệ cao.

Chương trình khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo quốc gia đặc biệt về công nghệ chiến lược đặt mục tiêu giai đoạn 2026-2030 làm chủ tối thiểu 4 công nghệ chiến lược; phát triển, thương mại hóa ít nhất 15 sản phẩm, trong đó tối thiểu 5 sản phẩm tiếp cận thị trường khu vực hoặc quốc tế.

Chương trình cũng hướng tới có ít nhất 20 doanh nghiệp làm chủ công nghệ, sản phẩm công nghệ chiến lược. Nếu đạt được các mục tiêu này, kết quả đầu tư cho khoa học, công nghệ sẽ được thể hiện bằng những năng lực cụ thể của nền kinh tế như công nghệ do Việt Nam sở hữu, sản phẩm do doanh nghiệp Việt sản xuất, thị trường do doanh nghiệp Việt khai phá, giá trị gia tăng được giữ lại trong nước.

Để hỗ trợ quá trình đó, Cục Sở hữu trí tuệ đang triển khai các nhiệm vụ hỗ trợ xác lập quyền đối với sáng chế, đơn giản hóa thủ tục, tăng xử lý hồ sơ trên môi trường điện tử, đẩy mạnh số hóa. Hoạt động tra cứu thông tin sáng chế, đánh giá sơ bộ khả năng bảo hộ, xác định đối tượng cần bảo hộ, hướng dẫn xây dựng hồ sơ cũng góp phần hỗ trợ nhà khoa học, doanh nghiệp.

Một mắt xích cần được củng cố song song là nguồn vốn dài hạn. Trường đại học, viện nghiên cứu cần thêm cơ chế để hình thành doanh nghiệp khởi nguồn dựa trên kết quả nghiên cứu, sáng chế, tài sản trí tuệ. Doanh nghiệp công nghệ cũng cần nguồn vốn đủ dài để vượt qua giai đoạn nghiên cứu, thử nghiệm, hoàn thiện sản phẩm trước khi bước vào quá trình mở rộng sản xuất, tạo doanh thu.

Thước đo cuối cùng của phát triển công nghệ chiến lược sẽ nằm ở số công nghệ Việt Nam làm chủ, số sản phẩm được thương mại hóa, doanh thu tạo ra, giá trị xuất khẩu, năng suất được nâng lên, vị trí của doanh nghiệp Việt trong chuỗi giá trị. Khi tri thức chuyển thành sản phẩm, sản phẩm tạo ra thị trường, công nghệ chiến lược mới thực sự trở thành động lực cho mục tiêu tăng trưởng 2 con số.